Cá barb đốm

Cá barb đốm (Barbodes binotatus) là một loài thuộc họ cá chép. Chúng phân bố từ Myanmar, Thái Lan, qua quần đảo Đại Sunda đến tận Philippines. Loài này có mặt khắp nơi trong vùng phân bố, phổ biến đến mức người ta thường gọi gọn là 'cá barb thường'. Chúng sống từ vùng ngang mực nước biển lên tới độ cao ít nhất 2000 m, ở đủ kiểu môi trường, từ suối đồi nước chảy xiết đến kênh tưới tiêu và ao trên vùng ngập lũ. Hoa văn cơ bản là một đốm sẫm ở gốc vây lưng và một đốm nữa ở cuống đuôi, nhưng chi tiết thay đổi tùy nguồn gốc của cá.1

Bể cần có đáy tối thiểu 120 × 45 cm hoặc diện tích tương đương. Thể tích bể khoảng 243 lít.1

• Nhiệt độ: 18–30°C
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 2–12 dGH1

Loài này không khó nuôi nếu bạn chăm bể tốt. Dù vậy, nên bài trí bể theo kiểu một con suối hay dòng sông có nước chảy. Nền nên gồm đá cuội bị nước mài tròn với nhiều kích cỡ, cát, sỏi mịn, có thể thêm vài tảng đá nhỏ.

Bạn có thể bày thêm rễ hoặc cành lũa. Phần lớn cây thủy sinh sẽ không lên nổi trong kiểu bố cục này. Tuy vậy, các loại cây bền như Microsorum, Bolbitis hay Anubias spp. vẫn trồng được bằng cách gắn lên đá, lũa trong bể.

Bể không cần dòng chảy cuồn cuộn như suối lũ, nhưng cá khỏe nhất khi nước giàu oxy hòa tan và có dòng chảy vừa phải. Thay 30–50% nước mỗi tuần nên là việc làm thường lệ.1

Barb đốm là loài ăn tạp, chuyên lục lọi kiếm mồi. Ngoài tự nhiên, nhiều khả năng chúng ăn đủ loại giun, côn trùng, giáp xác, thực vật và các mảnh vụn hữu cơ khác.

Trong bể, cá rất dễ cho ăn. Tuy vậy, muốn cá đạt thể trạng và màu đẹp nhất thì nên cho ăn cân bằng, gồm các bữa đều đặn bằng thức ăn sống và đông lạnh cỡ nhỏ như trùng huyết, Daphnia, Artemia, xen với thức ăn khô dạng mảnh và dạng hạt loại tốt.1

Loài này rất hợp với bể cộng đồng hiền gồm các loài cá sông. Bạn có thể nuôi chung với những loài cá chép hiền có kích cỡ tương đương, cùng các loài chạch botiid, nemacheilid hoặc chạch balitorid loại thân chắc khỏe.

Nếu không đặt nặng chuyện cùng vùng địa lý, bạn có thể ghép barb đốm với hầu hết các loài cá hiền khác. Điều kiện là những loài đó phải đủ lớn để không thành mồi, và đủ bạo dạn để không e sợ trước thân hình lớn và tính hiếu động của barb đốm.

Như mọi khi, cách tốt nhất để tránh rắc rối khi chọn cá nuôi chung là tìm hiểu kỹ từng loài trước.

Đây là loài sống theo đàn, vì vậy tốt nhất là mua từ 6 con trở lên.

Nuôi với số lượng kha khá thì cá bớt nhát, bể trông cũng đẹp và tự nhiên hơn. Thêm nữa, tính hung hăng nếu có thường cũng nằm trong tầm kiểm soát, vì cá bận lo giữ vị trí thứ bậc của mình trong đàn.1

Cá đực trưởng thành lên màu đậm hơn cá cái. Khi vào trạng thái sẵn sàng sinh sản, trên đầu cá đực nổi rõ các nốt sần.

Cá cái trưởng thành thường lớn hơn một chút và thân đầy đặn hơn.1

Giống hầu hết các loài cá chép nhỏ, barb đốm đẻ trứng rải tự do và không chăm con.

Khi cá khỏe, chúng đẻ khá thường xuyên. Trong một bể đã chạy ổn định lâu, có khi bạn sẽ thấy lác đác vài con cá bột xuất hiện mà không cần làm gì. Nhưng nếu muốn thu được nhiều cá con nhất thì phải cho đẻ có kiểm soát hơn.

Bạn vẫn có thể vỗ cả đàn bố mẹ chung một bể. Ngoài ra, nên set thêm một bể có đáy 80 × 30 cm và châm đầy nước lấy từ bể đã chạy ổn định.

Bể đẻ nên để ánh sáng thật mờ. Đáy bể phủ một tấm lưới có mắt đủ to để trứng lọt xuống, nhưng đủ nhỏ để cá bố mẹ không với tới trứng. Loại thảm nhựa giả cỏ bán khắp nơi cũng dùng tốt, một lớp bi thủy tinh cũng vậy.

Một cách khác là trồng kín phần lớn bể bằng cây lá nhỏ như Taxiphyllum spp. hoặc thả búi sợi đẻ trứng. Cách này cũng cho kết quả khá ổn.

Nước nên có pH từ hơi axit đến trung tính, nhiệt độ nghiêng về mức cao của khoảng đã nêu ở trên. Nên đặt thêm lọc bọt chạy bằng máy sủi hoặc một vài viên sủi khí để cấp oxy và tạo dòng chảy.

Khi cá bố mẹ đã vỗ đủ và cá cái trông căng trứng, thả một hoặc hai cặp vào bể đẻ. Thường thì sáng hôm sau cá sẽ đẻ.

Bạn cũng có thể cho cả nhóm đẻ chung, khoảng nửa tá con mỗi giới là vừa. Có điều, cách này có thể cần bể lớn hơn.

Dù làm theo cách nào, cá bố mẹ cũng nhiều khả năng sẽ ăn trứng nếu có dịp. Vì vậy, hễ thấy trứng là vớt cá bố mẹ ra ngay.

Trứng nở sau 24–48 giờ. Khoảng 24 giờ sau đó, cá bột bắt đầu bơi tự do.

Mấy ngày đầu, cho cá bột ăn thức ăn cỡ trùng cỏ. Khi cá đủ lớn thì chuyển sang vi giun (microworm), ấu trùng Artemia hoặc các loại tương tự.1

Nơi thu mẫu khi mô tả loài là 'Jakarta, Java'. Hiện nay người ta cho rằng loài này phân bố trên phần lớn Myanmar, Thái Lan, bán đảo Malaysia, Singapore, quần đảo Đại Sunda (Sumatra, Borneo, Java và Sulawesi), Philippines và nhiều đảo nhỏ, quần đảo khác như Nias, Bangka, Belitung (Belliton) và Bali. Chúng cũng có ở một phần lưu vực sông Mekong thuộc Lào, Việt Nam và Campuchia.

Ngoài Mekong, cá còn có mặt ở một số lưu vực sông lớn khác như Ayeyarwaddy/Irrawaddy, Chao Phraya, Mae Klong và Kapuas.1

Loài này sống từ vùng ngang mực nước biển lên tới độ cao ít nhất 2000 m so với mực nước biển. Môi trường sống của chúng rất đa dạng. Có nơi là suối đồi chảy xiết hay vùng đầu nguồn nhiều oxy, nước rất sạch. Có nơi lại là kênh tưới tiêu, ao vùng ngập lũ, hồ và mương.

Cá hay sống ở các vũng nước dưới chân thác, và thường gặp trên những hòn đảo có ít loài cá nước ngọt bản địa.

Nền đáy ở những nơi này có thể là bùn, cát, sỏi, đá, đá tảng, đá gốc hoặc pha trộn các loại đó. Cành lũa, rễ cây chìm dưới nước và từng đám lá mục cũng thường gặp.

Ở một số chỗ còn có những đám cây thủy sinh như Cryptocoryne hay Barclaya spp. Barb đốm sống chung với rất nhiều loài cá khác.

Chẳng hạn, ở sông Rayu thuộc Sarawak, Borneo, người ta bắt được loài này cùng với Cyclocheilichthys armatus, Barbodes everetti, B. kuchingensis, Rasbora caudimaculata, R. kalochroma, R. sarawakensis, R. sumatrana, Pseudomystus rugosus, Dermogenys sp., Hemirhamphodon kuekenthali, Ambassis miops, Nandus nebulosus, Brachygobius doriae, Pseudogobiopsis sp., Stenogobius ingeri, Anabas testudineus, Betta akarensis, Luciocephalus pulcher, Channa lucius và Macrognathus maculatus.1

Barb đốm có mặt khắp nơi trong vùng phân bố tự nhiên, phổ biến đến mức người ta thường gọi gọn là 'cá barb thường'.

Ở cá trưởng thành, hoa văn cơ bản gồm một đốm sẫm nhỏ ở gốc vây lưng, ngay chỗ vây bắt đầu, và một đốm nữa ở cuống đuôi. Tuy vậy, dáng vẻ chung thay đổi ít nhiều tùy nguồn gốc. Chẳng hạn, có dạng đốm phía trước loang rộng xuống phía bụng thành một vạch, có dạng đốm phía sau kéo dài vào vây đuôi. Ở một số cá thể, các đốm cũng có thể đậm hơn hoặc nhạt hơn.

Cá con thường có bốn đốm sẫm bên thân và thêm một vệt ở gốc vây hậu môn. Ở một số dạng, cá trưởng thành vẫn giữ các đốm này. Có trường hợp các đốm nối với nhau bằng một sọc dọc thân gần như liền mạch, và sọc này trông mờ hơn ở cá trưởng thành. Đốm ở gốc vây lưng và đốm ở cuống đuôi cũng có thể nối với một đốm giữa thân bằng các vạch đứng. Kiểu này cũng hay gặp ở cá con hơn là cá trưởng thành.

Trong chi này có khá nhiều loài trông na ná nhau. Trong số đó, B. banksi khác B. binotatus ở chỗ mỗi bên thân có một vệt sẫm hình nêm nằm dưới vây lưng. Cá con B. hemictenus hình như không có đốm giữa thân, nhưng có các vệt nhỏ ở vây lưng, ở đuôi và đôi khi ở vây hậu môn. Mẫu cá trưởng thành đã ngâm bảo quản của loài này có một sọc giữa thân, còn màu sắc lúc cá còn sống thì chưa được xác nhận. B. sealei có 3 đốm tròn đến bầu dục giữa thân ở mỗi bên, thêm một đốm tương tự ở cuống đuôi, cùng các vệt sẫm nhỏ hơn ở gốc vây lưng và đôi khi ở vây hậu môn.

Trước đây loài này thuộc chi Puntius. Suốt nhiều năm, Puntius bị xem là một chi đa ngành kiểu gom tất cả, chứa hơn 100 loài cá chép cỡ nhỏ đến trung bình. Tình hình chỉ thay đổi khi Pethiyagoda et al. (2012) công bố bản rà soát một phần, tập trung vào các loài ở Nam Á. Nhóm tác giả này xếp lại phần lớn các loài Puntius vùng dưới chân Himalaya và lập các chi mới Dawkinsia, Dravidia (sau sửa thành Haludaria) và Pethia để chứa một số loài trong đó. Số còn lại hoặc vẫn ở Puntius, hoặc chuyển sang nhóm Systomus vốn đã có. Tuy nhiên, định nghĩa của Systomus cũng thay đổi, nên một số loài Đông Nam Á từng xếp vào đó nay không còn thuộc nhóm này.

Kottelat (2013) công bố bản cập nhật danh pháp toàn diện cho cá Đông Nam Á. Trong bản này, barb đốm là một trong số các loài thuộc Puntius cũ được chuyển sang chi Barbodes. Có thể phân biệt các loài Barbodes với những chi gần gũi qua quá trình phát triển và hoa văn. Cá con nhỏ có 3–5 chấm dọc hàng vảy giữa thân, trong đó có một chấm ở giữa gốc vây đuôi, và thêm một chấm ở gốc vây lưng. Khi cá lớn dần, số đốm trên hàng vảy giữa thân có thể tăng lên và có thể hợp lại thành sọc hoặc dải rộng. Đốm ở gốc vây lưng thì có thể to ra thành một mảng lớn hoặc một vạch rộng.

Ngoài ra, một số đặc điểm khác cũng hữu ích khi định danh Barbodes spp. Tia đơn cuối cùng của vây lưng có răng cưa ở mép sau. Cá có râu mõm (trừ B. aurotaeniatus) và có râu hàm trên. Môi nhẵn và mỏng, rãnh sau môi bị ngắt ở giữa. Đường bên có thể hoàn chỉnh hoặc không, với 22–32 vảy trên hàng vảy đường bên ở thân. Giữa gốc vây lưng và đường giữa bụng phía trước gốc vây bụng có ½4/1/4½ hàng vảy. Quanh cuống đuôi có 12 hàng vảy. Cung mang thứ nhất có 12–15 lược mang.1

• Herre, A. W. C. T. (1940). Additions to the fish fauna of Malaya and notes on rare or little known Malayan and Bornean fishes. Bulletin of the Raffles Museum 16, 27-61
• Jordan, D. S. and R. E. Richardson (1908). Fishes from islands of the Philippine Archipelago. Bulletin of the Bureau of Fisheries v. 27 (Doc. 640), 233-287
• Ng, H. H. and H.-H. Tan (1999). The fishes of the Endau drainage, Peninsular Malaysia with descriptions of two new species of catfishes (Teleostei: Akysidae, Bagridae). Zoological Studies 38(3), 350-366
• Rainboth, W. J. (1996). Fishes of the Cambodian Mekong. FAO Species Identification Field Guide for Fishery Purposes. FAO, Rome, 1-265
• Roberts, T. R. (1993). The freshwater fishes of Java, as observed by Kuhl and van Hasselt in 1820-23. Zoologische Verhandelingen (Leiden) 285, 1-94
• Lim, K. K. P., P. K. L. Ng and M. Kottelat (1990). On a collection of freshwater fishes from Endau-Rompin, Pahang-Johore, Peninsular Malaysia. Bulletin of the Raffles Museum 38(1), 31-54
• Roberts, T. R. (1989). The freshwater fishes of western Borneo (Kalimantan Barat, Indonesia). Memoirs of the California Academy of Sciences 14, 1-210
• Doi, A., T. Iwata, M. Inoue, H. Miyasaka, M. S. Sabki and S. Nakano (2001). A collection of freshwater fishes from the Rayu Basin of western Sarawak, Malaysia. Raffles Bulletin of Zoology 49(1), 13-17
• Cuvier, G. and A. Valenciennes (1842). Histoire naturelle des poissons. Tome seizième. Livre dix-huitième. Les Cyprinoïdes. Histoire naturelle des poissons v. 16, i-xx + 1-472
• Pethiyagoda, R., M. Meegaskumbura, and K. Maduwage (2012). A synopsis of the South Asian fishes referred to Puntius (Pisces: Cyprinidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 23(1), 69-95
• Pethiyagoda, R. (2013). Haludaria, a replacement generic name for Dravidia (Teleostei: Cyprinidae). Zootaxa 3646(2), 199
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-6631