Cá chuột ba sọc

• pH và độ cứng: không quan trọng khi nuôi thông thường (dùng nước máy được), nhưng muốn cho sinh sản thì nên dùng nước mềm, có tính axit
• Thức ăn: ăn tạp
• Tập tính: cá đàn, hiền lành1

Cá chuột ba sọc (Hoplisoma trilineatum), từ lâu vẫn quen gọi là Corydoras trilineatus, là một loài cá da trơn có giáp. Chúng sống ở lưu vực Amazon thuộc Colombia, Peru, Brazil và ở các con sông ven biển Suriname. Phần lớn cá bán dưới tên C. julii thật ra là loài này. Nếu không biết cá được bắt ở đâu thì rất khó phân biệt hai loài. Cá hiền và khỏe, thuộc hàng lựa chọn tốt nhất cho người mới chơi cá da trơn. Đây cũng là một trong những loài Corydoras dễ cho đẻ nhất.2

Một bể 45 × 30 × 30 cm (khoảng 41 lít) là đủ rộng cho một nhóm nhỏ cá chuột ba sọc.2

• Nhiệt độ: 22–26°C
• pH: 5,8–7,2
• Độ cứng: 1–12 dGH2

Hoplisoma trilineatum sống rất khỏe trong bể set theo kiểu biotope Amazon, tức là bể mô phỏng môi trường sống tự nhiên của chúng. Kiểu bể này set rất đơn giản. Bạn trải nền cát sông, thêm vài cành lũa và ít rễ cây xoắn. Nếu không tìm được lũa có dáng ưng ý, bạn có thể dùng gỗ dẻ gai (beech) thông thường, miễn là gỗ đã phơi thật khô và bóc sạch vỏ. Rải thêm vài nắm lá khô là bể trông tự nhiên hẳn. Lá dẻ gai hay lá sồi đều dùng được. Vùng nước tự nhiên của loài này không có cây thủy sinh. Cứ để lũa và lá nhuộm nước thành màu trà loãng. Vài tuần một lần, bạn vớt lá cũ ra và thay lá mới để lá không mục làm bẩn nước. Bạn có thể bỏ một túi lưới nhỏ đựng than bùn loại an toàn cho bể cá vào lọc để nước giống kiểu nước đen hơn. Đèn nên để khá dịu. Nếu không làm biotope, loài này cũng sống tốt trong bể thông thường, tốt nhất là bể trồng nhiều cây.

Loài này nhạy cảm khi chất lượng nước đi xuống, nên bạn phải chăm bể đều đặn và kỹ lưỡng. Như với mọi loài cá chuột, đừng dùng lọc đáy và phải giữ nền thật sạch. Chúng rất nhạy với nền bẩn hoặc nền lâu ngày không vệ sinh. Nuôi trong điều kiện kém, cá có thể bị rụng râu.2

Cá ăn tạp và dễ cho ăn. Thức ăn chính nên là viên chìm hoặc viên nén loại tốt. Bạn bổ sung thêm thức ăn sống và đông lạnh như bo bo, Artemia, trùng huyết hoặc những loại tương tự.2

Loài này rất hiền và hợp với nhiều kiểu bể cộng đồng. Đừng nuôi chung với cá quá to hoặc hung dữ. Những bạn cùng bể hợp gồm các loài cá họ tetra cỡ nhỏ, cá họ chép, cá mê cung, cichlid lùn và các loài cá da trơn hiền khác. Corydoras thì nên luôn nuôi theo nhóm, vì có đồng loại bên cạnh chúng mạnh dạn và hoạt bát hơn hẳn. Tốt nhất là nuôi nhóm từ sáu con trở lên.2

Giống phần lớn các loài cá chuột, loài này dễ phân biệt đực cái khi nhìn từ trên xuống. Con cái tròn mình và thân bè hơn con đực thấy rõ, nhất là khi đang đầy trứng. Con cái cũng thường to hơn một chút.2

Loài này thường được xem là một trong những Corydoras dễ cho đẻ nhất, rất hợp với người mới. Bể đẻ cỡ 45 × 30 × 30 cm hoặc tương đương là vừa. Đáy bể có thể để trống, trải cát hoặc sỏi mịn. Nên dùng lọc sponge (lọc vi sinh) hoặc lọc hộp chạy bằng sủi khí, vì cá bột không bị hút vào các loại lọc này. Bạn bỏ thêm vài búi cây như rêu java. Nhiệt độ khoảng 24 °C và pH 6,5 là ổn. Lọc nước qua than bùn sẽ có ích, dùng nước RO cũng vậy. Khi cho cá chuột đẻ, số đực nhiều hơn số cái luôn tốt hơn. Tỉ lệ nên dùng là 2 đực cho mỗi cái. Bạn vỗ béo cả nhóm bằng thực đơn đa dạng gồm thức ăn sống, đông lạnh và khô. Khi thấy rõ con cái đã đầy trứng, bạn thay một lượng nước lớn (50–70%) bằng nước mát hơn, đồng thời tăng sủi khí và dòng chảy trong bể. Làm lại như vậy mỗi ngày cho đến khi cá đẻ.

Đến đây cũng nên nói thêm vài điều về chuyện cho cá chuột đẻ nói chung. Nhiều loài đẻ theo mùa, chúng sinh sản vào mùa mưa ở vùng bản địa. Mùa mưa ở đó rơi vào cùng thời điểm với mùa đông ở Anh. Vì vậy nếu thử cho đẻ vào mùa hè mà không thành, có lẽ bạn nên đợi đến mùa đông rồi thử lại. Ngoài ra, một số loài phải mất vài năm mới trưởng thành sinh dục, nên bạn cần kiên nhẫn. Cuối cùng, đôi khi bạn phải đổi cách làm, chẳng hạn đổi thời điểm thay nước, mức oxy và những thứ tương tự. Cũng có ý kiến cho rằng châm thêm nước lấy từ bể có cá chuột đang đẻ hoặc vừa đẻ xong (cùng loài hay khác loài đều được) có thể kích cá đẻ ở một số loài "khó" hơn. Nhiều khả năng nguyên nhân là hormone do cá đang đẻ tiết ra, hoạt động như một tín hiệu hóa học kích thích sinh sản. Nói gọn lại, nếu mãi chưa thành công thì đừng ngại thử những cách khác.

Khi cá chịu đẻ, chúng thường dán trứng lên kính bể, hay chọn chỗ có dòng chảy khá mạnh. Lúc bắt đầu, cả đàn bơi nhiều hơn và trông hưng phấn hẳn lên, sau đó con đực chủ động rượt theo con cái. Con cái nào sẵn sàng sẽ để con đực dùng râu vuốt ve mình. Rồi cặp cá vào "tư thế chữ T" quen thuộc. Ở tư thế này, con đực kẹp râu con cái giữa vây ngực và thân mình. Con đực xả tinh, và người ta cho rằng tinh trùng đi qua miệng và mang con cái rồi hướng về phía vây bụng. Con cái khum vây bụng thành một "cái giỏ" và đẻ vào đó một quả trứng (dù có khi ra tới 4 quả). Sau khi trứng đã thụ tinh, con cái bơi đi tìm chỗ thích hợp để dán trứng, rồi cả quá trình lặp lại. Nếu cho cá đẻ theo nhóm, bạn sẽ hay thấy nhiều con đực cùng đuổi theo một con cái khi nó đi dán trứng, con nào cũng cố để được chọn thụ tinh cho lượt tiếp theo.

Cá bố mẹ sẽ ăn trứng nếu có dịp, nên khi cá đẻ xong bạn có hai cách. Cách thứ nhất là vớt cá bố mẹ ra và nuôi cá con ngay trong bể đẻ. Cách thứ hai là chuyển trứng sang chỗ khác để ương cá bột. Nếu chọn chuyển trứng, bạn sẽ thấy trứng khá chắc. Thường bạn có thể dùng ngón tay lăn nhẹ trứng dọc lên mặt kính. Bể hoặc hộp mới nên dùng cùng nước với bể đẻ và sủi khí tốt tương tự. Dù ấp trứng ở đâu, tốt nhất vẫn nên nhỏ vài giọt xanh methylen vào nước để trứng không bị nấm. Dù vậy, nhiều khả năng vẫn có vài trứng bị nấm. Bạn cần gắp những trứng này ra ngay khi thấy để nấm không lan. Một cách khác là bỏ một quả alder vào hộp ấp, vì quả alder tiết ra nhiều chất có lợi. Có người chơi còn dùng một số loài tép nước ngọt để nhặt bào tử nấm khỏi trứng khỏe. Tép cherry (Neocardina heteropoda) làm việc này khá tốt. Tép sẽ ăn trứng hỏng nhưng không đụng tới trứng khỏe.

Trứng nở sau 3–5 ngày. Khi cá bột tiêu hết túi noãn hoàng, chúng sẽ ăn được microworm và ấu trùng Artemia làm thức ăn đầu tiên. Cá bột có vẻ ít bệnh hơn khi nuôi trên một lớp cát mỏng so với bể đáy trống.2

Loài này phân bố khá rộng. Người ta đã ghi nhận chúng ở một số vùng thuộc lưu vực Amazon tại Colombia, Peru và Brazil, cùng nhiều hệ thống sông ven biển ở Suriname.2

Chúng sống ở các nhánh sông nhỏ, con suối, vũng nước và vùng rừng ngập nước.2

Hoplisoma trilineatum là một trong những loài cá chuột bọc giáp được nuôi nhiều nhất. Có điều, loài này gần như lúc nào cũng được bán dưới tên Corydoras julii. Chuyện nhầm tên này cũng không ảnh hưởng gì nhiều. Hai loài lớn cỡ như nhau, cách nuôi như nhau và nhìn gần như y hệt nhau. Người chơi nào để ý kỹ thì sẽ biết Hoplisoma julii khác về màu ở vài chi tiết nhỏ. Julii có đốm trên đầu, còn trilineatum có hoa văn dạng vân giun. Vì nhu cầu lớn, H. trilineatum là một trong những loài cá chuột bọc giáp được cho đẻ nhiều nhất ở Đông Nam Á. Sinh sản nhiều như vậy thì sớm muộn gì cũng xuất hiện đột biến.

Ở động vật, đột biến màu hay gặp nhất là bạch tạng. Mọi loài động vật đã biết thỉnh thoảng đều có cá thể bạch tạng. Con vật bị bạch tạng mất khả năng tạo sắc tố đen. Vì thế cá bạch tạng có mắt đỏ và thân thường màu trắng. Thông thường gen bạch tạng chỉ nằm trên một locus. Tuy vậy, cũng có những trường hợp rất hiếm mà mỗi bộ phận trên cơ thể chịu tác động của một gen bạch tạng khác nhau. Cá molly chocolate là một ví dụ: mắt đỏ nhưng thân lại sẫm màu. Riêng cá Julii bạch tạng thì có ít nhất ba locus gen quyết định mức độ bạch tạng. Loại thứ nhất là cá mang màu hoang dã nhưng có mắt đỏ. Loại thứ hai là cá màu vàng, mắt đỏ, vẫn giữ được màu thân dù đã nhạt đi. Ở một số con thuộc loại này, đốm đen đặc trưng của loài trên vây lưng vẫn nhìn thấy rõ, dù màu đã nhạt. Ở loại thứ ba, đốm trên vây lưng mất hẳn, nhưng hoa văn trên thân vẫn còn sót lại một ít, nhất là quanh vùng đầu. Cuối cùng là những con gần như trắng hoàn toàn. Tất cả các biến thể kể trên đều có mắt đỏ. Kiểu bạch tạng do nhiều gen như thế này dường như chưa từng được ghi nhận trước đây. Đây là một trường hợp rất thú vị.1

Hiện có hơn 180 loài Corydoras đã được mô tả (dân chơi hay gọi tắt là "cory"). Như vậy đây là một trong những chi cá Nam Mỹ nhiều loài nhất. Ngoài ra còn rất nhiều loài chưa được mô tả, và nhiều loài trong số đó đã được gán một "mã C" để tiện nhận dạng. Cách đánh số này rất đơn giản, giống hệ thống mã L dùng cho các loài Loricariidae chưa được mô tả. Cả hai hệ thống đều do tạp chí cá cảnh Đức DATZ (Die Aquarien und Terrarienzeitschrift) đặt ra. Về sau chúng trở thành công cụ cực kỳ hữu ích, và người chơi cá khắp thế giới hiện dùng chúng rộng rãi. Sự đa dạng khổng lồ ấy, cộng với vẻ ngoài dễ thương khó ai chối được, là một phần lý do cá chuột thuộc nhóm cá được chơi nhiều nhất. Chúng cũng là những cư dân rất hiền trong bể. Cá chuột vẫn ăn những thứ vừa miệng như trứng hay cá bột, nhưng chuyện chúng tấn công loài khác thì gần như chưa ai nghe thấy. Cá cùng loài gây hấn với nhau cũng hiếm, chỉ gặp ở vài loài (chủ yếu là các dạng "mũi dài"). Dù vậy, nếu bể đủ rộng thì hiếm khi có con nào bị thương thật sự. Ngoài tự nhiên, phần lớn các loài sống thành đàn lớn, nên trong bể chúng cũng sống tốt nhất khi nuôi theo nhóm.

Phần lớn cá chuột sống chủ yếu ở tầng đáy, dù có vài ngoại lệ dành phần lớn thời gian bơi ngoài vùng nước thoáng. Đáng tiếc là vì tập tính này, người ta hay mua bán chúng như cá dọn đáy, thả vào để "làm sạch đáy" bể cộng đồng. Cá chuột chắc chắn sẽ ăn sạch những mẩu thức ăn thừa rơi xuống nền, nhưng chúng không giữ cho nền "sạch" theo đúng nghĩa. Thật ra, bể có vài con cá chuột thì càng phải chăm nền kỹ hơn. Nếu sống trong môi trường bẩn hoặc điều kiện bất lợi khác, cá có thể bị nhiễm trùng râu rất nặng. Cũng phải nói thêm rằng nếu chỉ trông vào chút thức ăn thừa lọt xuống từ đám cá phía trên, cá chuột sẽ không sống khỏe được. Bạn luôn nên cho ăn loại thức ăn chìm để cá chuột được ăn đủ.

Mọi loài cá chuột đều thở khí trời tùy nghi, nghĩa là khi cần chúng có thể thở không khí ở một mức nhất định. Chúng có một đoạn ruột biến đổi, chằng chịt mạch máu, dùng để hấp thụ oxy từ không khí. Nhờ khả năng này, chúng sống sót được khi nơi ở bị thiếu oxy vì bất cứ lý do gì. Trong bể, thỉnh thoảng bạn sẽ thấy chúng phóng vụt lên mặt nước đớp một ngụm khí. Đây là chuyện hoàn toàn bình thường, không có gì đáng lo. Chỉ khi nước đang xấu đi thì mới cần để ý, vì lúc đó cá thường ngoi lên mặt nước nhiều hơn hẳn.

Cá chuột thuộc nhóm cá da trơn "có giáp". Thay cho vảy, chúng có hai hàng tấm xương chạy dọc hai bên thân. Tên chi ghép từ chữ Hy Lạp cory nghĩa là mũ trụ và doras nghĩa là da (ở đây dùng chưa đúng để chỉ "giáp"). Gai vây ngực của chúng cũng rất sắc, dễ mắc vào mắt lưới vợt và có thể "chích" đau nếu đâm vào da. Vì vậy, bất cứ khi nào cần bắt hay chuyển cá chuột, bạn nên cẩn thận.

Loài này đôi khi còn được bán dưới tên cá chuột "leopard", hoặc phổ biến hơn là "julii". Phần lớn cá bán với tên C. julii thật ra là Hoplisoma trilineatum. H. julii "thật" khá hiếm trong giới chơi cá, vì loài này không có mặt ở nhiều vùng nước Amazon nơi người ta đánh bắt cá thương mại. Hai loài trông rất giống nhau. Nếu không biết cá được bắt ở đâu thì xác định đúng loài có thể rất khó. Phần lớn tài liệu cho rằng H. julii có kiểu chấm li ti trên đầu, còn H. trilineatum thì thay bằng hoa văn dạng lưới. Tuy vậy, người ta cũng đã ghi nhận những cá thể H. trilineatum có kiểu chấm này, và hoa văn tổng thể của cả hai loài đều có thể khá khác nhau giữa các cá thể. Với phần lớn người chơi, chuyện định danh không quan trọng lắm. Phải nói rằng H. trilineatum thuộc hàng lựa chọn tốt nhất cho người mới chơi cá da trơn, vì cá hiền, khỏe và đẹp.2