Cá công vai đỏ

Cá công vai đỏ (red shoulder peacock), Aulonocara hansbaenschi, là một loài cichlid đặc hữu của hồ Malawi. Hiện mới ghi nhận loài này ở bốn địa điểm trên bờ đông nam của hồ. Một số tác giả xem nó là biến thể địa lý của A. stuartgranti, một loài vốn có rất nhiều biến thể. Ngoài thị trường, cá còn được bán dưới tên 'firebird cichlid' và 'red peacock'. Ở Masinje, chúng rõ ràng thích ở trong hang và khe đá, độ sâu 3 đến 6 mét. Trong khi đó, phần lớn các loài cùng giống lại kiếm ăn trên nền cát.1

Bể nên có đáy tối thiểu 90 × 45 cm hoặc tương đương (khoảng 182 lít). Ngoại lệ là khi bạn nuôi cá trong bể nhỏ hơn để cho sinh sản.1

• Nhiệt độ: 24–29°C
• pH: 7,4–9,0
• Độ cứng: 10–25 dGH1

Xếp vài cụm đá quanh bể nhưng chừa khoảng trống giữa các cụm. Nền nên dùng cát mịn để cá kiếm ăn theo bản năng (xem mục 'thức ăn'). Nền thô hơn như sỏi hay cuội nhỏ có thể khiến cá khó ăn và làm tổn thương tơ mang. Cá thậm chí có thể nuốt phải sỏi và bị tổn thương hoặc tắc nghẽn bên trong. Loài này không phá cây, nên nếu muốn, bạn có thể trồng thêm các loài chịu được nước cứng như Vallisneria, Anubias hay Sagittaria.

Chất lượng nước là thứ quan trọng nhất. Các loài cichlid này cực kỳ nhạy cảm khi nước xấu đi hoặc thông số hóa học dao động. Vì vậy, tuyệt đối không thả chúng vào bể chưa ổn định vi sinh. Cách tốt nhất để giữ nước ổn định là cho bể chạy lọc dư công suất, dùng lọc thùng, sump hoặc kết hợp cả hai. Bên cạnh đó, bạn cần thay 30–50% nước, tối thiểu mỗi tuần một lần.1

Các loài Aulonocara vốn kiếm ăn ở tầng đáy. Chúng ngậm từng ngụm nền, lọc lấy thứ ăn được rồi nhả phần còn lại ra qua mang và miệng. Chúng săn mồi cũng giỏi như gặm nhặt. Cá thường lơ lửng ngay trên mặt nền và chờ đến khi phát hiện một chuyển động rất nhỏ. Trên đầu chúng có các lỗ cảm giác lớn hỗ trợ cho kiểu săn này.

Trong bể nuôi, khẩu phần nên đa dạng, gồm nhiều loại thức ăn chế biến sẵn hạt nhỏ, chất lượng cao. Kèm theo đó là các loại mồi nhỏ sống hoặc đông lạnh như ấu trùng muỗi lắc (chironomid), trùng chỉ, Artemia, bọ gậy... Trong số thức ăn khô, ít nhất vài loại nên có tỷ lệ thực vật cao, chẳng hạn Spirulina hoặc thành phần tương tự.

Thức ăn tự làm, kết dính bằng gelatin, cũng có thể là lựa chọn tốt. Ví dụ, bạn có thể trộn thức ăn khô cho cá, tôm cua xay nhuyễn, trái cây và rau củ tươi. Khối thức ăn này có thể cắt thành viên tròn vừa miệng cá bằng đầu ống hút nhọn hoặc dao nhỏ. Thay vì cho một bữa lớn, nên chia 3–4 bữa nhỏ mỗi ngày để cá được gặm nhặt theo bản năng. Cách cho ăn này có vẻ giúp cá lớn nhanh và khỏe nhất.1

Đây là loài tương đối hiền. Tuy vậy, cá đực thường gây hấn với bất kỳ con cá nào có kiểu màu giống mình, nên bạn cần chọn bạn cùng bể cẩn thận. Có thể cân nhắc Copadichromis và Placidochromis có kiểu màu khác, Otopharynx lithobates và các Mbuna hiền như Labidochromis caeruleus. Dù vậy, tốt nhất nên tránh các loài Aulonocara khác vì phần lớn chúng có thể lai với nhau. Đa số Mbuna cũng quá hung hăng nên không hợp. Trừ khi bể thật lớn, tốt nhất chỉ nuôi một con đực cùng 4–6 con cái.1

Cá đực lớn hơn và có màu sắc rực rỡ hơn cá cái.1

Đây là loài ấp trứng bằng miệng, và việc ấp do cá cái đảm nhiệm. Cá thường đẻ ngay trong bể nuôi chung. Nếu muốn thu được nhiều cá con nhất, bạn nên chuyển chúng sang hoặc nuôi hẳn trong một bể riêng. Cá đực có thể khá hung hăng khi đuổi theo cá cái. Vì vậy, người ta thường khuyên nuôi một đực với từ 4 cái trở lên để cá đực không dồn sự chú ý vào riêng một con. Nên bố trí vài hòn đá tương đối phẳng và những khoảng cát trống để cá có chỗ đẻ.

Cá đực sẽ chọn một chỗ như vậy và bắt đầu màn tán tỉnh. Khi cá cái chịu, nó bơi lại gần và đẻ một đợt trứng, rồi ngậm ngay trứng vào miệng. Trên vây hậu môn của cá đực có một số 'đốm trứng', và cá cái cũng bị những đốm này thu hút. Khi cá cái cố ngậm các đốm đó, thực ra nó nhận lấy tinh dịch của cá đực. Trứng trong miệng được thụ tinh theo cách này.

Cá cái ngậm con tới 4 tuần rồi mới nhả ra cá bột đã bơi tự do hoàn toàn. Trong thời gian này, nó thường không ăn. Bạn dễ nhận ra con cái đang ấp nhờ phần miệng căng phồng và động tác 'nhai' rất đặc trưng. Nếu bị stress quá mức, cá cái có thể ăn trứng hoặc nhả trứng ra sớm. Vì thế, nếu quyết định tách riêng cá cái đang ấp thì bạn phải làm thật cẩn thận. Cũng nên nhớ rằng nếu cá cái xa đàn quá lâu, nó có thể mất vị trí trong thứ bậc của đàn. Do đó, trừ khi nó đang bị quấy phá liên tục, hãy cố đợi càng lâu càng tốt rồi mới chuyển cá cái đi.

Một số người nuôi chủ động lấy cá bột ra khỏi miệng cá mẹ vào khoảng tuần thứ 2 và nuôi riêng từ lúc đó. Lúc được nhả ra, cá bột có thể vẫn còn một ít túi noãn hoàng. Khi đó chưa cần cho ăn thêm cho đến khi noãn hoàng tiêu hết. Nếu lúc nhả ra cá đã hấp thu hết noãn hoàng, bạn có thể cho ăn ngay Artemia mới nở hoặc thức ăn tương tự. Khoảng 4 tháng tuổi, cá thường bắt đầu phân biệt được đực cái.1

Loài này đặc hữu của hồ Malawi. Hiện mới chỉ ghi nhận chúng ở bốn địa điểm: Masinje (nơi thu mẫu chuẩn), Fort Maguire, Mara Point và đảo Thumbi West. Cả bốn nơi đều nằm trong một khu vực khá nhỏ trên bờ đông nam của hồ.1

Cá sống ở vùng mà người ta gọi là vùng trung gian của hồ, nơi bờ đá thưa dần thành đáy cát có đá nằm rải rác. Ở Masinje, người ta thấy chúng rõ ràng ưa các hang và khe đá ở vùng nước khá nông, sâu 3–6 mét. Tập tính này khác với phần lớn các loài cùng giống, vốn thường kiếm ăn trên nền cát. Ngược lại, nó khá giống tập tính của A. jacobfreibergi.1

Một số tác giả có uy tín cho rằng loài này chỉ là một biến thể địa lý của A. stuartgranti, một loài cùng giống vốn có rất nhiều biến thể, chứ không phải một đơn vị phân loại riêng. Tuy vậy, phần lớn tài liệu phổ biến vẫn xem nó là loài hợp lệ, nên loài này vẫn có mục riêng ở đây. Ngoài ra, nó còn có nhiều tên thông thường khác, gồm: 'firebird cichlid', Aulonocara 'Fort Maguire', 'African peacock', 'red peacock' và A. hansbaenschi 'red flash' hoặc 'red flush'.1

• Meyer, Riehl & Zetzsche (1987). A revision of the cichlid fishes of the genus Aulonocara Regan, 1922 from Lake Malawi, with descriptions of six new species (Pisces, Perciformes, Cichlidae). Courier ForschungsInstitut Senckenberg 94, 7-53
• Grant, S. M., H. W. Dieckhoff, H. J. Mayland and M. K. Meyer (1987). Ecology of Aulonocara REGAN, 1922 in Lake Malawi. Courier ForschungsInstitut Senckenberg 94, 131-1391