Cá danionella dracula

Danionella dracula là một loài cá chép tí hon. Đến nay, người ta mới chỉ ghi nhận loài này ở Mogaung Chaung, một nhánh của sông Ayeyarwady thuộc bang Kachin, miền bắc Myanmar. Hàm cá đực có một hàng mấu trông như răng, tận cùng là một cặp mấu lớn giống nanh. Theo hiểu biết hiện nay, chưa loài nào khác trong bộ Cypriniformes có cấu trúc này. Cá dài khoảng 17 mm SL (chiều dài chuẩn) và từng được bán dưới tên Danionella sp. 'neon green'. Tốt nhất bạn nên nuôi riêng loài này, thành đàn từ 12 con trở lên.1

Bể nhỏ nhất nên dùng là bể có đáy 45 × 30 cm, hoặc bể có kích thước tương đương (khoảng 41 lít).1

• Nhiệt độ: 20–26°C. Ở Kachin, nhiệt độ không khí dao động từ 26,6°C vào mùa hè xuống 15,5°C vào mùa đông. Trong bể, cá có vẻ dễ chịu nhất ở khoảng 20–26°C.
• pH: 6,5–7,5
• Độ cứng: Nước ở miền bắc Myanmar thường mềm, vì vậy bạn nên giữ độ cứng trong khoảng 1–5 dGH.1

Nên nuôi loài này trong bể trồng cây, dòng nước nhẹ. Tốt nhất là có một lớp cây phủ ít nhất một phần mặt nước.

Thêm vài bụi Taxiphyllum hoặc loại rêu tương tự sẽ có ích. Rêu là nơi vi sinh vật sinh sôi, và cả cá bột lẫn cá lớn đều kiếm ăn được ở đó. Lọc bông (lọc vi sinh) chạy bằng máy sủi khí là lựa chọn tốt nhất. Bạn nên chạy lọc cho vi sinh ổn định rồi mới thả cá.1

Trông mỏng manh vậy nhưng loài này khá dễ cho ăn. Cá ăn được thức ăn khô bóp vụn hoặc loại hạt rất mịn, trùng chỉ cắt nhỏ, ấu trùng artemia mới nở (nauplii), giun vi tế và bo bo đã lọc qua rây. Bạn nên cho ăn càng đa dạng càng tốt để cá giữ được sức khỏe tốt nhất.1

Loài này rất nhỏ, và ai muốn nuôi nó thì nên đặt chuyện cho sinh sản lên hàng đầu. Vì vậy, tốt nhất là nuôi riêng. Nếu bạn vẫn muốn thử nuôi chung, hãy chọn những loài cá nhỏ cần điều kiện tương tự, như Danio margaritatus, Microdevario hoặc các loài Boraras.

Bản tính của loài này là sống theo đàn, vì vậy mua được càng nhiều càng tốt. Lý tưởng nhất là không dưới 12 con.1

Cá cái có thân cao hơn hẳn cá đực. Khi cá cái mang trứng, thường có thể nhìn thấy trứng bên trong khoang bụng.

Ở cá đực lớn tuổi, phần miệng to ra rất đặc trưng. Trên đó có một dãy 6–13 mấu giống răng, tận cùng là một cặp mấu giống nanh rất lớn ở phía trước hàm trên (xem 'Ghi chú'). Ở cá cái, các mấu này tương đối kém phát triển. Gai sinh dục của cá đực cũng nằm giữa hai vây bụng, tức là nằm gần phía đầu hơn so với cá cái.1

Loài này có thể chưa từng được nhân giống trong bể. Tuy vậy, Pete Liptrot và Paul Dixon ở Bolton Museum Aquarium (Anh) đã cho sinh sản rất thành công một loài cùng giống chưa định danh, có lẽ là D. translucida. Hai người lần đầu thấy cá bột từ đàn 24 con trưởng thành sau khi chuyển đàn sang một bể riêng trồng rêu Java đã lâu năm. Từ đó đến nay, đàn cá cho ra cá bột đều đặn theo từng lứa.

Cá đẻ trứng thành từng khối hình nón riêng lẻ, đặt thẳng lên nền. Họ nuôi cá bột bằng trùng đế giày (Paramecium) kết hợp nước xanh, đến khi cá đủ lớn thì chuyển sang ấu trùng artemia và giun vi tế. Ở thế hệ cá bột thứ hai, họ ghi nhận một số con bị dị tật cột sống.1

Loài này mới chỉ được ghi nhận ở Mogaung Chaung (suối Mogaung), huyện Myitkyina, bang Kachin, miền bắc Myanmar. Suối này là một nhánh của sông Ayeyarwady. Nhiều khả năng loài chỉ phân bố trong một vùng khá nhỏ.

Địa điểm thu mẫu chuẩn được ghi đầy đủ là 'Stream at Sha Du Zup between Mogaung and Tanai, Myitkina district, Kachin State, Myanmar'.

D. mirifica cũng là loài bản địa của Myitkyina. Myanmar là một trung tâm đa dạng của giống Danionella, với ít nhất bốn loài đặc hữu.1

Hiện chưa có thông tin cụ thể về nơi sống của loài này. Các loài khác cùng giống thì đã biết là sống ở những con suối chảy chậm và các vũng nước.1

Loài này thỉnh thoảng có bán trên thị trường, từng mang tên Danionella sp. 'neon green' hoặc 'fluorescent green'.

Tên loài lấy cảm hứng từ hình thái bộ hàm. Theo hiểu biết hiện nay, bộ hàm này là độc nhất trong bộ Cypriniformes. Cả hàm trên lẫn hàm dưới đều có một dãy mấu dạng răng (odontoid). Ở cá cái, các mấu này chỉ ở dạng sơ khai. Ở cá đực, chúng có vẻ xếp thành những hàng răng, trong đó cặp phía trước to và giống nanh.

Cặp nanh trên nhô ra khỏi da khoảng 0,3 mm, còn ở hàm dưới chỉ thấy được phần chóp. Đây không phải răng thật, vì chúng không có khoang tủy cũng không có chất giống men răng. Dù vậy, cấu trúc hàm nhìn chung khá giống hàm của các loài cá xương có răng. Trong khoảng 3700 loài Cypriniformes khác đã được mô tả, không loài nào có răng trên hàm, dù ở dạng nào. Người ta cho rằng nhóm này đã mất răng từ ít nhất 50 triệu năm trước. Tuy vậy, đến nay vẫn chưa rõ chính xác các mấu này ở D. dracula dùng để làm gì.

Kích thước trưởng thành nhỏ của các loài Danionella là kết quả của một quá trình tiến hóa gọi là thu nhỏ (miniaturisation). Đặc trưng của quá trình này là cá đã thành thục sinh dục nhưng kích thước giảm hẳn, dưới 20 mm SL. Trong các loài cá xương, Cypriniformes là một trong số ít nhóm mà hiện tượng này xuất hiện lặp đi lặp lại. Toàn bộ các loài thuộc Barboides, Danionella, Microdevario, Microrasbora, Horadandia, Boraras, Sawbwa và Sundadanio đều là nhóm thu nhỏ, cùng với vài loài thuộc Danio, Laubuca và Rasbora. Tất cả đều ưa nước tĩnh hoặc chảy chậm, thường ở những nơi nghèo dinh dưỡng như đầm lầy than bùn trong rừng.

Cấu trúc giải phẫu của các loài cá chép thu nhỏ có thể rất khác nhau. Người ta tạm chia chúng thành hai nhóm, và một số loài mang đặc điểm trung gian ở một mức độ nào đó. Nhóm thứ nhất gồm những loài tuy nhỏ nhưng về cơ bản là bản thu nhỏ cân đối của họ hàng lớn hơn.

Nhóm thứ hai gồm những loài mà quá trình phát triển giải phẫu dừng lại sớm, đến mức cá trưởng thành vẫn giống dạng ấu trùng của tổ tiên lớn hơn, như trường hợp Danionella. Nhóm này thường được gọi là 'cắt cụt phát triển' (developmentally truncated) hoặc 'paedomorphic'. Người ta cho rằng chúng tiến hóa qua một quá trình gọi là 'progenetic paedomorphosis', tức là hiện tượng paedomorphosis do cá thành thục nhanh hơn.

Các loài này thường có bộ xương đơn giản, kèm theo những nét hình thái riêng của từng loài, chẳng hạn các mấu giống răng ở cá đực Danionella dracula. Britz et al. (2009) cho rằng sự cắt cụt phát triển có thể đã mở đường cho những đặc điểm mới lạ như vậy, 'bằng cách giải phóng phần lớn bộ xương khỏi các ràng buộc phát triển, tách rời các con đường phát triển vốn gắn với nhau và tạo ra tiềm năng lớn hơn cho những thay đổi mạnh mẽ hơn'. Chẳng hạn, ngoài bộ hàm đáng kinh ngạc, D. dracula còn thiếu bốn mươi bốn xương (hoặc phần xương) so với cá ngựa vằn Danio rerio.

Vị trí phát sinh chủng loại của Danionella khá khó xác định. Dù vậy, phần lớn các nghiên cứu gần đây xếp giống này gần nhất với các loài Esomus, hoặc xem nó là nhóm chị em của toàn bộ các danionin còn lại (Fang et al. 2009).1

• Britz, R. , K. W. Conway, and L. Rüber (2009). Spectacular morphological novelty in a miniature cyprinid fish, Danionella dracula n. sp. Proceedings of the Royal Society of London, Series B - Biological Sciences 276, 2179-2186
• Fang, F., M. Norén, T. Y. Liao, M. Källersjö and S. O. Kullander (2009). Molecular phylogenetic interrelationships of the south Asian cyprinid genera Danio, Devario and Microrasbora (Teleostei, Cyprinidae, Danioninae). Zoologica Scripta 38(1), 1-20
• Rüber, L. , M. Kottelat, H. H. Tan, P. K. L. Ng and R. Britz (2007). Evolution of miniaturization and the phylogenetic position of Paedocypris, comprising the world's smallest vertebrate. BMC Evolutionary Biology London 7(38), 1-10
• Britz, R. (2009). Danionella priapus, a new species of minature cyprinid fish from West Bengal, India (Teleostei: Cypriniformes: Cyprinidae). Zootaxa 2227, 53-60
• Roberts, T. R. (1986). Danionella translucida, a new genus and species of cyprinid fish from Burma, one of the smallest living vertebrates. Environmental Biology of Fishes 16(4), 231-241
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-6631