Cá gai giáp

Cá gai lùn Miến Điện, còn gọi là cá nghịch lý (Indostomus paradoxus), là một loài cá rất nhỏ. Chúng chỉ dài 2-3 cm.1

Cá gai giáp (Indostomus paradoxus) là một loài cá rất nhỏ của Myanmar. Loài này được mô tả từ hồ Indawgyi và đã có ghi nhận trong lưu vực sông Ayeyarwady. Chúng có vẻ phân bố rộng hơn nhiều so với người ta từng nghĩ, vì đã được tìm thấy xuống tận vùng châu thổ của con sông ở phía nam. Trong giới chơi cá, loài này rất hiếm. Tên của nó lại hay bị gán nhầm cho loài họ hàng gần là I. crocodilus. Ở I. crocodilus, con đực trưởng thành có các dải sẫm màu trên vây lưng và vây hậu môn.2

Loài này nên nuôi trong bể riêng, chỉ thả một loài. Bể nano là vừa vặn nhất cho chúng.1

Bể có đáy từ 40 × 20 cm trở lên là đủ cho loài này (khoảng 16 lít).2

Loài này sống tốt nhất ở nhiệt độ phòng (18-22°C). Nước nên cứng vừa đến cứng, pH khoảng 6,5 – 8.1

• Nhiệt độ: 22–27°C
• pH: 6,5–7,5
• Độ cứng: 2–12 dGH2

Loài này sống khỏe nhất trong bể trồng nhiều cây với nền mềm. Nền sỏi hạt mịn cũng dùng được. Bạn có thể thêm rễ hoặc cành lũa, cây nổi và lá khô để bể trông tự nhiên hơn và có thêm nhiều ngóc ngách. Những thứ này còn làm ánh sáng chiếu vào bể tản ra, dịu hơn. Vài đoạn ống nhựa cỡ vừa cũng là chỗ trú ẩn và chỗ đẻ rất tiện. Ngoài tự nhiên, chúng sống ở chỗ nước chảy lờ đờ hoặc nước đứng. Vì thế lọc, hoặc ít nhất là dòng chảy trong bể, không nên quá mạnh.2

Cá nghịch lý chỉ ăn thức ăn sống cỡ nhỏ.1

Đây chủ yếu là loài săn mồi siêu nhỏ. Chúng ăn giáp xác thủy sinh li ti, giun, ấu trùng côn trùng và các loại động vật phù du khác. Theo những gì được biết đến nay, trong bể chúng không nhận thức ăn khô hay đông lạnh. Bạn phải cho ăn mồi sống cỡ nhỏ như Artemia mới nở, Daphnia, giun micro... Riêng giun grindal thì chúng thường chê, không rõ vì sao. Trong bể trồng cây đã ổn định, các sinh vật li ti tự có sẵn trong bể nhiều khả năng sẽ là nguồn thức ăn bổ sung có ích.2

Indostomus rất hiền với đồng loại. Có điều chúng quá yếu, không cạnh tranh nổi với các loài khác.1

Loài này tranh ăn rất kém và dễ thành mồi cho cá lớn hơn. Tốt nhất là nuôi riêng, hoặc nuôi chung với các loài hiền, cỡ tương đương như Boraras, Danionella hay Dario. Chúng không bơi đàn như các loài cá đàn thực thụ. Dù vậy, chúng có vẻ sống tốt hơn khi có đồng loại và cũng thể hiện nhiều hành vi thú vị hơn khi nuôi theo nhóm. Vì vậy bạn nên mua ít nhất 4-6 con. Con đực giữ lãnh thổ với các con đực khác nhưng không làm nhau bị thương.2

Cá cái lớn con hơn cá đực. Ngoài điểm này ra thì rất khó phân biệt đực cái.1

Con đực trưởng thành có vây bụng rộng và dài, các tia ngoài cùng cong vào trong. Vây bụng của con cái thì thẳng và mảnh hơn. Con cái đang mang trứng thường có bụng tròn.2

Thỉnh thoảng mới có trường hợp cho loài này sinh sản thành công. Cá gai lùn Miến Điện đẻ trong hang, chẳng hạn như trong ống tre.1

Loài này đã được cho sinh sản trong bể nhiều lần. Chúng đẻ trong các hang nhỏ hoặc khe hẹp, kể cả đồ nhân tạo như những đoạn ống tre hay ống nhựa ngắn. Mỗi con đực tự chọn một chỗ đẻ và giữ khoảng xung quanh, mỗi phía chừng vài cm. Vào mùa sinh sản, con đực lên màu sáng hơn và ngả đỏ hơn. Trên vây lưng và vây hậu môn của nó cũng xuất hiện một sọc nâu nhạt. Con đực tán con cái ngay trước cửa chỗ đẻ bằng cách dựng vây và rung phần đuôi. Con cái đã chín trứng và chịu đẻ sẽ nhạt màu hẳn đi từ trước khi đẻ cho đến hết lúc đẻ. Lúc này có thể thấy rõ gai sinh dục nhô ra. Trứng thường được đẻ dính lên trần chỗ đẻ. Khi đẻ, cả hai con đều lộn ngược. Cả lần đẻ có thể chia thành nhiều đợt, và giữa các đợt con cái rời chỗ đẻ một lúc. Mỗi ổ thường có 5-40 trứng. Đẻ xong, con cái bỏ đi và con đực một mình trông ổ. Con đực ở lì trong ống hoặc hang, chỉ ra ngoài một lúc ngắn để kiếm ăn. Nó giữ ổ như vậy cho đến khi cá bột bơi được và bắt đầu tản ra. Trong bể đã ổn định và không có cá săn mồi, có thể một số cá bột sẽ sống sót. Bạn cũng có thể hút cá bột sang một hộp riêng mỗi khi thấy chúng. Tuy vậy, cách này không dễ chút nào. Cá bột mới ra rất nhỏ, và nếu tách riêng thì giai đoạn đầu phải cho ăn thức ăn siêu nhỏ như luân trùng, Paramecium...2

Loài này có nguồn gốc từ miền bắc Myanmar (Miến Điện).1

Loài này được mô tả từ hồ Indawgyi ở bang Kachin, miền bắc Myanmar. Phần lớn mẫu chuẩn được thu ở đầu phía bắc hồ, gần Nyaungbin. Sau đó người ta còn ghi nhận chúng ở các nhánh sông Ayeyarwady/Irrawaddy quanh Myitkyina, thủ phủ của bang. Gần đây hơn, chúng được tìm thấy xa hơn nhiều về phía nam, gần thị trấn Einme thuộc vùng châu thổ của con sông. Vì vậy loài này có vẻ phân bố rộng hơn đáng kể so với những gì người ta từng nghĩ.2

Các loài Indostomus thường sống ở vùng nước chảy chậm hoặc nước đứng, lẩn giữa đám cây thủy sinh chìm, cây cỏ ven bờ hoặc lớp lá mục. Tại nơi thu mẫu chuẩn của I. paradoxus, nền đáy là đất sét đen. Nước ở đó đầy tảo lục cùng xác thực vật đã mục và đang mục (Prashad và Mukerji, 1929).

Tháng 3 năm 2003, người ta thu được loài này ở một vũng nước gần Einme, rộng khoảng 20 m x 4 m và sâu nhất khoảng 1 m. Nước trong, nhiệt độ 29 °C, pH 7,1. Nền đáy là bùn, cây thủy sinh mọc dày, gồm các loài thuộc chi Nelumbo và Eichhornia. Các loài cá khác sống cùng chỗ gồm Dario hysginon, Parasphaerichthys lineatus và Chaudhuria ritvae.2

Dù nhỏ xíu, loài cá này khá khỏe và có thể sống lâu trong bể.

Về nguồn gốc tên gọi, Indostomus có nghĩa đại khái là "có cái miệng rất nhỏ". Còn paradoxus có nghĩa là "rất kỳ lạ, nghịch lý".1

Loài này hiếm gặp trong giới chơi cá, nhưng tên của nó hay bị gán nhầm cho loài họ hàng gần là I. crocodilus. Có thể phân biệt I. paradoxus với các loài cùng chi qua những đặc điểm sau. Vây lưng và vây hậu môn không có vệt sẫm, riêng con đực đang sinh sản có một vạch nâu nhạt. Mặt bụng màu nâu nhạt. Họng trắng, đôi khi có vài đốm nâu. Gờ trên các xương đầu có răng cưa yếu hoặc không có răng cưa, tùy từng xương. Ở cả I. crocodilus và I. spinosus, con đực trưởng thành có các dải sẫm trên vây lưng và vây hậu môn, và các dải này đậm lên khi sinh sản. Ngoài điểm đó, I. crocodilus khá giống I. paradoxus. Còn I. spinosus có mặt bụng nâu sẫm, họng có nhiều đốm nâu, và gờ xương đầu có răng cưa rõ.

Họ Indostomidae hiện chỉ có một chi với ba loài, và I. paradoxus là loài chuẩn. Prashad và Mukerji (1929) lập loài này cùng lúc với họ và chi. Suốt 70 năm, nó là thành viên duy nhất, cho đến khi Britz và Kottelat (1999) mô tả I. crocodilus và I. spinosus. Loài này được xếp vào bộ Gasterosteiformes, bộ có cả họ cá gai quen thuộc Gasterosteidae. Lúc mới mô tả, người ta cho rằng nó gần nhất với cá chìa vôi, cá ngựa và rồng biển thuộc các họ Solenostomidae và Syngnathidae. Từ đó đến nay, quan điểm về vị trí phân loại của nó đã đổi nhiều lần, với những đề xuất khác nhau rất xa. Banister (1970) nghiên cứu hệ xương của I. paradoxus rồi tách nó khỏi Gasterosteiformes. Ông xếp nó vào bộ mới Indostomiformes do chính ông lập và đề nghị đặt nó gần Gobiesociformes (cá bám). Các tác giả sau đó như Fraser (1972), Pietsch (1978), Patterson (1993) và Orr (1995) lúc thì xếp nó gần Gasterosteiformes, lúc xếp vào trong bộ này, lúc lại cho là không có quan hệ gì. Britz và Johnson (2002) phân tích quá trình phát triển cá thể của I. paradoxus và chứng minh rằng các loài Indostomus có lẽ có quan hệ với nhóm gasterosteoid trong bộ Gasterosteiformes. Hai họ này có một số điểm giống nhau đáng chú ý về cấu tạo và quá trình hình thành lớp giáp trên thân, và những điểm này không có ở bất kỳ loài cá nào khác. Dù vậy, vẫn cần nghiên cứu thêm mới xác định được chính xác vị trí của Indostomus trong Gasterosteiformes.2

• Banister, K. E. (1970). The anatomy and taxonomy of Indostomus paradoxus Prashad & Mukerji. Bulletin of the British Museum (Natural History) Zoology 19(5), 181-209
• Britz, R. (2000). Aspects of the reproduction and development of Indostomus paradoxus (Teleostei: Indostomidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 11(4), 305-314
• Britz, R. and M. Kottelat (1999). Two new species of gasterosteiform fishes of the genus Indostomus (Teleostei: Indostomidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 10(4), 327-336
• Britz, R. and G. D. Johnson (2002). ‘‘Paradox Lost’’: Skeletal Ontogeny of Indostomus paradoxus and Its Significance for the Phylogenetic Relationships of Indostomidae (Teleostei, Gasterosteiformes). American Museum Novitates 3383, 1-43
• Prashad, B. and D. D. Mukerji (1929). The fish of the Indawgyi Lake and the streams of the Myitkyina District (Upper Burma). Records of the Indian Museum (Calcutta) 31(3), 161-223
• Rainboth, W. J. (1996). Fishes of the Cambodian Mekong. FAO Species Identification Field Guide for Fishery Purposes. FAO, Rome, 1-2652