Cá sặc lùn

Cá sặc lùn (sparkling gourami, Trichopsis pumila) là một loài cá mê cung nhỏ, sống ở hạ lưu sông Mekong và vùng trung, nam Thái Lan. Tên tiếng Anh khác của nó là pygmy gourami. Thân cá có một sọc sẫm liền mạch chạy dọc giữa thân, phía trên là một hàng đốm sẫm. Nhờ đặc điểm này cộng với kích thước nhỏ, bạn có thể phân biệt nó với T. schalleri. Cả cá đực lẫn cá cái đều phát ra được tiếng 'ộp ộp' mà tai người nghe thấy, nhờ một cơ chế đặc biệt ở vây ngực. Phần lớn cá bán trên thị trường là cá nhân giống thương mại.

Một bể có đáy 45 × 30 cm, hoặc diện tích tương đương, là đủ rộng cho một cặp hay một nhóm nhỏ. Bể cỡ này chứa khoảng 41 lít nước.

• Nhiệt độ: 22–28°C
• pH: 5,0–7,5
• Độ cứng: 1–12 dGH

Loài này sống khỏe nhất trong bể trồng dày cây, nhiều bóng râm và có nhiều thứ che phủ mặt nước. Bạn có thể dùng cây thân dài vươn lên mặt nước, cây nổi hoặc súng nhiệt đới. Cryptocoryne spp. cũng là lựa chọn hợp lý.

Bạn có thể bỏ thêm lũa rồi buộc lên đó các loại cây như Microsorum hoặc Taxiphyllum spp. Muốn cá có thêm chỗ trốn thì thả vào vài chậu đất nung nhỏ, vài đoạn ống nhựa hoặc hộp đựng phim máy ảnh đã bỏ trống.

Rải thêm lá khô cũng giúp cá có thêm chỗ nấp. Khi lá phân hủy, vi sinh vật sẽ sinh sôi thành từng quần thể. Đây có thể là nguồn thức ăn phụ rất quý cho cá bột. Ngoài ra, tanin và các chất khác do lá mục tiết ra cũng được xem là có lợi cho cá.

Ngoài tự nhiên cá sống ở chỗ nước chảy lờ đờ, vì vậy bạn đừng tạo dòng chảy mạnh trong bể. Một lọc bông chạy bằng máy sủi, chỉnh cho nước luân chuyển nhẹ nhàng, là đủ dùng. Bể cần đậy nắp kín, và bạn đừng đổ nước đầy sát miệng bể. Cá thỉnh thoảng phải ngoi lên hớp lớp không khí ẩm hình thành ngay trên mặt nước. Thêm nữa, loài này nhảy rất giỏi.

Ngoài tự nhiên, cá nhiều khả năng ăn côn trùng và các loài động vật không xương sống nhỏ khác.

Cá nuôi trong bể thường chịu ăn thức ăn khô khi đã nhận ra đó là đồ ăn được. Dù vậy, bạn nên cho ăn nhiều thức ăn sống hoặc đông lạnh cỡ nhỏ như Daphnia, Artemia hay ấu trùng muỗi chironomid (trùng huyết) để cá lên màu đẹp nhất và giữ thể trạng tốt nhất.

Cá sặc lùn hợp nuôi theo cặp hoặc nhóm nhỏ. Bạn có thể nuôi riêng, hoặc nuôi chung với những loài thật hiền có kích thước tương đương. Cá to hơn hẳn hay bơi lội sung sức hơn nhiều khả năng sẽ vừa làm nó sợ vừa giành hết mồi. Các loài cá chép nhỏ sống theo đàn như Microdevario, Boraras hoặc Trigonostigma spp. là bạn cùng bể tốt. Các loài chạch tí hon như Pangio hay Petruichthys cũng hợp.

Một số người chơi cho biết loài này săn các loài tép nước ngọt nhỏ thuộc chi Caridina và Neocaridina.

Phân biệt đực cái ở loài này khá khó. Cá đực trưởng thành thường có màu đậm hơn, và vây bụng, vây hậu môn, vây lưng, vây đuôi đều dài hơn cá cái. Với cá đã trưởng thành, bạn còn có thể đặt một nguồn sáng mạnh phía sau con cá để soi. Ở cá cái, buồng trứng sẽ hiện rõ ngay bên dưới bóng bơi.

Đây là loài làm tổ bọt. Nếu cá chưa được nuôi riêng thì bạn nên chuẩn bị một bể riêng để cho đẻ, bố trí giống như phần hướng dẫn ở trên.

Nắp bể phải khít hết mức bạn tìm được. Một số người nuôi còn dùng màng bọc thực phẩm thay nắp cho chắc chắn không còn khe hở. Lý do là cá bột cần lớp không khí ấm và ẩm ngay trên mặt nước. Thiếu lớp không khí này, cơ quan mê cung của cá con có thể phát triển kém.

Bạn không cần tách cặp cá ra trước khi chúng đẻ. Cá đực có thể làm tổ trong ống hoặc hộp, dưới một chiếc lá to bản, hoặc giữa đám cây lá nhỏ trên mặt nước. Cho đến khi tổ xong, cá đực thường không để cá cái lại gần.

Cá thường đẻ ngay bên dưới tổ theo kiểu 'ôm' quen thuộc của họ Osphronemidae, tức là cá đực uốn mình quấn quanh cá cái. Đến lúc cao trào, cá đực phóng tinh và cá cái nhả ra vài trứng thành một cụm, hay một 'gói'. Cá đực gom cụm trứng này rồi mang lên tổ. Cả quá trình cứ lặp lại như vậy cho đến khi cá cái hết trứng.

Đẻ xong, thường bạn có thể để cả cá bố lẫn cá mẹ trong bể. Cá cái không tham gia gì nữa, chỉ một mình cá đực canh giữ và chăm sóc tổ. Trứng nở sau 24–48 giờ. Cá con nằm lại trong tổ thêm 2–3 ngày cho đến khi tiêu hết túi noãn hoàng. Trong thời gian đó, trứng hay cá con nào rơi ra thì cá đực vẫn gom lại và đưa về tổ.

Khi cá bột bắt đầu tự bơi, cá đực sẽ hết để ý đến chúng. Tuy vậy cá bố mẹ thường không ăn con. Mấy ngày đầu, cá bột cần thức ăn cỡ infusoria (vi sinh vật đơn bào li ti). Sau đó chúng ăn được các loại mồi sống biết bơi như giun vi (microworm) và ấu trùng Artemia mới nở. Bạn nên thay nước ít một và đều đặn, đừng để lâu rồi thay một lần thật nhiều.

Loài này phân bố khắp lưu vực hạ lưu sông Mekong ở Lào, Việt Nam, Campuchia và Thái Lan. Nó cũng có mặt ở các lưu vực sông khắp miền trung và miền nam (phần bán đảo) Thái Lan.

Nơi thu mẫu chuẩn là 'Sài Gòn, miền nam Việt Nam'.

Cá sống ở đủ kiểu môi trường nước tĩnh hoặc chảy chậm, chủ yếu ở vùng đất thấp. Có thể gặp chúng trong rừng ngập nước, đầm than bùn, vùng ngập lũ, các nhánh sông, kênh tưới tiêu, ruộng lúa và cả mương ven đường. Loài này rõ ràng thích những chỗ nước gần như đứng yên hoặc chảy rất chậm, có cây thủy sinh hay cây ven bờ mọc dày.

Các loài cá sống cùng khu vực gồm Trichopsis vittata, T. schalleri, Trichopodus trichopterus, Betta siamorientalis, Anabas testudineus, Lepidocephalichthys hasselti, Pangio anguillaris, Macrognathus siamensis và Monopterus albus.

Loài này còn có tên tiếng Anh là 'pygmy gourami' (cá sặc lùn) và 'dwarf croaking gourami'. Đây là loài cá cảnh phổ biến, và phần lớn cá bán ra là cá nhân giống thương mại.

So với các loài cùng chi, cá sặc lùn nhỏ hơn khi trưởng thành. Thân nó có một sọc sẫm liền mạch ở giữa, phía trên là một dãy đốm sẫm nối nhau thành sọc thứ hai. T. schalleri trông giống nhưng to hơn. Ở loài đó, sọc phía trên thay đổi nhiều theo tâm trạng của cá, có lúc mờ mất hẳn.

Các loài Trichopsis phát ra được âm thanh mà tai người nghe thấy, nhờ một cơ chế đặc biệt ở vây ngực. Trong họ Osphronemidae, chỉ chi này có cơ chế như vậy. Cấu tạo của nó gồm các gân và cơ vây ngực đã biến đổi. Phần gốc của các tia vây phía trước kéo căng rồi gảy vào những gân này, giống như gảy dây đàn guitar. Hai vây ngực đập luân phiên nhau, mỗi vây tạo ra được những tràng âm thanh ngắn hoặc dài. Cả cá đực và cá cái đều phát ra tiếng, chủ yếu trong lúc gây gổ và lúc ve vãn. Âm thanh của mỗi loài khác nhau về nhịp thời gian, tần số và áp suất. Các nghiên cứu cho thấy cá Trichopsis có thể phân thắng thua mà không cần làm nhau bị thương. Chúng đánh giá đối thủ qua những yếu tố như cân nặng và chiều dài cơ thể, thông tin này truyền đi bằng cả tín hiệu nhìn thấy lẫn tiếng 'ộp ộp'. Khi tán tỉnh, cá cái phát ra tiếng 'rù rù' để bắt đầu cuộc đẻ. Trichopsis là nhóm cá duy nhất được biết có hành vi này.

Theo Rainboth (1996), chi Trichopsis có những đặc điểm chẩn đoán sau. Gốc vây lưng nằm lùi hẳn về phía sau so với gốc vây ngực. Vây bụng có một tia gai kéo dài thành sợi và 4 tia phân nhánh. Vây lưng có 2–4 tia gai, vây hậu môn có 4–8 tia gai. Cá không có đường bên. Họ hàng gần nhất của chi này được cho là hai chi Betta và Pseudosphromenus.

Giống các loài khác trong phân bộ Anabantoidei, loài này có một cơ quan hô hấp phụ gọi là cơ quan mê cung. Nhờ nó, cá có thể thở không khí trên mặt nước ở một mức độ nhất định. Cơ quan này là một cặp cơ quan trên mang, hình thành từ phần trên (epibranchial) của cung mang thứ nhất phình rộng ra. Nó nằm trong một khoang phía trên mang. Bên trong có rất nhiều nếp da gấp, dày đặc mạch máu, tạo thành một bề mặt hô hấp rộng. Mức độ phức tạp của cơ quan này khác nhau giữa các loài. Loài nào sống ở môi trường càng khắc nghiệt thì cơ quan này thường càng phát triển.

• Rainboth, W. J. (1996). FAO species identification field guide for fishery purposes. Fishes of the Cambodian Mekong. Rome, FAO, 1-265
• Linke, H. (1991). Labyrinth Fish. The Bubble-Nest-Builders. Tetra Press, 176 pp.
• Arnold, J. P. (1936). Ctenops pumilus Arnold, 1936. Wochenschrift für Aquarien- und Terrarienkunde 33(11), Brief description appears on inside of back cover
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663
• Ladich, F. (1998). Sound Characteristics and Outcome of Contests in Male Croaking Gouramis (Teleostei). Ethology 104, 517-529
• Ladich, F. and G. Schleinzer (2015). Effect of temperature on acoustic communication: Sound production in the croaking gourami (labyrinth fishes). Comparative Biochemistry and Physiology, Part A 182, 8-13
• Rüber, L, R. Britz and R. Zardoya (2006). Molecular phylogenetics and evolutionary diversification of labyrinth fishes (Perciformes: Anabantoidei). Systematic Biology 55(3), 374-397