Kim Long Hồng Vĩ (Red-tailed golden arowana)

Nguồn gốc

Kim Long Hồng Vĩ không phải cá lai. Đây là một dạng màu của cá rồng châu Á (Scleropages formosus) từ miền bắc đảo Sumatra, Indonesia. Các nguồn ghi vùng gốc hơi khác nhau. Có nguồn nói cá ở quanh Pekanbaru, nguồn khác ghi cả Pekanbaru lẫn Jambi. Cũng vì nguồn gốc này mà người ta còn gọi nó là Kim Long Indonesia.

Về phân loại thì vẫn còn bàn cãi. Năm 2003, Pouyaud và cộng sự mô tả dòng cá này thành một loài riêng là Scleropages aureus. Phần lớn các nhà nghiên cứu không chấp nhận cách tách này. Họ vẫn xếp mọi dạng màu vào S. formosus cho đến khi có một đợt xét lại kỹ lưỡng.

Cá rồng châu Á nuôi sinh sản có chứng nhận CITES đã có mặt trên thị trường từ năm 1994. Trại đầu tiên được đăng ký nằm ở Indonesia.

Nhận biết và các dòng

Cá trưởng thành có vảy hai bên thân vàng óng ánh kim. Nắp mang, bụng và màng vây ngực, vây bụng cũng vàng, còn phần lưng thì vẫn sẫm. Cá con lúc đầu có màu bạc ánh kim. Vây hậu môn và nửa dưới vây đuôi có màu từ nâu nhạt đến đỏ sẫm, và cái tên "Hồng Vĩ" lấy từ đặc điểm này.

Màu vàng thường lên tới hàng vảy thứ 4, con đẹp hơn thì lên tới hàng thứ 5. Khác với Kim Long Quá Bối của Malaysia, màu vàng của Hồng Vĩ không bao giờ phủ qua lưng. Khoảng một phần ba số vảy sát lưng vẫn sẫm màu. Cá con trông xỉn hơn cá con Quá Bối. Nền vảy có thể là xanh dương, xanh lục hoặc vàng. Màu sẽ đẹp dần theo tuổi.

Dân chơi Việt chấm cá chủ yếu theo hai tiêu chí: số hàng vảy lên vàng và độ cong của lưng. Hai điểm này quyết định giá. Khi so cá, bạn nên đặt cạnh những con cùng tuổi rồi xem dáng thân, vây to, râu thẳng, mắt trong và độ ánh kim.

Ở Việt Nam, người chơi chia dòng cá này thành mấy cấp:

• Kim Long Hồng Vĩ (Red Tail Golden thường): lưng cong vừa phải, vàng 4 hàng vảy, cùng lắm chạm tới hàng thứ 5.
• Cao Lưng Hồng Vĩ (Highback Golden): lưng cong hơn, màu đẹp hơn, thường vàng 5 hàng vảy, giá cao hơn.
• Siêu Cao Lưng Hồng Vĩ (Super Highback): vàng 5 hàng vảy, thêm một đường đỏ dọc lưng.
• Huyết Lưng Cao (Highback Splendour): cấp cao nhất, lưng cong đẹp, vàng gần như toàn thân và có đường đỏ rõ.

Lưu ý là những con ánh kim rất mạnh hay bị bán với mác HBRTG (Hồng Vĩ cao lưng), một cấp đắt hơn. Khi đã trưởng thành, các cấp thường trông khá giống nhau.

Nuôi thế nào

Cá có thể dài tới khoảng 90 cm. Một nguồn khuyên bể dài 200 cm. Người chơi Việt thì tính theo kinh nghiệm: bể dài ít nhất gấp 3 lần chiều dài cá và rộng ít nhất gấp 1,2 lần chiều dài cá. Cá nhảy rất giỏi, nên nắp bể phải kín là chuyện bắt buộc.

Cá cần nước ổn định, nhiều oxy và lọc tốt. Các nguồn ghi thông số khá khác nhau:

Thông số	Các mức theo từng nguồn
Nhiệt độ	24–30°C, 22–28°C, hoặc 26–32°C
pH	5–8, hoặc 6,5–7
GH	2–15

Nhìn chung các nguồn đều nghiêng về nước mềm, hơi axit. Lịch thay nước cũng khác nhau. Một nguồn khuyên thay 30–50% mỗi tuần, còn người chơi Việt hay thay 25% mỗi lần, tuần hai lần.

Đây là cá săn mồi nhưng ăn đồ chết rất dễ. Bạn có thể cho ăn trùn chỉ, giun đất, tôm, vẹm và cá cắt lát. Thức ăn viên không nên làm thức ăn chính. Một nguồn khuyên tránh thịt gia súc, thịt gia cầm và cá mồi sống. Người chơi Việt thì hay cho ăn tôm, dế, gián, ếch và thức ăn khô. Họ khuyên đổi món thường xuyên và sơ chế mồi sạch sẽ để cá không bị ngộ độc.

Hồng Vĩ khỏe hơn Quá Bối nhưng dữ hơn, khó nuôi đàn hơn. Nuôi một con một bể là ổn nhất. Nếu muốn nuôi đàn thì phải 6–10 con trong một bể thật lớn. Đừng nuôi 2–3 con chung, vì số lượng này dễ sinh chuyện. Còn cá nuôi chung thì phải chọn rất kỹ.

Sinh sản

Cá trưởng thành muộn, khoảng 3–4 năm tuổi. Con cái đẻ 30–100 trứng to. Con đực ngậm trứng và cá bột trong miệng. Các trại thương mại thường cho cá đẻ trong ao ngoài trời. Cá trại xuất bán kèm giấy chứng nhận và chip nhận dạng.

Việc lai giữa các dạng màu khá phổ biến. Vì vậy một con cá chưa chắc đã thuần dòng.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Người chơi khuyên kiểm tra mấy lỗi hay gặp: cong mang, sụp mắt (drop eye, mắt lệch nhìn xuống), mắt đục hoặc có màng trắng. Vây rách tưa là dấu hiệu cảnh báo.

Chọn mua

• Chọn con có dáng thân đẹp, râu thẳng, vây to và lành lặn, mắt trong. Tránh con gầy, bơi lờ đờ, hoảng hốt hoặc có vết thương.
• Đếm số hàng vảy vàng. Vàng 5 hàng thì hơn 4 hàng. Màu phải rõ ràng và có độ bóng.
• Đòi giấy CITES và thẻ chip, rồi nhờ shop quét chip xem có khớp không. Con nào rẻ hơn hẳn mặt bằng chung thì nên cảnh giác.
• Hỏi cá về shop bao lâu rồi và có đang ăn không. Đi xem nhiều chỗ trước khi chốt.
• Đừng tin ngay mác "cao lưng" chỉ vì cá ánh kim mạnh. Lúc trưởng thành, các cấp thường khá giống nhau.

Hồng Vĩ rẻ hơn Quá Bối. Giá và cấp cá phụ thuộc chủ yếu vào số hàng vảy vàng và độ cong lưng.

Tranh cãi

Giới phân loại vẫn chưa thống nhất. Một bên coi Hồng Vĩ là loài riêng S. aureus (Pouyaud và cộng sự, 2003), bên kia coi nó chỉ là dạng màu của S. formosus.

Cá rồng châu Á nằm trong Phụ lục I của CITES từ năm 1975 và đã biến mất ở nhiều vùng phân bố tự nhiên. Tại Mỹ, loài này thuộc danh sách của Đạo luật về các loài nguy cấp và phải có giấy phép mới được nuôi. Florida và New Mexico cấm cá nhân sở hữu. Buôn bán cá bị cấm ở một số nước như Mỹ, nhưng chợ đen vẫn tồn tại.

Có ý kiến cho rằng giá cao của các dạng màu đỏ và vàng tạo thêm áp lực lên quần thể Huyết Long và Kim Long Hồng Vĩ ngoài tự nhiên. Nhà văn Emily Voigt gắn ngành buôn cá này với các vụ bắt cóc, hành hung và giết người.

Một số người nuôi cho cá ăn cá koi con để mong lên màu. Trong khi đó, có nguồn khuyên không nên cho cá rồng ăn cá mồi sống.