Tôm càng đỏ

• Tên: Tôm càng đỏ (Red Claw Shrimp)
• Tên khác: Red Clawed Shrimp, Red Claw Prawn, Red Clawed Prawn, Chocolate shrimp, Red Rusty shrimp
• Tên khoa học: Macrobrachium dayanum và Macrobrachium assamense
• Loại: Nước ngọt
• Bể tối thiểu: 40 lít
• Độ khó sinh sản: Trung bình - Khó
• KH: 4 – 16
• Nitrat: dưới 20 ppm
• Thức ăn: Ăn tạp / Ăn thịt
• Tính khí: Hung dữ
• Tuổi thọ: đến 3 năm
• Màu sắc: trong suốt, xanh lam, vàng rơm nhạt hoặc nâu, trên thân có đốm hồng1

Tôm càng đỏ (Macrobrachium dayanum và Macrobrachium assamense) thuộc nhóm tôm hiếm nhất trong giới chơi thủy sinh, và người ta biết rất ít về chúng. Phần lớn các loài Macrobrachium là nguồn thực phẩm lớn của con người. Tôm càng đỏ thì khác. Chúng hợp để nuôi làm cảnh vì kích thước nhỏ, đẻ nhiều, ít hung dữ và có màu sắc lạ mắt.

Nói cho đúng thì tên 'Red Claw Shrimp' không chuẩn. Các loài giáp xác này thuộc giống Macrobrachium, nên thực ra chúng là prawn chứ không phải shrimp. Dù vậy, cái tên này vẫn được dùng quen rồi.

Tôm càng nước ngọt giống Macrobrachium là giáp xác mười chân thuộc họ Palaemonidae. Người ta cho rằng giống này có tổ tiên sống ở biển, và đến nay nhiều loài vẫn cần nước lợ để sinh sản. Macrobrachium dayanum và Macrobrachium assamense là hai trong số ít loài đã thích nghi hoàn toàn với nước ngọt, sống ở sông suối trong đất liền. Hai loài này cực kỳ giống nhau.

Macrobrachium assamense được chia thành hai phân loài: Macrobrachium assamense assamese và Macrobrachium assamense peninsular. Tuy vậy, dữ liệu hình thái cho thấy thực ra đây chỉ là một loài. Khác biệt giữa hai phân loài rất nhỏ. M. a. assamese có mỏ (rostrum) dài hơn một chút, bằng 0,6–0,8 lần chiều dài mai, còn ở M. a. peninsularis là 0,5–0,6 lần. Đốt cổ tay (carpus) của M. a. assamese cũng thon dài hơn, dài gấp 3,5–4,0 lần chiều rộng, so với 3,0–3,5 lần.

Điều đáng lo nhất là tính hung dữ của chúng. Tôm càng đỏ có thể tấn công cá, ốc, ếch, tôm khác và cả tôm hùm đất lùn.1

Để nuôi tôm càng đỏ (1 đực và 1 cái), bể nên có thể tích tối thiểu 40 lít.

Bể càng lớn thì thông số nước càng ổn định, và bạn cũng có thêm chỗ để bày nhiều kiểu chỗ trốn khác nhau. Nếu định cho tôm sinh sản, hãy tính đến chuyện có một bể riêng cho tôm con.1

Nhiệt độ: giống Macrobrachium chỉ sống ở những vùng ấm. Nhiệt độ lý tưởng cho Macrobrachium dayanum và Macrobrachium assamense là 20 – 28°C. Chúng không ưa nhiệt độ thay đổi đột ngột. Nhà phân loại học về tôm Werner Klotz ghi nhận rằng chúng cần nước ấm ít nhất ở mức cận nhiệt đới quanh năm. Dưới khoảng 15°C chúng gần như ngừng hoạt động, còn dưới 10°C thì chết.

pH: 7,0 đến 8,5.

Độ cứng: chúng thích nước cứng, GH 6 – 20 và KH 4 – 16.

Đừng bao giờ thả tôm vào bể chưa chạy xong chu trình nitơ. Amoniac và nitrat cao sẽ làm tôm chết. Mấu chốt là chu trình nitơ và các thông số nước phải ổn định.1

Ánh sáng: không đòi hỏi gì đặc biệt. Nếu bể có cây thì chỉnh đèn theo nhu cầu của cây. Tôm càng đỏ hoạt động về đêm và không thực sự cần ánh sáng. Dù vậy, nhịp sinh hoạt của chúng vẫn chạy theo chu kỳ sáng tối và giờ cho ăn.

Nền: nền đá che bớt tầm nhìn. Tôm càng đỏ bớt hung hăng khi không nhìn thấy mục tiêu, nên kiểu nền này cũng an toàn hơn cho các con khác trong bể.

Lọc: không đòi hỏi gì đặc biệt, miễn là lọc hợp với kích thước bể. Với bể nhỏ, nên dùng lọc bọt biển hoặc lọc mút (matten). Hai loại này rẻ, dễ bảo trì và vệ sinh, có nhiều bề mặt cho tôm gặm và cũng là chỗ trốn rất tốt. Tôm càng đỏ trưởng thành đôi khi có thể cắn, nhai miếng mút lọc.

Trang trí (chỗ trốn): đồ trang trí cho tôm chỗ trú và làm tôm bớt stress. Chỗ trốn quan trọng nhất là lúc lột xác, vì tôm mới lột rất dễ bị đồng loại ăn thịt, và chuyện này có thể thành vấn đề lớn. Bể cần có nhiều góc tối để tôm trốn. Chúng thích đủ loại đồ: lá, đá, gạch, lũa, ống PVC, lưới nhựa và các đồ trang trí khác. Nếu nuôi nhiều con, mỗi con cần có chỗ trốn ở một khu riêng trong bể, vì chúng có tính lãnh thổ và không ưa hàng xóm.

Cây: chúng không phá sạch bể cây như tôm hùm đất hay cua, nhưng có thể ăn, cắt và xé nát một số cây. Lựa chọn hợp lý là cây nhựa, cây nổi, cây khỏe như Anubias và dương xỉ Java, hoặc những cây rẻ tiền mà mất cũng không tiếc.

Cho tôm làm quen nước: hãy làm thật chậm để tôm khỏi bị stress không cần thiết. Thường 2 – 3 giờ là đủ.1

Như phần lớn các loài Macrobrachium, tôm càng đỏ ăn tạp thiên về ăn thịt và gần như gặp gì ăn nấy. Ngoài tự nhiên, khi phân tích ruột tôm, người ta thấy chúng ăn mùn bã hữu cơ, tảo cát, cây thủy sinh, tảo, động vật không xương sống nhỏ (giun, ốc, côn trùng nước) và cá nhỏ sống ở đáy. Trong dạ dày chúng còn có cả cát.

Một số thức ăn nên cho ăn trong bể:

• giun đen (blackworms)
• ốc đập dập
• giun đất
• Artemia
• trùng huyết
• bo bo
• giun mùn (detritus worms)
• cá hoặc tôm chết

Chúng cũng ăn thức ăn đông lạnh, thức ăn công nghiệp và rau:

• thức ăn viên cho tôm
• thức ăn dạng hạt cho tôm
• thức ăn cho cá (cám vảy TetraMin®, v.v.)
• thức ăn giáp xác của Hikari, ví dụ Hikari Shrimp Cuisine
• trùng huyết đông lạnh
• rau chần qua nước sôi
• cây chết
• lá khô

Chúng ăn hung và tham. Con nào cũng cố tha đi càng nhiều thức ăn càng tốt, nhiều hơn cả lượng chúng ăn nổi.

Tần suất cho ăn: tôm trưởng thành cho ăn 3 – 4 lần mỗi tuần, tôm con thì cho ăn hằng ngày.

Canxi và lột xác: mọi loài giáp xác đều có lớp vỏ ngoài cứng, nhiều lớp và không lớn theo cơ thể. Vì vậy tôm phải lột xác thì mới lớn được. Canxi là thành phần thiết yếu của vỏ, nên mỗi lần tạo vỏ mới tôm cần rất nhiều canxi. Lúc lột xác là lúc tôm yếu nhất. Trước khi lột, tôm càng đỏ ít hoạt động hơn, bỏ ăn và đi tìm chỗ trốn. Nếu không trốn được, chúng rất dễ thành mồi cho các con khác trong bể. Bạn phải bảo đảm tôm có đủ canxi. Cách bổ sung là cho ăn đều đặn thức ăn chuyên cho động vật không xương sống hoặc rau giàu canxi.1

Tôm càng đỏ hung dữ và có tính lãnh thổ. Chúng không sống theo đàn và không thích bị nuôi chật. Con đực sẵn sàng gây hấn với mọi thứ xung quanh. Khả năng rất cao là chúng sẽ tấn công những con mồi nhỏ trong bể như tép cảnh, ốc, thậm chí cả cá nhỏ. Vì thế chúng là lựa chọn rất tệ cho bể cộng đồng hiền lành. Cả giống Macrobrachium đều có tính lãnh thổ, hung dữ, ăn thịt đồng loại, và càng lớn càng nguy hiểm.

Chúng hoạt động về đêm, gần như chỉ ra ngoài lúc chạng vạng và khi trời tối. Ngoài tự nhiên, thói quen này chủ yếu là để tránh những kẻ săn mồi bằng mắt trong lúc kiếm ăn.

• Sống theo đàn: Không
• Năng động: Không
• Hiền lành: Không
• Đào bới: Không

Bạn cùng bể: nuôi nhiều con chung một bể có thể rủi ro. Riêng con đực thì rất dễ đánh nhau và cuối cùng giết lẫn nhau. Tốt nhất là nuôi một con riêng, hoặc nuôi một đực với 1 – 2 cái. Ghép như vậy có thể làm chúng bớt hung hăng. Chúng sẽ giành ăn với các con khác trong bể, nên hãy cho chúng ăn đủ no.

Cá: chúng có thể sống chung với cá, nhưng nguy cơ cá bị ăn thịt lúc nào cũng có. Nên tránh cá lớn và/hoặc hung dữ. Còn cá nhỏ (như neon, bảy màu) và cá tầng đáy thì sẽ dần dần biến mất. Phần lớn cá yếu thế nhất vào ban đêm, khi chúng nghỉ sát nền. Đó cũng chính là lúc tôm càng đỏ hoạt động mạnh nhất.

Tép cảnh và ốc: tốt nhất là đừng nuôi chung, vì tôm càng đỏ nhiều khả năng sẽ săn chúng cho đến khi hết sạch. Ngay cả tép Amano cũng có thể bị bắt.

Không nên nuôi chung với:

• Cá lớn hoặc cá hung dữ
• Các loài tôm hùm đất
• Các loài cua nước ngọt
• Ếch nhái1

Cả con đực và con cái đều trưởng thành vào khoảng 5 tháng tuổi, lúc con đực dài 5 cm và con cái dài 4 cm. Ở tôm trưởng thành, đực cái khác nhau khá rõ.

• Kích thước: con đực lớn hơn và nặng hơn con cái một chút. Phần đầu ngực và đôi chân bò thứ hai của con đực cũng to và dày hơn.
• Càng: con đực trưởng thành rất dễ nhận ra nhờ đôi càng (cheliped) dài và khỏe hơn, gai cũng lớn hơn so với con cái.
• Lỗ sinh dục: ở con đực, lỗ sinh dục nằm giữa gốc đôi chân bò thứ năm. Ở con cái, nó nằm ở gốc đôi chân bò thứ ba, giữa hai bên có một khoảng hở. Con đực có appendix masculina trên đôi chân bơi (pleopod) thứ hai.
• Chân bơi: ở con cái, các tấm bên (pleura) của đốt bụng thứ nhất, thứ hai và thứ ba dài và rộng, tạo thành buồng ấp. Con cái mang trứng trong buồng này từ lúc đẻ đến lúc trứng nở.
• Buồng trứng: con cái đang mang trứng rất dễ nhận ra nhờ buồng trứng màu cam chiếm phần lớn đầu ngực.

Macrobrachium dayanum khác Macrobrachium assamense ở chỗ đốt cổ tay (carpus) trên càng thứ hai của con đực trưởng thành to, chắc hơn.1

Tôm càng đỏ có giai đoạn ấu trùng rút ngắn và có thể sinh sản dễ dàng trong bể nước ngọt. Vòng đời của chúng có bốn giai đoạn rõ rệt: trứng, ấu trùng (zoea), hậu ấu trùng và trưởng thành. Thời gian của từng giai đoạn và tốc độ lớn phụ thuộc vào thức ăn và các yếu tố môi trường như nhiệt độ.

Giao phối và đẻ trứng: khi giao phối, con đực dùng đôi càng lớn để che chắn, canh giữ con cái và gây hấn với các con đực khác. Con cái nằm yên rất bình thản gần hoặc bên dưới con đực. Khoảng 18 – 22 giờ sau khi giao phối thì con cái đẻ trứng. Lúc đẻ, con cái gập người về phía trước để giữ tiếp xúc với vùng ngực phía bụng, tạo thành hình chữ 'U'. Trứng đi qua lỗ sinh dục và vào thẳng buồng ấp.

Trứng: trứng đã thụ tinh có màu xanh lục đậm, dài khoảng 2,5 – 3,0 mm và rộng 1,52 – 2,0 mm. Một nghiên cứu cho thấy số trứng mỗi lứa dao động từ 13 đến 102 ở Macrobrachium assamense và từ 43 đến 195 ở Macrobrachium dayanum. Con số này tương quan chặt với kích thước của con cái đã trưởng thành sinh dục. Ở mọi giai đoạn phát triển, trứng đều có hình elip, đường kính 0,42 đến 0,8 mm. Thời gian ấp kéo dài 14 đến 24 ngày tùy nhiệt độ, chẳng hạn khoảng 14–18 ngày ở 26–28°C. Sau vài ngày, trứng chuyển dần sang màu vàng, đến giai đoạn cuối thì hiện mắt đen. Màu trứng nhạt dần và chuyển sang xám trắng khi ấu trùng đã phát triển đầy đủ.

Nở: trứng nở trong khoảng 1 – 2 giờ. Trứng không nở nếu nước dưới 25°C hoặc trên 30°C. Ấu trùng mới nở rất hiếu động và xuống sống ở đáy ngay. Nên cho chúng ăn hằng ngày, tốt nhất là hai lần, nhưng đừng cho nhiều đến mức làm nước xấu đi. Thức ăn phù hợp:

• Artemia mới nở
• thức ăn nhân tạo cho cá bột (như golden pearls cỡ 50 hoặc 100 micron)1

Tôm càng đỏ có vùng phân bố rất hẹp.

Macrobrachium assamense là loài bản địa miền bắc Ấn Độ (vùng Peninsular). Người ta tìm thấy chúng ở sông Khoh thuộc vùng Garhwal.

Macrobrachium dayanum sống ở miền nam Ấn Độ, khu vực vịnh Bengal, sông Kaira và vùng Rajshahi của Bangladesh.1

Chúng kiếm ăn ở tầng đáy, thường sống ở vùng nước tù hoặc sông suối chảy chậm. Chúng hay ẩn trong khe đá, dưới khúc gỗ, lá rụng và đám cỏ.

Ngoài tự nhiên, chúng thích những chỗ nền sỏi, đá cuội và đá tảng, lẫn một ít cát.1

Hiện chưa có số liệu về tuổi thọ tối đa của tôm càng đỏ ngoài tự nhiên. Trong bể nuôi đúng cách, với điều kiện tối ưu, chúng có thể sống đến 3 năm.

Kích thước: cả hai loài dài tổng cộng 5 – 7,5 cm và nặng 3 đến 7 g. Mai và bụng khá trong, có thể có các sọc đỏ và trắng. Tùy tuổi và môi trường sống, chúng có thể có màu xanh lam, vàng rơm nhạt hoặc nâu, trên thân có đốm hồng, còn đầu các chân bò màu đỏ. Tôm con thường có màu nâu hoặc màu kem. Vào mùa sinh sản, con đực chuyển sang màu xám xanh bóng, càng đỏ.1

• Bahuguna, Pankaj, and Rakesh Kumar. “Studies on sexual dimorphism in fresh water prawn, Macrobrachium assamense peninsularie from Garhwal Himalaya, India.” J. Environ. Rehabi. and Conserv4, no. 2 (2013): 11-14.
• Kumar, Koshal, C. B. Kotnala, and A. R. Rana. “Morphometric study on Macrobrachium assamense peninsulare (Tiwari, 1958) from Rawasan stream of Garhwal Himalaya, Uttarakhand, India.” Int J Adv Res2, no. 8 (2014): 317-322.
• Cai, Yixiong, Phaibul Naiyanetr and Peter K. L. Ng. “The freshwater prawns of the genus Macrobrachium Bate, 1868, of Thailand (Crustacea: Decapoda: Palaemonidae).” Journal of Natural History38 (2004): 581-649.
• Pankaj, Bahuguna, and Kumar Rakesh. “Fecundity of fresh water prawn Macrobrachium Assamense Penensularae from Khoh River, India.”
• Kumar, Koshal, Anita Rawat Rana, and Chandra Bhanu Kotnala. “EVALUATION OF FEEDING INDICES TO ANALYSE THE FOOD PREFERENCE AND FEEDING RATE OF MACROBRACHIUM ASSAMENSE PENINSULARE (TIWARI, 1958) FROM RAWASAN STREAM OF GARHWAL, CENTRAL HIMALAYA, INDIA.”
• Seema, Langer, Bakhtiyar Yahya, and Lakhnotra Rewa. “Replacement of fishmeal with locally available ingredients in diet composition of Macrobrachium dayanum.” African Journal of Agricultural Research6, no. 5 (2011): 1080-1084.
• Bakhtiyar, Yahya. (2009). Studies on the morphometry of Macrobrachium dayanum (Decapoda, Palaemonidae).. Biosciences Biotechnology Research Asia. 6. 131-138.
• Sharma, Apurva & Langer, Seema. (2022). Description of appendages characterizing sex differentiation in Himalayan prawn, Macrobrachium dayanum international journal of recent description of appendages characterizing sex differentiation Macrobrachium dayanum.
• Bhuiyan, Abdus Salam, Gulsan Arzu, and Sharmin Siddique Bhuiyan. “The Correlation between Fecundity with Length and Weight of Macrobrachium dayanum (Hall) from the River Padma, Rajshahi, Bangladesh.” Journal of Bio-Science15 (2007): 173-174.1