Cá bị lồi mắt: nguyên nhân, cách chữa và phòng

Lồi mắt là gì

Lồi mắt (popeye, tên khoa học là exophthalmia) là khi một hoặc cả hai mắt cá sưng to và lồi hẳn ra khỏi đầu. Đây là bệnh về mắt hay gặp nhất ở cá. Cá cảnh hay cá nuôi thương phẩm đều có thể mắc. Dân chơi Việt hay gọi là "lồi mắt" hoặc "sưng mắt".

Thường thì lồi mắt không phải một bệnh riêng. Phần lớn trường hợp, nó là hậu quả của một bệnh đang ảnh hưởng toàn thân cá, hoặc do chấn thương hay nhiễm trùng. Bản thân lồi mắt ít khi làm cá chết. Thứ giết cá thường là các bệnh đi kèm, như nhiễm trùng máu hay nhiễm Hexamita.

Dấu hiệu

• Một hoặc cả hai mắt to hơn bình thường và lồi ra ngoài.
• Mặt mắt có thể đục trắng do giác mạc bị tổn thương. Trên mắt cũng có thể có đốm trắng hoặc đốm đỏ.
• Cá lờ đờ, hay trốn, bỏ ăn và cọ mình vào đồ vật.
• Với cá betta, bạn để ý xem quanh mắt có vòng trắng hay đốm trắng không, mắt có đổi màu không (thường chỉ bị một bên). Cá cũng ăn kém và hay nằm đáy.

Nếu chỉ lồi một mắt thì nhiều khả năng cá bị chấn thương. Còn nếu cá vừa lồi mắt vừa phình bụng, dựng vảy, nằm đáy hoặc nằm sát mặt nước thì bạn nên nghĩ ngay đến bệnh phù (dropsy). Người chơi Việt hay gọi kiểu lồi mắt kèm phù này là "bệnh thủy tiên". Lồi mắt có thể là một trong những dấu hiệu sớm nhất của bệnh phù.

Cá lồi mắt thì chỉ cần nhìn là nhận ra. Cái khó là tìm bệnh gốc. Muốn biết chắc, có khi phải xét nghiệm vi khuẩn, ký sinh trùng, huyết thanh hoặc làm thêm vài xét nghiệm khác.

Nguyên nhân

Mắt lồi ra là do dịch mô rỉ ra và đọng lại sau nhãn cầu. Chỗ dịch này tạo áp lực đẩy mắt ra ngoài. Sau đó vi khuẩn cơ hội thường thừa cơ tấn công.

Thủ phạm hay gặp nhất là nước bẩn lâu ngày, chẳng hạn bể nuôi quá dày hoặc thay nước quá ít. Các nhóm nguyên nhân chính gồm:

• Nước kém. Amoni hoặc nitrit cao, pH lên xuống thất thường, lọc yếu, nuôi quá dày. Ngộ độc amoni cũng có thể gây lồi mắt.
• Chấn thương. Cá bị bắt thô bạo, va đập, bị cá săn mồi vồ hụt hoặc bị cá khác tấn công. Betta đực rất dễ bị thương mắt vì đá sắc, đồ trang trí cứng, kính bể hoặc do đánh nhau. Betta nuôi chung với cá hung dữ không hợp cũng dễ dính.
• Ký sinh trùng. Ichthyophthirius multifiliis (bệnh đốm trắng) và trùng mỏ neo có thể làm hỏng mô mắt. Vi khuẩn sẽ theo chỗ hỏng đó mà vào.
• Vi khuẩn, nấm, virus. Danh sách gồm lao cá, Aeromonas, Pseudomonas, vibrio, bệnh đỏ miệng (enteric redmouth), Ichthyosporidium, sán sống dưới võng mạc và một số virus như IPN, IHN, VHS và virus cá nheo Mỹ. Ở betta thì nấm cũng là một nguyên nhân.
• Các nguyên nhân không lây khác. Đó là bệnh bóng khí (bọt khí làm tắc mạch trong cơ thể cá) và bệnh thận.

Cá vàng và cichlid cỡ lớn là hai nhóm hay bị nhất. Chúng thải nhiều nên nước bẩn nhanh, và chúng thường phải sống trong nước bẩn. Ở cá chép, koi và cá vàng, lồi mắt hay đi kèm bệnh xuất huyết do vi khuẩn Aeromonas.

Lồi mắt do chấn thương thì không lây. Nhưng nếu do ký sinh trùng, nấm hay vi khuẩn thì bệnh lây rất dễ.

Làm gì ngay

1. Chuyển cá bệnh sang bể cách ly và thay nước. Không để cá bệnh chung với cá khỏe.
2. Đo nước. Amoni và nitrit phải về 0. Phần lớn cá nước ngọt sống tốt ở pH khoảng 6,5–7,5.
3. Nếu cá bị ngộ độc amoni thì có khi chỉ cần chuyển sang bể khác là cá tự hồi lại.
4. Trong thời gian chữa, bạn giảm đèn hoặc che bể lại.
5. Không thay đổi nhiều thứ cùng lúc. Mỗi lần cũng không thay nước quá nhiều.
6. Trước khi dùng thuốc, bạn quan sát kỹ cá để đoán nguyên nhân. Xem cá lồi một mắt hay cả hai, có phình bụng dựng vảy không, có đốm trắng hay ký sinh không, và có bị thương hay vừa đánh nhau không.

Chữa

Chữa thế nào phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân. Có những nguyên nhân không chữa được. Khi nhãn cầu đã hỏng nặng thì chữa thường không ăn thua. Vì thế bạn nên tìm ra nguyên nhân sớm rồi mới chọn thuốc.

Do nước bẩn hoặc bóng khí. Sửa lại nước là việc chính. Bệnh bóng khí nhẹ có thể tự khỏi khi lượng khí dư trong nước mất đi.

Do vi khuẩn. Kháng sinh có thể có tác dụng. Mỗi nguồn hướng dẫn cách dùng một kiểu:

• Một nguồn cho rằng thuốc kháng khuẩn loại trị thối vây có thể ngăn giác mạc hỏng thêm. Khi mắt đã lồi hẳn, nguồn này khuyên dùng kháng sinh để trị nhiễm trùng bên trong, tốt nhất là trộn vào thức ăn.
• Một nguồn khác ghi dùng erythromycin, tetracycline hoặc kanamycin theo liều của nhà sản xuất, tắm cho cá 5–10 phút mỗi ngày, làm trong vài ngày. Trong thời gian này bạn tăng sục khí và thay nước.
• Với betta bị nhiễm trùng, một nguồn ghi ampicillin "một viên cho 10 gallon" (khoảng 38 lít) trong bể cách ly. Bể cách ly thay nước hai lần một tuần, mỗi lần thay xong thì châm lại thuốc. Nguồn này không ghi mỗi viên bao nhiêu miligam.

Do ký sinh trùng. Bạn dùng formalin, muối liều thấp hoặc xanh malachite trong bể riêng. Một nguồn gợi ý tắm muối nồng độ 1–3% trong 5–10 phút mỗi ngày.

Do chấn thương ở betta. Bạn tắm muối Epsom "một thìa cho mỗi gallon" (khoảng 3,8 lít) trong khoảng 10–15 phút. Nếu thấy cá lả đi hoặc thở khó thì chuyển ngay về nước sạch.

Mỗi nguồn ghi liều muối một khác, và các loại muối cũng không giống nhau. Bảng dưới ghi đúng như từng nguồn nói:

Loại muối	Liều	Cách dùng
Muối Epsom	1–3 thìa cà phê cho mỗi 5 gallon (khoảng 19 lít)	Tốt nhất dùng ở bể cách ly, không dùng ở bể chính
Muối Epsom (betta bị thương)	"Một thìa cho mỗi gallon" (khoảng 3,8 lít)	Tắm khoảng 10–15 phút
Muối (trị ký sinh)	1–3%	Tắm 5–10 phút mỗi ngày, trong bể riêng
Muối bể cá	Khoảng 1 thìa cà phê cho mỗi 10 L	Nguồn chỉ nói là có thể có ích

Với betta, không ngâm muối quá 10 ngày.

Nhiều người hay khuyên dùng lá bàng cho betta như một loại "kháng sinh tự nhiên". Lời khuyên này hiện chưa có bằng chứng.

Thời gian hồi phục. Mắt có thể mất vài tuần đến vài tháng mới xẹp. Giác mạc có khi còn lành chậm hơn chỗ sưng. Mắt tổn thương nặng có thể không bao giờ lành hẳn. Trường hợp quá nặng, mắt có thể hoại rồi rụng. Cá mù một mắt thường vẫn sống ổn. Riêng cá ăn thịt săn mồi bằng mắt thì bạn nên tách khỏi các bạn bể hung dữ và đút ăn bằng nhíp.

Sai lầm hay gặp

• Dùng thuốc khi chưa biết nguyên nhân.
• Lạm dụng kháng sinh hoặc hóa chất.
• Đổi thuốc liên tục trong khi cá chưa kịp đáp ứng.
• Thay quá nhiều nước trong một lần.
• Để cá bệnh chung với cá khỏe.
• Cho muối Epsom vào bể chính thay vì bể cách ly.
• Cho betta ngâm muối quá 10 ngày.

Phòng

• Thay 20–30% nước mỗi tuần. Nitrat trên 20 mg/l là dấu hiệu bể đang nuôi quá dày, cho ăn quá nhiều hoặc thay nước quá ít.
• Mỗi lần chỉ cho lượng thức ăn cá ăn hết trong 2–3 phút. Thức ăn nên cân đối và giàu vitamin.
• Chọn đồ trang trí nhẵn, không có cạnh sắc, và chừa chỗ cho cá trốn.
• Không dùng vợt lưới thô. Bạn dùng vợt lùa cá vào hộp hoặc ca, đừng vớt thẳng cá lên bằng vợt.
• Không nuôi cá nhát chung với loài hiếu động hay hung dữ.
• Bật đèn phòng trước rồi mới bật đèn bể. Lúc tắt thì làm ngược lại, tắt đèn bể trước rồi mới tắt đèn phòng. Như vậy cá không bị giật mình lao vào kính.
• Cá mới mua về nên cách ly 7–14 ngày rồi mới thả chung.
• Mỗi con betta cần ít nhất 5–10 L nước. Bể cần lọc tốt, không nuôi chật và không cho ăn quá nhiều. Nhiệt độ, pH, amoni, nitrit và nitrat cần được theo dõi đều đặn.

Nói chung, cách ly cá mới và giữ bể sạch sẽ chặn được các nguyên nhân lây nhiễm. Còn bố trí bể hợp lý thì tránh được chấn thương.

Khi nào cần lo

Bạn nên đưa cá đi khám chuyên môn nếu gặp một trong các trường hợp sau:

• Chữa ở nhà 3–5 ngày mà cá không đỡ.
• Mắt lồi hẳn ra ngoài.
• Cá bỏ ăn.
• Cá nằm đáy hoặc bơi nghiêng.

Cá vừa lồi mắt vừa phình bụng, dựng vảy cũng là chuyện đáng lo, vì đó có thể là bệnh phù. Ở Hà Nội, TP.HCM và Đà Nẵng có phòng khám thú y chuyên về cá. Những nơi này có thể đo nước và soi mẫu tươi dưới kính hiển vi.

Ở Việt Nam

• Nước máy dùng cho betta nên để qua đêm cho bay hết clo rồi mới dùng.
• Với hồ koi, bạn tách cá bệnh ra, xử lý đáy hồ bằng chế phẩm vi sinh và cho cá ăn thức ăn giàu đạm, vitamin và khoáng.
• Ở ao nuôi rô phi và cá da trơn thương phẩm, người nuôi dùng vôi để giữ pH ổn định. Nếu đã trộn kháng sinh vào thức ăn thì phải đợi hết thời gian ngưng thuốc rồi mới được thu hoạch.