Cá bị trùng mỏ neo, rận cá: cách nhận biết, gắp và diệt trong bể

Là con gì

Trùng mỏ neo (Lernaea) có tên gọi dễ gây hiểu lầm, nhưng nó không phải giun. Nó là một loài giáp xác chân chèo (copepoda) sống ký sinh, và loài hay gặp nhất là Lernaea cyprinacea. Chỉ con cái bám vĩnh viễn trên cá. Con đực sống tự do và chết sau khi giao phối. Con cái chui xuống dưới da cá, lớn lên ở đó và có thể sống trên cá khoảng 30 ngày. Trùng mỏ neo là ký sinh trùng phổ biến trên cá vàng và cá koi, nhất là vào mùa hè.

Vòng đời trùng mỏ neo qua nhiều giai đoạn. Trứng nở thành ấu trùng Nauplius bơi tự do. Ấu trùng lột xác thành Metanauplius, và ở giai đoạn này nó phải bám tạm lên cá. Đến giai đoạn ấu trùng thứ 5 thì chúng giao phối. Sau đó con cái bám hẳn vào cá và đẻ liên tục. Ở 25–30°C, trứng nở trong 1–3 ngày. Trong nước ấm, cả vòng đời có thể xong trong 18–25 ngày.

Rận cá (Argulus) cũng là giáp xác, thuộc lớp Branchiura, họ hàng với tôm và bọ nước. Con rận dài 5–10 mm, thuộc nhóm ký sinh trùng cá to nhất. Rận chỉ cần một vật chủ là cá. Con cái rời cá để đẻ trứng lên cây và các vật chìm trong nước, rồi quay lại cá. Rận trưởng thành sống được vài ngày không cần cá. Ấu trùng mới nở đi tìm cá trong khoảng 4 ngày.

Vòng đời rận dài hay ngắn tùy nhiệt độ nước, và các nguồn ghi không giống nhau. Một nguồn ghi trung bình 30–60 ngày, nguồn khác ghi 30–100 ngày. Riêng trứng Argulus japonicus nở sau 10 ngày ở 35°C, nhưng phải mất 61 ngày nếu nước 15°C.

Rận ít gặp ở cá cảnh thủy sinh nhưng đặc biệt phổ biến trên cá vàng và koi. Người ta đã ghi nhận rận trên cá vàng và cá koi bán ở cửa hàng cá cảnh. Rận còn có thể mang vi khuẩn Aeromonas, nấm Saprolegnia, và là vật trung gian truyền virus SVC, tức bệnh xuất huyết mùa xuân ở cá chép.

Dấu hiệu

Trùng mỏ neo

• Bạn thấy một sợi như chỉ màu trắng, xanh lục hoặc trong suốt thò ra từ thân cá, đầu cắm vào thịt. Một nguồn ghi sợi này dài khoảng 5–20 mm, nguồn khác ghi 8–16 mm. Phần đầu có hình mỏ neo và cắm sâu vào cơ thể cá.
• Con cái trưởng thành có thể mang hai túi trứng ở đuôi.
• Chỗ trùng bám thường đỏ, viêm hoặc loét. Trùng hay bám ở gốc vây, sau nắp mang, quanh miệng và trên mang.
• Cá ngứa, cọ mình vào thành bể, bơi loạn hoặc mất thăng bằng. Cá gầy dần và ăn ít đi.
• Trùng bám ở miệng thì cá không bắt mồi được. Cá hương có thể bị cong thân.
• Khi bệnh nặng, cá lờ đờ, bỏ ăn rồi chết.

Rận cá

• Rận trông như một đốm tối, dẹt, hình bầu dục trên da cá. Nó khó thấy nếu nằm yên, còn khi di chuyển thì dễ nhận ra hơn. Trên vây cũng dễ thấy hơn trên thân.
• Rận hay nấp ở chỗ khuất sau vây hoặc quanh đầu. Trong bể, đôi khi bạn thấy rận bơi từ con cá này sang con khác.
• Cá cọ mình, giật mình bơi vụt (dân chơi hay gọi là flashing). Về sau cá lờ đờ, và chỗ rận hút có vết đỏ nhỏ.
• Rận có thể rời cá rất nhanh khi bạn vớt cá lên khỏi nước. Vì vậy lúc kiểm tra phải nhanh tay.

Phân biệt hai loại

	Trùng mỏ neo	Rận cá
Hình dạng	Sợi dài như chỉ	Đĩa dẹt, bầu dục
Cách bám	Cắm cố định vào thịt	Bò và bơi nhanh được trên thân cá
Chỗ hay gặp	Gốc vây, sau nắp mang, miệng, mang	Sau vây, quanh đầu

Nguyên nhân

Thủ phạm chính đưa trùng mỏ neo vào bể là cá mới không qua cách ly và kiểm tra. Nước lấy từ ao có cá bệnh cũng chứa nhiều ấu trùng bơi tự do và có thể làm lây bệnh. Trùng mỏ neo phát triển mạnh nhất ở 20–30°C và hay bùng phát lúc giao mùa, do nhiệt độ lên xuống thất thường. Chúng sống được trong khoảng 12–33°C, và tới khoảng 33°C thì dễ chết.

Rận cá có thể vào bể theo cá bắt ngoài tự nhiên hoặc cá nuôi ao. Thức ăn sống cũng là một đường vào. Có một bể bị rận tràn lan dù chủ bể không thả thêm cá hay cây mới, và nguồn bị nghi là bo bo (Daphnia) sống dùng làm mồi. Trong một ổ dịch ở thủy cung, người ta nghi nguồn rận là đàn cá chẽm (barramundi) thả vào 12 tuần trước đó. Số lượng rận thường tăng mạnh vào mùa hè và mùa thu.

Làm gì ngay

Chỉ cần thấy một con rận là bạn nên điều trị ngay và theo dõi bệnh thứ phát. Với cá lớn, gắp trùng mỏ neo bằng nhíp rồi theo dõi kỹ vết thương. Rận cũng gắp bằng nhíp được. Có điều gắp xong chưa phải là xong, vì rận và trứng vẫn còn trong bể.

Các bước gắp trùng mỏ neo:

1. Tiệt trùng một cây nhíp mũi nhỏ. Chuẩn bị sẵn khăn ẩm, một chậu nước lấy từ bể và thuốc sát trùng.
2. Vớt cá nhẹ nhàng, đặt lên khăn ẩm rồi tìm chỗ trùng cắm vào da.
3. Kẹp trùng càng sát da càng tốt. Đừng kẹp vào giữa hay cuối thân trùng.
4. Kéo chậm, đều tay và thẳng, không xoắn và không giật. Kéo ra rồi thì xem phần đầu mỏ neo có ra nguyên vẹn không.
5. Sát trùng vết thương ngay. Thả cá vào chậu nước bể, rồi đưa về bể chính hoặc bể bệnh. Mỗi con cá chỉ nên nằm ngoài nước khoảng 2–3 phút.

Để sát trùng, bạn chấm vết thương bằng povidone-iod (Betadine) pha loãng tới màu trà nhạt, hoặc một giọt xanh methylen. Tài liệu khuyến nông Thanh Hóa còn khuyên cách ly và gây mê cá trước khi gắp, gắp xong thì hồi sức cho cá.

Chữa

Dù chọn cách nào, bạn cũng phải xử lý cả hệ thống để diệt mọi giai đoạn, kể cả giai đoạn sống ngoài cá. Với rận, thuốc phải diệt được rận trưởng thành, rận non và trứng, cả trên cá lẫn trong bể. Thuốc pha vào nước chủ yếu diệt ấu trùng trùng mỏ neo. Con trưởng thành nằm dưới mô cá nên thuốc khó chạm tới, phải gắp tay. Trùng mỏ neo cái sống khoảng 30 ngày trên cá, nên đợt điều trị phải kéo dài vài tuần.

Với rận cá, tăng độ mặn là lựa chọn đầu tiên. Nếu không ăn thua thì chuyển sang thuốc diệt ngoại ký sinh như organophosphate hoặc chất ức chế kitin.

Muối

Các nguồn ghi nồng độ muối khác nhau khá nhiều:

• Với cá thực phẩm chịu được mặn, UF/IFAS nêu mức 4,8 g/L, ngâm kéo dài tới khoảng 30 ngày. Nguồn này cũng ghi rằng muối diệt Lernaea không ổn định.
• Một nguồn khác dùng muối hồ cá khoảng 1 thìa canh cho 20 lít trong bể bệnh.
• Một nguồn bán cá koi trị trùng mỏ neo bằng cách tắm muối 3%, sau đó ngâm kéo dài ở 0,2%.
• Khuyến nông Thanh Hóa ngâm muối 0,3% (300 g cho 100 lít) khoảng 1 tuần, nâng nước lên 32°C để diệt trứng, và khử trùng bể với cùng nồng độ trong 7 ngày.
• Với rận cá, ngâm kéo dài muối 0,02–0,2% có thể kìm bớt tái nhiễm.

Không dùng muối cho cá da trơn không vảy.

Diflubenzuron (Dimilin) và lufenuron

Diflubenzuron ức chế tổng hợp kitin, nên ấu trùng không lột xác được. Lufenuron có cơ chế tương tự. Liều và cách dùng theo từng nguồn như sau:

• Với trùng mỏ neo, một nguồn khuyên châm nhắc lại sau 7–10 ngày và kéo dài đợt trị 3–4 tuần.
• Khuyến nông Thanh Hóa dùng Dimilin 1 g/m³, 4 lần trong 15 ngày, thay 20% nước trước mỗi lần châm. Thuốc có thể làm cá lờ đờ.
• Một ổ dịch rận ở thủy cung được trị bằng diflubenzuron 0,01 mg/L ngâm kéo dài. Mỗi 7 ngày nhân viên thay 50% nước rồi châm lại, trong khoảng 6 tuần. Bể hết rận từ tuần thứ 3 và không tái phát trong 8 tháng. Họ nâng nhiệt độ từ 82–84°F lên 86°F để rận chạy vòng đời nhanh hơn. Formalin và organophosphate bị loại vì độc với một số loài trong bể.
• Một sản phẩm diflubenzuron dành cho hồ cá (291,2 mg/100 ml) ghi trên nhãn là trị cả rận cá và trùng mỏ neo. Liều là 10 ml cho 364 lít, để 7 ngày, thay một phần nước rồi lặp lại, tối đa 4 liều. Nhãn dặn không dùng khi nước dưới 10°C hoặc trên 30°C, tắt đèn UV 10 ngày, sục khí mạnh, không dùng lúc trời nóng ẩm hay giông, và không trộn với thuốc khác.

Có nguồn mô tả chất ức chế kitin là hiệu quả và an toàn với cá, vì nó chỉ chặn rận lột xác. Nhưng nhóm thuốc này giết giáp xác, nên phải chuyển tôm ra chỗ khác trước khi trị. Báo cáo ổ dịch ở thủy cung cũng không theo dõi riêng động vật không xương sống. Ốc thì nhìn chung chịu được đa số thuốc trị trùng mỏ neo.

Thuốc tím (KMnO₄)

Một nguồn khuyến nông dùng 10–25 g/m³, tắm trong 1 giờ. Khuyến nông Thanh Hóa lại ghi tắm 0,6 g cho 8 lít nước trong khoảng 5 phút. Liều này đậm hơn nhiều so với các nguồn khác, nên bạn cần cân nhắc kỹ. Quá liều thuốc tím là lỗi khá hay gặp.

Lá xoan

Lá xoan là cách dân gian và khuyến nông hay dùng ở Việt Nam để diệt ấu trùng trùng mỏ neo. Liều cũng khác nhau giữa các nguồn. Một nguồn ghi 0,3–0,5 kg/m³. Khuyến nông Thanh Hóa ghi 3 kg lá tươi cho mỗi m³, cho vào túi lưới, cứ 3 ngày thay 30–50% nước và bỏ lá mới, tổng cộng khoảng 14 ngày.

Organophosphate (trichlorfon)

Ngâm kéo dài trichlorfon có hiệu quả với cá cảnh bị trùng mỏ neo. Tuy vậy, thuốc này khó canh liều an toàn trong bể nhỏ, nên chỉ nên để làm lựa chọn cuối cùng. Với rận, organophosphate thường phải xử lý 3 lần mới diệt hết các giai đoạn. Ở Anh, thuốc này không được phép dùng cho cá. Ở Mỹ không có thuốc nào được FDA duyệt để trị rận Argulus, và Dylox 80 (trichlorfon) đã ngừng sản xuất. Bạn nên hỏi chuyên gia sức khỏe cá về chuyện có được phép dùng hay không.

Nâng sức đề kháng

Trong lúc trị trùng mỏ neo, bạn bổ sung vitamin C và men tiêu hóa, giảm mật độ cá và làm nước sạch hơn để cá khỏe lên.

Sai lầm hay gặp

• Kẹp vào giữa thân trùng làm trùng đứt, đầu mỏ neo còn kẹt lại trong thịt cá.
• Ngồi chờ trùng mỏ neo tự rụng. Trong thời gian đó trùng vẫn bám ăn trên cá và nhả trứng.
• Chỉ trị cá mà không xử lý bể, nên ấu trùng quay lại bám cá.
• Gắp rận bằng nhíp rồi thôi, không xử lý môi trường. Số rận còn lại trong bể sẽ gây tái nhiễm.
• Để tôm trong bể khi dùng thuốc ức chế kitin.
• Dùng muối cho cá không vảy.
• Dùng thuốc tím quá liều.

Phòng

• Cách ly nghiêm ngặt và kiểm tra cá mới trước khi thả vào bể chính. Mua cá ở nơi uy tín.
• Kiểm tra cá giống trước khi thả. Thấy trùng mỏ neo thì tắm thuốc tím cho cá.
• Khuyến nông Thanh Hóa khuyên tắm muối định kỳ 2–3% trong 15–20 phút để diệt trứng trùng.
• Cẩn thận với thức ăn sống như bo bo, vì nó có thể mang rận vào bể.
• Thay nước định kỳ, bớt chất hữu cơ và bùn đáy, sục khí mạnh hơn, giảm mật độ cá. Khử trùng dụng cụ, và với ao thì khử trùng ao trước vụ mới.

Chuyện ở Việt Nam

Trùng mỏ neo phân bố rộng ở các thủy vực nước ngọt Việt Nam, và nhiều trại cá giống đã thiệt hại nặng vì nó. Khoảng nhiệt độ trùng thích nhất là 20–30°C, trùng với nhiệt độ nước bể thường gặp ở nước mình. Bệnh hay bùng lên lúc giao mùa. Thuốc tím và Dimilin là hai loại thuốc khuyến nông Thanh Hóa nêu để trị trùng mỏ neo, còn lá xoan là cách dân gian phổ biến. Nếu bạn định dùng sản phẩm diflubenzuron có giới hạn không quá 30°C, hãy để ý điểm này với bể và hồ ngoài trời vào mùa nóng.

Khi nào cần lo

• Cá nhỏ, cá hương, cá giống bị trùng mỏ neo. Chỉ 2–3 con trùng đã đủ làm cá nhỏ mất thăng bằng và chết, và bệnh gây chết nhiều ở cá hương, cá giống.
• Cá nhiễm nặng, lờ đờ, bỏ ăn. Lúc này cá suy kiệt và dễ nhiễm thêm vi khuẩn, nấm.
• Vết rận hút sưng đỏ hoặc lở. Vết này có thể nhiễm Pseudomonas, Aeromonas rồi lan vào mang.
• Sau đợt rận, cá bị stress và dễ mắc thêm đốm trắng hoặc Costia. Bạn nên theo dõi cá thêm một thời gian sau khi hết rận.