Cá chết hàng loạt trong bể: làm gì ngay và tìm nguyên nhân thế nào

Dấu hiệu

Nhiều thủ phạm khác nhau cho ra những dấu hiệu gần giống nhau. Bảng dưới đây ghi dấu hiệu nào hay đi với vấn đề nào, và cách tách chúng ra nếu có.

Bạn thấy gì	Có thể do	Phân biệt thế nào
Cá dồn lên mặt nước, đớp khí liên tục	Thiếu oxy, nitrit cao, hoặc bệnh mang	Cá ngộ độc nitrit trông như thiếu oxy dù nước đủ oxy. Chúng hay nằm gần ống sủi hoặc chỗ nước chảy vào. Nếu đã cấp lại oxy mà cá vẫn thở gấp, bạn đo amoniac hoặc tìm bệnh ở mang.
Cá chết vào sáng sớm, cá lớn chết nhiều hơn cá nhỏ	Thiếu oxy	Sáng sớm là lúc oxy trong nước thấp nhất.
Mang và máu chuyển màu nâu sô-cô-la	Ngộ độc nitrit, còn gọi là "bệnh máu nâu"
Cá lờ đờ, bỏ ăn, bơi xoay vòng hoặc co giật	Ngộ độc amoniac
Cá lờ đờ, mất phương hướng ở mặt nước, lộ cả lưng	CO2 quá nhiều	Thiếu oxy đi kèm sẽ làm tình trạng nặng thêm.
Lồi mắt, có bọt khí trong vây và giác mạc, bọt li ti bám trên kính	Nước quá bão hòa khí
Vây rách tua, nhiều nhớt, giác mạc đục, cá lờ đờ	Tiếp xúc lâu ngày với clo ở nồng độ thấp	Clo kéo dài còn làm tổn thương mang.
Nước có mùi trứng thối	Hydro sunfua (H2S)

Nguyên nhân

Oxy đứng đầu danh sách. Ngay sau oxy là amoniac. Dưới đây là các thủ phạm cùng ngưỡng gây hại:

• Thiếu oxy hòa tan. Oxy trên 5 mg/L là tốt nhất. Dưới 5 mg/L cá bắt đầu bị stress. Từ 4 mg/L trở xuống cá có thể chết, tùy loài, kích cỡ và thời gian cá phải chịu. Nước càng ấm càng giữ ít oxy. Ở 25°C và ngang mực nước biển, nước ngọt bão hòa hoàn toàn chỉ chứa 8,27 mg/L.
• Amoniac. Amoniac dạng không ion hóa (NH3) trên 0,05 mg/L đã làm hại mang. Ở mức 2 mg/L NH3, nhiều loài cá chết. Amoniac độc hơn khi pH và nhiệt độ tăng, trong đó pH ảnh hưởng mạnh hơn.
• Nitrit. Nitrit bắt đầu độc khi vượt 0,1 mg/L NO2. Mức chịu đựng khác nhau nhiều giữa các loài. Cá nheo Mỹ (channel catfish) rất nhạy với nitrit, còn cá bass và cá bluegill (họ Centrarchidae) chịu nitrit tốt.
• Lọc vi sinh ngưng chạy. Vi khuẩn nitrat hóa cần oxy và độ kiềm. Khi thiếu oxy, chúng ngưng hoạt động hoặc chết, và amoniac với nitrit tích lại trong bể.
• Hội chứng bể mới. Đây là đợt amoniac tăng vọt, thường xuất hiện 1 đến 3 tuần sau khi thả cá vào bể mới, lúc lọc vi sinh chưa chạy.
• Hội chứng bể cũ. pH tụt đột ngột, thường xuống dưới 6,0, và giết vi khuẩn trong lọc. Amoniac lúc đó thường trên 10 mg/L. Nguyên nhân là chỉ châm thêm nước cho đầy mà không rút nước cũ ra.
• Clo. Clo gây hại cho cá từ 0,02 mg/L và giết cá từ 0,04 mg/L.
• CO2. CO2 độc khi vượt 12 mg/L.
• Quá bão hòa khí. Khí dư thường là nitơ. Nó đến từ máy bơm hút lẫn không khí, chỗ rò ở đường hút, nước giếng, hoặc nước lạnh bị làm ấm quá nhanh.
• Đồng. Đồng trên 0,2 mg/L Cu2+ làm cá chết đột ngột. Một nguồn đồng là nước đọng lâu trong ống đồng.
• Hydro sunfua. H2S ở 0,5 mg/L giết cá rất nhanh. Khí này sinh ra từ cặn đáy không được dọn kỹ, hoặc có sẵn trong nước giếng.
• Vôi tôi. Lỡ tay cho vôi tôi vào bể có thể đẩy pH lên trên 10 và giết sạch cá.
• Mất điện hoặc hỏng bộ điều nhiệt. Cả hai đều có thể làm cá chết đột ngột.
• Điện rò trong nước. Điện rò làm cá khó chịu, có thể giết cá hoặc làm gãy cột sống cá.
• Thức ăn mốc. Thức ăn nhiễm nấm mốc Aspergillus flavus chứa aflatoxin, có thể giết nhiều cá.

Các nguồn không thống nhất ở một điểm. AquariumScience.org cho rằng chỉ số amoniac, nitrit hay nitrat xấu không thể giết cá nhanh. Vì thế họ quy các vụ chết hàng loạt nhanh cho những cú sốc đột ngột như thiếu oxy, nóng hoặc clo. Merck thì không đồng ý và ghi rằng 2 mg/L NH3 đủ giết nhiều loài cá. Thực tế bạn cứ đo cả hai nhóm cho chắc.

Làm gì ngay

Cách xử lý tùy vào thủ phạm, nên đo nước trước rồi làm theo trường hợp:

• Amoniac cao: thay ít nhất 50% nước, ngưng hoặc giảm cho ăn.
• Amoniac tổng trên 5 mg/L và pH dưới 7: chuyển cá sang một hệ nước sạch có pH và nhiệt độ giống bể cũ.
• Nghi hội chứng bể cũ: chuyển cá sang bể tạm, rồi vệ sinh và chạy lại toàn bộ hệ thống. Chỉ thay nước thì không đủ. Nước mới làm pH tăng lên, và lượng amoniac trong bể có thể trở nên độc.
• CO2 quá nhiều hoặc nước quá bão hòa khí: sục khí thật mạnh và sửa chỗ hỏng ở thiết bị gây ra nó.
• Thiết bị đang có không nâng được oxy: mua gấp một máy sủi khí.

Khi mất điện, bạn làm theo thứ tự này:

1. Dùng ca múc nước trong bể rồi đổ lại lên mặt nước. Mặt nước bị khuấy thì khí mới trao đổi được. Bể càng đông cá thì càng phải làm thường xuyên.
2. Tháo lọc ra và xả hết nước. Giữ bông lọc ẩm trong túi kín hoặc hộp kín, chỉ để rất ít nước hoặc không có nước. Bông ngâm trong nước đứng sẽ làm vi khuẩn chết ngạt.
3. Nếu mất điện vài giờ và nước nguội đi, thả chai nước ấm cho nổi trong bể. Tuyệt đối không đổ nước nóng thẳng vào bể.

Tìm nguyên nhân

1. Đo oxy hòa tan (cả mg/L lẫn % bão hòa), amoniac tổng, nitrit, nitrat, pH, độ kiềm, độ cứng, nhiệt độ và độ mặn.
2. Nếu bể dùng nước máy, đo thêm clo tự do và clo tổng.
3. Thử xem có dư CO2 không. Múc một xô nước bể, sục khí trong 1 giờ rồi đo lại pH. Nếu pH tăng hơn 1 đơn vị thì nhiều khả năng nước đang dư CO2.
4. Tìm các nguồn có thể đưa đồng, kẽm và hydro sunfua vào bể. Kiểm tra luôn xem nước có bị quá bão hòa khí không.
5. Nếu muốn phòng xét nghiệm chẩn đoán, gửi mẫu càng sớm càng tốt và trước khi chữa bất cứ thứ gì. Kháng sinh hay hóa chất có thể che mất nguyên nhân thật.

Khi gửi mẫu, bạn lưu ý mấy điểm sau:

• Phòng xét nghiệm thường cần 4–6 con cá còn sống đang bệnh và có dấu hiệu chính. Cá vớt lên lúc đã chết hiếm khi dùng được.
• Chở cá bằng nước của chính bể đó, không thêm gì ngoài oxy. Gửi kèm khoảng 1 quart (gần 1 lít) nước bể trong hộp kín, không chừa không khí bên trong.
• Nếu có thể, đo oxy hòa tan, CO2 và H2S ngay tại chỗ. Các chỉ số này thay đổi trên đường vận chuyển.
• Cá đã gần chết có thể không sống nổi tới phòng xét nghiệm. Những con này nên được làm chết nhân đạo trước khi chở đi.
• Trời quá nóng hoặc quá lạnh thì bỏ thêm túi đá hoặc túi giữ nhiệt vào thùng.

Chữa

• Nitrit tăng đột ngột: muối ở mức 1–3 ppt (phần nghìn) trong nước ngọt làm cá hấp thu ít nitrit hơn. Muối có thể chặn được đợt chết, nhưng phải đi kèm thay nước và vệ sinh lọc.
• Giảm độc nitrit bằng canxi clorua: cứ mỗi 1 mg/L nitrit, bổ sung canxi clorua sao cho được 10 mg/L clorua.
• Đồng sunfat: không dùng khi độ kiềm dưới 50 mg/L.
• Nước máy có cloramin: khử cloramin sẽ nhả amoniac ra nước. Vì thế bạn dùng loại khử clo có khóa luôn amoniac, và đo clo tự do với clo tổng cả trước lẫn sau khi xử lý.

Sai lầm hay gặp

• Bỏ cá chết vào ngăn đá để mang đi xét nghiệm. Đông lạnh phá cấu trúc mô cá, nên việc tìm vi khuẩn và ký sinh trùng sẽ khó hoặc không làm được nữa.
• Cho thuốc hoặc kháng sinh trước khi lấy mẫu. Thuốc có thể che mất nguyên nhân cá chết.
• Đổ nước nóng thẳng vào bể lúc mất điện. Nước nóng tạo ra những vùng nóng cục bộ và có thể làm bỏng cá.
• Tin rằng đun sôi, để qua đêm, sục khí hay phun nước máy là khử được cloramin. Practical Fishkeeping ghi rõ là không cách nào trong số đó khử được cloramin.

Phòng

• Mỗi lần thay nước đều rút bớt nước cũ ra, đừng chỉ châm thêm cho đầy. Khi cho nước mới vào, phun từ trên xuống cho nước được sục khí.
• Khi bắt hoặc chuyển cá, không để nhiệt độ thay đổi quá 1°F (khoảng 1°C) mỗi giờ.
• Trước khi dùng nước máy, xả vòi một lúc hoặc lọc qua than hoạt tính. Như vậy bạn tránh được đồng từ nước đọng trong ống.
• Vứt bỏ thức ăn bị mốc. Cất thức ăn khô ở chỗ mát, khô ráo và thay mới mỗi 2 tháng.
• Cách ly cá mới mua và cá bệnh.
• Để sẵn một máy sủi chạy pin phòng khi mất điện. UPS (bộ lưu điện) chạy được lọc trong thời gian dài, nhưng đừng cắm sưởi vào UPS vì sưởi làm hao pin.

Chuyện ở Việt Nam

Các vụ dưới đây xảy ra với cá nuôi lồng và cá ở hồ, không phải bể kính. Dù vậy, chúng cho thấy các con số ngoài thực tế trông ra sao:

• Hồ Trị An (Đồng Nai): hơn 200 tấn cá lồng chết. Oxy hòa tan đo được chỉ 1,58–2,4 mg/L, amoniac vượt giới hạn 1,2–1,25 lần. Xét nghiệm đã loại trừ SVCV, KHV và Edwardsiella ictaluri.
• Sông Cái Vừng: trong vụ cá lồng chết hàng loạt, oxy hòa tan chỉ khoảng 0,5–1,0 mg/L lúc nước đứng.
• Một hồ chứa ở Đồng Nai năm 2024: hàng trăm nghìn con cá chết. Người dân và báo chí cho rằng nguyên nhân là đợt nắng nóng gay gắt và cách quản lý hồ.