ปลาตายพร้อมกันหลายตัวในตู้ปลา: ทำอะไรทันที และหาสาเหตุอย่างไร

ทำไมปลาจึงตายพร้อมกันหลายตัว

คุณภาพน้ำที่ไม่ดีเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของโรคที่เกิดจากสภาพแวดล้อม จึงต้องวัดน้ำทุกครั้ง ในบรรดาปัญหาคุณภาพน้ำ ออกซิเจนละลายน้ำต่ำกับแอมโมเนียสูงเป็นสองเรื่องที่มีโอกาสฆ่าปลาโดยตรงมากที่สุด และแอมโมเนียถือเป็นค่าที่สำคัญที่สุดรองจากออกซิเจน

อาการที่พบและอาจบอกสาเหตุได้

• ปลาลอยหัวฮุบอากาศที่ผิวน้ำ อาจเกิดจากออกซิเจนต่ำ แต่ไนไตรต์สูงและโรคเหงือกก็ทำให้เกิดอาการแบบเดียวกันได้
• ขาดออกซิเจน: ปลามักตายช่วงเช้ามืด ซึ่งเป็นเวลาที่ออกซิเจนในน้ำต่ำที่สุด และปลาตัวใหญ่จะได้รับผลหนักกว่าตัวเล็ก
• พิษไนไตรต์: เหงือกและเลือดเป็นสีน้ำตาลช็อกโกแลต (เรียกว่าโรคเลือดสีน้ำตาล) ปลาอาจดูเหมือนขาดออกซิเจนทั้งที่น้ำมีออกซิเจนพอ และอาจฮุบอากาศที่ผิวน้ำหรืออยู่ใกล้สายออกซิเจนหรือจุดที่น้ำไหลเข้า
• พิษแอมโมเนีย: ปลาซึม ไม่กินอาหาร ว่ายหมุนหรือว่ายแบบชักกระตุก
• CO2 มากเกินไป: ปลาซึม ว่ายสับสนอยู่ที่ผิวน้ำโดยหลังโผล่พ้นน้ำ ถ้าออกซิเจนต่ำด้วย อาการจะหนักขึ้น
• ก๊าซอิ่มตัวยิ่งยวด: ตาโปน มีฟองก๊าซในครีบและที่กระจกตา และมีฟองเล็กๆ เกาะตามกระจกตู้
• ได้รับคลอรีนปริมาณต่ำเป็นเวลานาน: ครีบขาดรุ่งริ่ง เมือกมากผิดปกติ กระจกตาขุ่น เหงือกเสียหาย และซึม
• ไฮโดรเจนซัลไฟด์: มีกลิ่นเหมือนไข่เน่า

สาเหตุและระดับที่เป็นอันตราย

สาเหตุ	ระดับที่ข้อมูลระบุ
ออกซิเจนละลายน้ำ	สูงกว่า 5 mg/L ดีที่สุด ต่ำกว่า 5 mg/L ปลาเริ่มเครียด ที่ 4 mg/L หรือต่ำกว่าปลาอาจตายได้ ขึ้นกับชนิด ขนาด และระยะเวลาที่ปลาเจอ
แอมโมเนียไม่แตกตัว (NH3)	สูงกว่า 0.05 mg/L ทำลายเหงือก ที่ 2 mg/L ทำให้ปลาหลายชนิดตาย
ไนไตรต์	เป็นพิษเมื่อสูงกว่า 0.1 mg/L NO2
คลอรีน	เป็นอันตรายตั้งแต่ 0.02 mg/L และทำให้ตายตั้งแต่ 0.04 mg/L
ทองแดง	สูงกว่า 0.2 mg/L Cu2+ ทำให้ปลาตายฉับพลัน
ไฮโดรเจนซัลไฟด์	ที่ 0.5 mg/L ฆ่าปลาได้อย่างรวดเร็ว
CO2	เป็นพิษเมื่อสูงกว่า 12 mg/L
ปูนขาว (hydrated lime) ที่ใส่ลงไปโดยไม่ตั้งใจ	ดันค่า pH ขึ้นเกิน 10 จนปลาตายทั้งตู้ได้

ข้อควรรู้เพิ่มเติมเกี่ยวกับสาเหตุแต่ละอย่าง

• แอมโมเนียเป็นพิษมากขึ้นเมื่อค่า pH และอุณหภูมิสูงขึ้น โดยค่า pH มีผลมากกว่า
• น้ำที่อุ่นขึ้นอุ้มออกซิเจนได้น้อยลง น้ำจืดที่ 25 °C ที่ระดับน้ำทะเลซึ่งอิ่มตัวเต็มที่มีออกซิเจน 8.27 mg/L
• แบคทีเรียในวงจรไนโตรเจนต้องใช้ออกซิเจนและค่าอัลคาลินิตี ถ้าออกซิเจนไม่พอ แบคทีเรียจะหยุดทำงานหรือตาย แล้วแอมโมเนียกับไนไตรต์จะสะสมขึ้น
• อาการตู้ใหม่ (new tank syndrome): แอมโมเนียพุ่งสูง มักเกิดในช่วง 1–3 สัปดาห์หลังลงปลาในตู้ใหม่ ก่อนที่ระบบกรองชีวภาพจะทำงาน
• อาการตู้เก่า (old tank syndrome): ค่า pH ตกลงฉับพลัน มักต่ำกว่า 6.0 จนแบคทีเรียในระบบกรองตาย แอมโมเนียมักสูงกว่า 10 mg/L สาเหตุคือการเติมน้ำเพิ่มอย่างเดียวโดยไม่ดูดน้ำเก่าออก
• ไฟดับหรือเทอร์โมสตัทเสียทำให้ปลาตายกะทันหันได้
• ทองแดงอาจมาจากน้ำที่ค้างอยู่ในท่อทองแดง
• ไฮโดรเจนซัลไฟด์มาจากตะกอนที่ทำความสะอาดไม่ดี หรือจากน้ำบาดาล
• ก๊าซอิ่มตัวยิ่งยวด (ส่วนใหญ่เป็นไนโตรเจน) มาจากปั๊มที่ดูดอากาศเข้าไป (cavitation) รอยรั่วฝั่งท่อดูด น้ำบาดาล หรือน้ำเย็นที่ถูกทำให้อุ่นเร็วเกินไป
• อาหารที่มีเชื้อรา Aspergillus flavus มีสารอะฟลาท็อกซิน ซึ่งทำให้ปลาตายได้จำนวนมาก
• กระแสไฟฟ้ารั่วลงน้ำอาจทำให้ปลาระคายเคือง ตาย หรือกระดูกสันหลังหักได้
• ปลาแต่ละชนิดทนไม่เท่ากัน ปลาแชนแนลแคทฟิชไวต่อไนไตรต์มาก ส่วนปลาบาสและปลาบลูกิล (กลุ่ม centrarchid) ทนไนไตรต์ได้ดี

ขั้นตอนหาสาเหตุ

1. วัดออกซิเจนละลายน้ำ (ทั้ง mg/L และ % การอิ่มตัว) แอมโมเนียรวม ไนไตรต์ ไนเตรต ค่า pH ค่าอัลคาลินิตี ความกระด้าง อุณหภูมิ และความเค็ม
2. ถ้าเติมน้ำจากน้ำประปา ให้วัดคลอรีนอิสระและคลอรีนรวม
3. ตรวจว่า CO2 มากเกินไปหรือไม่ โดยตักน้ำจากตู้ใส่ถังแล้วเติมอากาศ 1 ชั่วโมง ถ้าค่า pH เพิ่มขึ้นมากกว่า 1 หน่วย แสดงว่ามี CO2 มากเกินไป
4. หาแหล่งที่มาของทองแดง สังกะสี และไฮโดรเจนซัลไฟด์ และตรวจว่ามีก๊าซอิ่มตัวยิ่งยวดหรือไม่

สิ่งที่ทำได้ทันทีตามสาเหตุ

• แอมโมเนียสูง: เปลี่ยนน้ำอย่างน้อย 50% และงดหรือลดการให้อาหาร
• แอมโมเนียรวมสูงกว่า 5 mg/L และค่า pH ต่ำกว่า 7: ย้ายปลาไปไว้ในระบบที่สะอาด โดยให้ค่า pH และอุณหภูมิเท่ากับตู้เดิม
• อาการตู้เก่า: ย้ายปลาไปไว้ในตู้พักแยก แล้วล้างและตั้งระบบใหม่ทั้งหมด การเปลี่ยนน้ำอย่างเดียวไม่พอ เพราะเมื่อค่า pH สูงขึ้น แอมโมเนียที่มีอยู่จะกลายเป็นพิษได้
• CO2 มากเกินไปหรือก๊าซอิ่มตัวยิ่งยวด: เติมอากาศแรงๆ และแก้ที่ต้นเหตุทางกลไก
• อุปกรณ์ที่มีเพิ่มออกซิเจนไม่ได้: ซื้อปั๊มลมมาใช้ฉุกเฉิน

เมื่อไฟดับ

• ใช้เหยือกตักน้ำในตู้แล้วเทกลับลงที่ผิวน้ำ ให้ผิวน้ำแตกเพื่อให้เกิดการแลกเปลี่ยนก๊าซ ต้องทำบ่อยแค่ไหนขึ้นกับจำนวนปลาในตู้
• ถอดกรองออกมาและเทน้ำทิ้ง เก็บฟองน้ำที่ยังชื้นไว้ในถุงหรือกล่องปิดสนิท โดยมีน้ำน้อยมากหรือไม่มีเลย เพราะถ้าฟองน้ำแช่อยู่ในน้ำนิ่ง แบคทีเรียจะขาดอากาศตาย
• ถ้าไฟดับนานหลายชั่วโมงจนน้ำเย็นลง ให้นำขวดใส่น้ำอุ่นลอยไว้ในตู้ ห้ามเทน้ำร้อนลงตู้โดยตรง

การรักษา

• ไนไตรต์พุ่งสูงฉับพลัน: เกลือในน้ำจืดที่ 1–3 ppt ช่วยลดการดูดซึมไนไตรต์และหยุดการตายได้ ใช้ร่วมกับการเปลี่ยนน้ำและดูแลระบบกรอง
• แคลเซียมคลอไรด์: เติมให้ได้คลอไรด์ 10 mg/L ต่อไนไตรต์ทุก 1 mg/L ช่วยลดพิษของไนไตรต์ต่อปลา
• คอปเปอร์ซัลเฟต: ห้ามใช้เมื่อค่าอัลคาลินิตีต่ำกว่า 50 mg/L
• คลอรามีน: การกำจัดคลอรามีนจะปล่อยแอมโมเนียออกมา จึงควรใช้น้ำยาปรับสภาพน้ำที่จับแอมโมเนียได้ด้วย และวัดคลอรีนอิสระกับคลอรีนรวมทั้งก่อนและหลังใช้

การส่งปลาตรวจที่แล็บ

1. ส่งทันทีที่เริ่มเจอปัญหา และก่อนใส่ยาหรือสารเคมีใดๆ เพราะยาปฏิชีวนะหรือสารเคมีอาจบดบังสาเหตุที่แท้จริง
2. โดยทั่วไปแล็บต้องการปลาที่ยังมีชีวิตและกำลังป่วย 4–6 ตัว ที่แสดงอาการหลักให้เห็น ปลาที่พบตายแล้วมักใช้ประโยชน์ได้น้อย
3. ถ้าทำได้ ให้วัดออกซิเจนละลายน้ำ CO2 และ H2S ที่ตู้ก่อน เพราะค่าเหล่านี้เปลี่ยนไประหว่างขนส่ง
4. ใส่ปลาในน้ำจากตู้เดิม ไม่เติมอะไรเลยนอกจากออกซิเจน และส่งน้ำจากตู้ไปด้วยประมาณ 1 ควอร์ต ในภาชนะปิดสนิทที่ไม่มีอากาศอยู่ข้างใน
5. ปลาที่ใกล้ตายอาจไม่รอดถึงแล็บ ควรทำให้ตายอย่างมีมนุษยธรรมก่อนขนส่ง ถ้าอากาศร้อนหรือหนาวจัด ให้ใส่เจลเย็นหรือแผ่นให้ความร้อนในกล่องเก็บความเย็น

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• แช่แข็งปลาที่ตายเพื่อส่งตรวจ ซึ่งทำลายโครงสร้างเนื้อเยื่อ ทำให้หาเชื้อแบคทีเรียและปรสิตได้ยากหรือหาไม่ได้เลย
• ใส่สารเคมีหรือยาปฏิชีวนะก่อนเก็บตัวอย่าง ซึ่งอาจบดบังสาเหตุการตาย
• เทน้ำร้อนลงตู้โดยตรงตอนไฟดับ ทำให้เกิดจุดร้อนที่ลวกปลาได้
• เชื่อว่าการต้ม พักน้ำ เติมอากาศ หรือฉีดพ่นน้ำประปาจะกำจัดคลอรามีนได้ ซึ่งวิธีเหล่านี้กำจัดคลอรามีนไม่ได้

การป้องกัน

• เวลาจับหรือย้ายปลา ให้อุณหภูมิเปลี่ยนไม่เกิน 1°F (ประมาณ 1 °C) ต่อชั่วโมง
• ทุกครั้งที่เปลี่ยนน้ำ ให้ดูดน้ำเก่าออกด้วย ไม่ใช่เติมน้ำเพิ่มอย่างเดียว และฉีดน้ำใหม่ลงจากด้านบนเพื่อให้น้ำได้อากาศ
• ทิ้งอาหารปลาที่ขึ้นรา เก็บอาหารแห้งไว้ในที่เย็นและแห้ง และเปลี่ยนใหม่ทุก 2 เดือน
• กักโรคทั้งปลาใหม่และปลาป่วย
• ก่อนใช้น้ำประปา ให้เปิดก๊อกปล่อยน้ำทิ้งสักพัก หรือใช้ถ่านกัมมันต์ เพื่อเลี่ยงทองแดงจากน้ำที่ค้างในท่อ
• เตรียมปั๊มลมแบบใช้แบตเตอรี่ไว้สำหรับตอนไฟดับ เครื่องสำรองไฟ (UPS) จ่ายไฟให้ระบบกรองได้นาน แต่ไม่ควรต่อฮีตเตอร์เข้ากับ UPS เพราะจะทำให้แบตเตอรี่หมดเร็ว

เมื่อไรควรกังวลมากขึ้น และข้อมูลที่ยังเห็นไม่ตรงกัน

ถ้าปลายังฮุบอากาศอยู่หลังจากเพิ่มออกซิเจนแล้ว ให้วัดแอมโมเนียหรือตรวจหาโรคเหงือก

แหล่งข้อมูลยังเห็นไม่ตรงกันว่าแอมโมเนียฆ่าปลาได้เร็วแค่ไหน AquariumScience.org บอกว่าค่าแอมโมเนีย ไนไตรต์ หรือไนเตรตที่แย่ไม่สามารถฆ่าปลาได้อย่างรวดเร็ว และมองว่าการตายจำนวนมากอย่างรวดเร็วเกิดจากการเปลี่ยนแปลงฉับพลัน เช่น ออกซิเจนต่ำ ความร้อน หรือคลอรีน ส่วน Merck เห็นต่าง โดยระบุว่า NH3 ที่ 2 mg/L ทำให้ปลาหลายชนิดตายได้