ปลาเสียการทรงตัว ว่ายตะแคง ลอยหงาย: สาเหตุและวิธีรักษาโรคถุงลม

ถุงลมคืออะไร และทำไมปลาจึงเสียการทรงตัว

ถุงลมเป็นถุงที่บรรจุแก๊สอยู่ภายในตัวปลา ช่วยให้ปลาลอยตัวอยู่ในน้ำได้โดยไม่ต้องออกแรง ถ้าไม่มีถุงลม ปลาจะจมเพราะตัวปลามีความหนาแน่นมากกว่าน้ำ ปลาตระกูลปลาตะเพียน เช่น ปลาทอง ปลาคาร์ป ปลาบาร์บ และปลาซิว มีถุงลมสองห้องที่เชื่อมกันด้วยท่อเล็ก ๆ ส่วนปลาชนิดอื่นส่วนใหญ่มีห้องเดียว

ปลาทองมีท่อเชื่อมระหว่างหลอดอาหารกับถุงลม หลายแหล่งจึงโยงเรื่องอาหารและการฮุบอากาศเข้ากับการลอยตัวที่ผิดปกติ นักวิจัยญี่ปุ่นเรียกอาการปลาทองพลิกคว่ำว่า "โรคเท็นปูขุ" และหลายกรณีหาสาเหตุไม่พบ

สิ่งที่ควรเข้าใจไว้ก่อนคือ ความผิดปกติของถุงลมเป็นอาการที่เกิดได้จากหลายสาเหตุ ไม่ได้เป็นโรคเดียว จึงไม่มีวิธีรักษาแบบเดียว อาการอาจเป็นเพียงชั่วคราวหรืออาจเป็นถาวรก็ได้

อาการที่พบ

• ลอยค้างที่ผิวน้ำหรือจมอยู่ก้นตู้ มักเริ่มเป็นแบบกะทันหัน
• ว่ายหัวทิ่มลง หรือว่ายเอียงไปข้างใดข้างหนึ่ง
• ถุงลมพองเกิน: ปลาลอยขึ้นและลอยตะแคงหรือหงายท้อง ผิวส่วนที่โผล่พ้นน้ำอาจแห้ง เป็นแผล หรือติดเชื้อได้
• ถุงลมแฟบ ยุบ แตก หรือมีของเหลวอยู่ข้างใน: ปลาจะจม และท้องอาจถลอกเพราะครูดกับพื้นตู้
• ปลาทองที่เป็นมักยังตื่นตัวและกินอาหารตามปกติ ส่วนปลาตัวอื่นในตู้มักไม่เป็นอะไร โดยทั่วไปมักพบแค่ตัวเดียวในตู้

ปลาที่นอนหงายท้องอยู่ยังไม่แน่ว่าตายแล้ว ถ้ายังหายใจอยู่ ก็มีแนวโน้มว่าเป็นความผิดปกติของถุงลม อย่างไรก็ตาม อาการที่เห็นจากภายนอกแทบไม่บอกสาเหตุที่แท้จริง การเอกซเรย์โดยสัตวแพทย์เป็นวิธีตรวจที่เชื่อถือได้มากที่สุด เพราะถุงลมที่มีแก๊สจะเห็นเป็นบริเวณสีเข้ม จึงดูขนาด ตำแหน่ง การยุบตัว หรือของเหลวข้างในได้

อาการที่คล้ายกันแต่อาจเป็นเรื่องอื่น

• การติดเชื้อบางชนิด พิษจากแอมโมเนีย และการปนเปื้อนยาฆ่าแมลงหรือสารกำจัดศัตรูพืช ทำลายระบบประสาทได้ ทำให้ปลาว่ายเปะปะไม่ประสานกันจนดูคล้ายปัญหาถุงลม
• พิษจากไนเตรตในปลาทองทำให้ปลามึนงง ว่ายผิดปกติ และตัวงอเป็นรูปตัว C ปลาทองทนไนเตรตได้ราว 20 ppm ก่อนจะแสดงอาการ
• พิษจากไนไตรต์เริ่มแสดงอาการได้ที่ประมาณ 0.75 ppm ค่าที่ปลอดภัยที่สุดของทั้งแอมโมเนียและไนไตรต์คือ 0 ppm
• ถ้าท้องบวม เกล็ดตั้งขึ้น และปลาไม่กินอาหาร มีโอกาสเป็นการติดเชื้อแบคทีเรียมากกว่า

สาเหตุ

• แก๊สในทางเดินอาหาร: เกิดจากลำไส้ติดเชื้อหรือระบบย่อยอาหารมีปัญหา ทำให้ปลาลอยได้
• อาหารและพฤติกรรมการกิน: อาหาร วิธีกิน และอาการท้องผูกอาจมีส่วน โดยเฉพาะในปลาทองและปลาตระกูลปลาตะเพียน แต่หลักฐานยังเป็นแค่หลักฐานแวดล้อม การกินที่ผิวน้ำและการฮุบอากาศอาจทำให้แก๊สสะสมจนปลาลอย ผู้เชี่ยวชาญบางคนสงสัยว่าอาหารเม็ดหรืออาหารแผ่นแบบลอยน้ำทำให้ปลาทองแฟนซีตัวกลมเป็นหนักขึ้นหรือเป็นตัวกระตุ้น และอุณหภูมิน้ำก็ดูจะเกี่ยวข้องด้วย
• การติดเชื้อ: แบคทีเรีย (เช่น ไมโคแบคทีเรีย ซึ่งเกี่ยวกับการสะสมของของเหลว) ไวรัส และเชื้อคล้ายราบางชนิดส่งผลต่อถุงลมได้ การติดเชื้อที่ถุงลมมักเป็นส่วนหนึ่งของการติดเชื้อทั่วร่างกาย
• เนื้องอกหรืออวัยวะข้างเคียงที่ป่วย: อาจกดทับหรือดันถุงลมให้เคลื่อนที่ เนื้องอกรักษาไม่ได้และมักทำให้ปลาตาย
• พันธุกรรมและรูปร่าง: ความผิดปกติทางพันธุกรรมหรือพัฒนาการ และรูปร่างที่ผิดธรรมชาติทำให้ปลาเป็นได้ง่ายขึ้น เช่น ปลาหมอม้าลาย (convict cichlid) ที่ผสมเลือดชิด ปลาหมอบลัดพาร์รอท และปลาทองแฟนซี
• อุณหภูมิเปลี่ยนกะทันหัน: เช่น เติมน้ำที่เย็นมากลงในตู้ปลาเขตร้อน มีรายงานในปลาบ่อเรื่องอุณหภูมิลดลงเร็วและของเสียไนโตรเจนสูง แต่หลักฐานส่วนใหญ่เป็นเพียงประสบการณ์เล่าต่อกัน
• การบาดเจ็บ: พบบ่อยในปลาที่หวงถิ่นอย่างปลาหมอสี
• พยาธิในลำไส้จำนวนมาก
• สาเหตุอื่นที่ผู้เลี้ยงรายงาน: ไขมันพอกตับ ถุงน้ำที่ไต ตัวเมียไข่ค้าง และท่อระหว่างลำไส้กับถุงลมเสียหายหรืออุดตัน
• ปลาออกลูกเป็นตัวที่ท้องแก่มาก เช่น ปลาสอดและปลาหางนกยูง รวมถึงปลาที่อ้วนเกินไป ก็ว่ายผิดปกติได้
• ออกซิเจนต่ำ: เกิดได้ง่ายในน้ำอุ่น ตู้ที่ไม่มีการเติมอากาศ หรือปลาที่เป็นโรคเหงือก และทำให้ปลาว่ายลำบาก

สิ่งที่ควรทำทันที

• วัดคุณภาพน้ำทุกครั้ง ทั้งแอมโมเนีย ไนไตรต์ และไนเตรต แล้วแก้ค่าที่ผิดปกติ ไม่ว่าจะดูเหมือนเป็นสาเหตุหรือไม่ก็ตาม
• ถ้าแอมโมเนียหรือไนไตรต์สูง ให้เปลี่ยนน้ำบางส่วนบ่อย ๆ ในกรณีรุนแรง มีแหล่งที่แนะนำให้เปลี่ยน 30%–50% ทุก 4 ชั่วโมง พร้อมดูดของเสียออกจากพื้นตู้
• ถ้าดูเหมือนปลาช็อก ให้ปิดไฟให้ปลาได้พัก ในกรณีแบบนี้ปลามักฟื้นได้ภายในไม่กี่ชั่วโมง
• ย้ายปลาที่ป่วยไปตู้แยกที่น้ำสะอาดและเติมอากาศดี
• ปลาที่นอนก้นตู้ ให้ลดระดับน้ำลงเหลือราวครึ่งหนึ่ง ส่วนปลาที่ลอย ให้ลดแรงน้ำจากระบบกรองและใส่พืชลอยน้ำไว้ช่วยพยุงตัว
• ให้น้ำอยู่สูงกว่าตัวปลาเพียงไม่กี่นิ้ว แต่อย่าให้ตัวปลาโผล่พ้นน้ำ

ขั้นตอนดูแลตามลำดับ

1. วัดคุณภาพน้ำและแก้ปัญหาแอมโมเนีย ไนไตรต์ หรือไนเตรต
2. ย้ายปลาไปตู้พยาบาล
3. งดอาหาร 2–3 วัน แล้วให้ถั่วลันเตา (เฉพาะปลาที่กินทั้งพืชและสัตว์)
4. ค่อย ๆ เพิ่มอุณหภูมิ
5. ถ้าผ่านไปไม่กี่วันแล้วยังไม่ดีขึ้น ให้พิจารณาใช้ยาปฏิชีวนะหรือพาไปหาสัตวแพทย์

การรักษา

งดอาหารและให้ถั่วลันเตา

• สำหรับปลาทองหรือปลาตระกูลปลาตะเพียนที่ลอย มีแหล่งแนะนำให้งดอาหารสักไม่กี่วัน หรือให้ถั่วลันเตาต้มบดเพื่อช่วยระบายลำไส้ แหล่งนี้ระบุว่าไม่มีอันตรายและคุ้มที่จะลอง แต่ไม่รับประกันว่าจะหาย
• ผู้เลี้ยงนิยมงดอาหาร 2–3 วัน แล้วให้ถั่วลันเตาต้มสุก ปอกเปลือก และบดละเอียด
• อีกแหล่งหนึ่งแนะนำว่า ถ้าท้องบวมและปลาไม่ยอมกิน ให้งดอาหาร 1–2 วันแล้วค่อยกลับมาให้ตามปกติ
• ถั่วลันเตาเหมาะกับปลาที่กินทั้งพืชและสัตว์เท่านั้น ห้ามให้ปลากัด สำหรับปลากัดให้ใช้อาหารมีชีวิตที่มีเปลือกไคติน เช่น แมลงน้ำ แดฟเนีย (daphnia) หรือไรทะเลแทน

ปรับอุณหภูมิ

• ถ้าน้ำเย็นกว่า 22°C ให้เพิ่มอุณหภูมิขึ้นเล็กน้อย
• ถ้ายังไม่ดีขึ้น ผู้เลี้ยงบางกลุ่มเพิ่มอุณหภูมิเป็น 78–80°F และใส่เกลือ 8 ช้อนชาต่อน้ำ 5 แกลลอน
• อีกแหล่งระบุว่าในตู้พยาบาลที่ใช้น้ำจากตู้หลัก ตั้งฮีตเตอร์ได้สูงกว่าตู้หลักไม่เกิน 9°F แต่ปลาบางชนิดทนน้ำอุ่นหรือออกซิเจนที่ลดลงตามน้ำอุ่นไม่ได้ จึงควรอยู่ในช่วงที่ปลาชนิดนั้นทนได้

เมื่อสงสัยว่าติดเชื้อแบคทีเรีย

• ถ้างดอาหารและให้ถั่วแล้วไม่ได้ผล ควรพาไปหาสัตวแพทย์เพื่อเอกซเรย์ และอาจได้ยาปฏิชีวนะถ้าสงสัยว่าติดเชื้อแบคทีเรีย
• รักษาในตู้แยกเสมอ เพราะยาอาจทำลายแบคทีเรียดีในตู้หลัก ใช้ยาปฏิชีวนะสำหรับปลาตามขนาดที่ผู้ผลิตกำหนด
• ยาปฏิชีวนะได้ผลดีกว่าเมื่อผสมในอาหาร การใส่ลงน้ำโดยตรงแทบไม่ได้ผล
• สูตรอาหารผสมยาทำเอง: เจลาติน 5 ก. น้ำร้อน 60 ก. อาหารแห้ง 30 ก. และยาปฏิชีวนะราว 0.5 ก. ให้กินอย่างน้อยวันละ 2 ครั้งเป็นเวลา 10 วัน เก็บไว้ในตู้เย็นและใช้ไม่เกิน 10 วัน
• แหล่งเดียวกันแนะนำให้แช่ปลาในเมทิลีนบลูและเกลืออย่างน้อยวันละครั้ง เพื่อป้องกันการติดเชื้อจากภายนอก
• ยาปฏิชีวนะทั่วไปอาจได้ผลกับการติดเชื้อแบคทีเรียที่ถุงลม แต่ผลไม่แน่นอน ปลาตัวเล็กมักต้องการุณยฆาต ส่วนปลาตัวใหญ่มีโอกาสฟื้นได้

สาเหตุอื่น ๆ

• การติดเชื้อไวรัสแทบรักษาไม่ได้เลย
• พยาธิในลำไส้รักษาด้วยยาถ่ายพยาธิ
• สัตวแพทย์ใช้เข็มดูดแก๊สส่วนเกินออกจากถุงลมที่พองเกินได้ แต่มักได้ผลแค่ชั่วคราว
• ตุ้มถ่วงที่ใส่ด้วยการผ่าตัดหรือทุ่นภายนอกช่วยแก้การลอยตัวได้ แต่ไม่ได้รักษาสาเหตุ ในปลาทอง การรักษาด้วยยาและการผ่าตัดมักได้ผลไม่ดี สัตวแพทย์เคยทดลองฝังแท็กแบบสมอที่มีทุ่นไม้ก๊อกเล็ก ๆ เข้าไปในกล้ามเนื้อหลังขณะวางยาสลบ และแท็กผ้าอันแรกหลุดออกมาภายในห้าวัน

ข้อควรระวังระหว่างรักษา

• เกลือและยาปฏิชีวนะทำลายแบคทีเรียดีในระบบกรองได้ จึงต้องเฝ้าดูคุณภาพน้ำใกล้ชิด โดยเฉพาะตอนที่ลดระดับน้ำลง
• ถ้ามีส่วนของตัวปลาโผล่พ้นน้ำ ผู้เลี้ยงบางคนทาปิโตรเลียมเจลลีบาง ๆ ไว้

ความเชื่อผิดและข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ความเชื่อ: ปลาที่ลอยหรือว่ายเปะปะทุกตัวเป็นโรคถุงลม ความจริง: การติดเชื้อ สารพิษ และแก๊สในลำไส้ทำให้เกิดอาการแบบเดียวกันได้
• ความเชื่อ: การงดอาหารหรือให้ถั่วลันเตารักษาได้แน่นอน ความจริง: เป็นวิธีที่พูดถึงกันมากและคุ้มที่จะลอง แต่ไม่รับประกันผล
• ให้อาหารมากเกินไปหรือใช้อาหารคุณภาพต่ำ
• เปลี่ยนน้ำทีละมาก ๆ
• ปล่อยให้อุณหภูมิแกว่งเร็ว
• ให้ถั่วลันเตากับปลากัด
• ใส่ยาปฏิชีวนะลงในตู้หลัก
• ใช้ตุ้มถ่วงหรือทุ่นแล้วคิดว่ารักษาแล้ว ทั้งที่แก้ได้แค่การลอยตัว แต่สาเหตุยังอยู่

การป้องกัน

• ให้อาหารแบบจม หรือแช่อาหารเม็ดจนจมก่อนให้ เพื่อให้ปลากลืนอากาศน้อยลง
• เลี้ยงปลาทองในน้ำที่อุ่นกว่าราว 70°F
• รักษาไนเตรตให้ต่ำกว่า 20 ppm
• ปริมาณอาหาร: แหล่งหนึ่งแนะนำให้เท่าที่ปลากินหมดในราว 3 นาที อีกแหล่งแนะนำมื้อเล็ก ๆ วันละ 1–2 ครั้ง เท่าที่ปลากินหมดใน 3–5 นาที
• ให้อาหารหลากหลาย ทั้งอาหารแห้ง อาหารมีชีวิต และผัก และงดอาหารสัปดาห์ละ 1 วัน ปลาแฟนซีควรได้อาหารที่มีกากใยสูง
• เปลี่ยนน้ำ 10–15% ทุกสัปดาห์ และดูดพื้นตู้ราวทุก 2 สัปดาห์
• หลีกเลี่ยงอุณหภูมิที่เปลี่ยนกะทันหันและการเลี้ยงปลาหนาแน่นเกินไป
• เซ็ตตู้ให้ครบวงจรไนโตรเจนและดูแลระบบกรองชีวภาพให้ดี
• กักโรคปลาใหม่ทุกครั้งเพื่อป้องกันพยาธิ หลีกเลี่ยงการเลี้ยงร่วมกับปลาก้าวร้าว และเพาะพันธุ์อย่างระมัดระวัง

เมื่อไรควรกังวล

• ท้องบวม เกล็ดตั้ง และปลาไม่กินอาหาร ซึ่งมีโอกาสเป็นการติดเชื้อแบคทีเรีย
• งดอาหารและให้ถั่วแล้วยังไม่ดีขึ้น ควรปรึกษาสัตวแพทย์
• ถ้ารักษาไปหลายสัปดาห์แล้วปลาไม่ตอบสนอง อาการน่าจะเป็นถาวร
• หลายกรณีไม่ดีขึ้น การการุณยฆาตอาจเป็นทางเลือกที่เมตตาที่สุด ส่วนลูกปลาที่ตัวผิดรูปรักษาไม่ได้