ปลาเกล็ดตั้ง ตัวบวม (โรคท้องมาน/dropsy): สาเหตุ วิธีรักษา และการป้องกัน

โรคท้องมาน (เกล็ดตั้ง) คืออะไร

โรคท้องมานคือภาวะที่ของเหลวสะสมในร่างกายปลา ทำให้เห็นตัวบวมและเกล็ดตั้งขึ้น ภาวะนี้เป็นอาการของปัญหาที่อยู่เบื้องหลัง ไม่ใช่โรคในตัวเอง

โดยปกติปลาขับน้ำส่วนเกินออกทางไตและเหงือก ถ้าอวัยวะเหล่านี้ทำงานไม่ได้ ของเหลวจะไปสะสมอยู่ในเนื้อเยื่อ มีแหล่งข้อมูลระบุว่าอย่างใดอย่างหนึ่งต่อไปนี้ก็ทำให้เกิดภาวะท้องมานได้

• ไตวาย
• เหงือกเสียหายจนน้ำซึมเข้าตัวมากเกินกว่าที่ไตจะขับออกทัน
• ตับเสียหายจนความดันในหลอดเลือดดำพอร์ทัล (portal vein) สูงขึ้น

ตัวโรคท้องมานไม่ติดต่อ แต่แบคทีเรีย ปรสิต หรือไวรัสที่เป็นต้นเหตุติดต่อได้ มีแหล่งหนึ่งระบุว่าปลาป่วยแทบจะแน่นอนว่าเป็นแหล่งสะสมของเชื้อ ส่วนอีกแหล่งบอกว่าปลาชนิดเดียวกันที่อยู่ในตู้เดียวกันอาจมีความเสี่ยงไปด้วย

อาการที่สังเกตได้

• ตัวบวม เกล็ดตั้งขึ้นคล้ายลูกสน
• ตาโปน บริเวณโคนหางหนาขึ้น และหุบปากได้ยาก
• เหงือกซีด ครีบลีบ กระดูกสันหลังคด อุจจาระสีซีด และบวมบริเวณช่องทวาร
• ระยะต่อมาปลาจะไม่กินอาหารหรือว่ายน้ำลำบาก

สัญญาณเตือนล่วงหน้า: ประมาณ 1–2 วันก่อนตัวจะเริ่มบวม ปลาอาจหยุดกินอาหาร อยู่ห่าง ๆ เวลาให้อาหาร และไม่ค่อยเข้าหาปลาตัวอื่น โดยทั่วไปอาการจะปรากฏภายในไม่กี่สัปดาห์หลังเกิดปัญหาต้นเหตุ และอาจทรุดลงอย่างรวดเร็ว

เกล็ดหรือแผ่นกระดูกที่ตั้งขึ้นเป็นอาการระยะท้าย ซึ่งบ่งชี้ว่าอวัยวะสำคัญล้มเหลว

แยกจากภาวะที่ดูคล้ายกัน

หลายภาวะทำให้ปลาท้องป่องได้ จุดที่ช่วยแยกคือดูว่าเกล็ดตั้งหรือไม่และปลามีอาการป่วยอื่นหรือเปล่า

ภาวะ	ลักษณะที่ต่างจากโรคท้องมาน
ปลาเพศเมียที่มีไข่หรือตั้งท้อง	ท้องกลมแต่เกล็ดแนบตัว ยังกินอาหารและมีพฤติกรรมตามปกติ
ไข่อุดตัน (egg-binding)	ตัวเมียบวมแต่เกล็ดไม่ตั้ง ถ้าไม่รักษาจะถึงตาย สัตวแพทย์รักษาได้ด้วยออกซิโทซิน (oxytocin)
ท้องผูก	เกล็ดไม่ตั้ง อาจถ่ายอุจจาระเป็นเส้นยาวและว่ายน้ำผิดปกติ พบบ่อยในปลาทองสายพันธุ์แฟนซี
เนื้องอก	มักทำให้บวมข้างเดียว และไม่มีอาการป่วยอื่น ๆ ของโรคร่วมด้วย
ปลา Pachypanchax playfairi เพศผู้	ตั้งเกล็ดขึ้นเองตามธรรมชาติในช่วงผสมพันธุ์

ทั้งนี้ ต้องผ่าชันสูตรหลังปลาตายเท่านั้นจึงจะยืนยันได้ว่ามีของเหลวส่วนเกินในช่องท้องจริง

สาเหตุ

• ความเครียดเรื้อรังจากคุณภาพน้ำไม่ดี แหล่งหนึ่งระบุว่าเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด อีกแหล่งระบุว่าสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือการติดเชื้อแบคทีเรียฉวยโอกาสเมื่อสภาพแวดล้อมแย่ ความเครียดทำให้ภูมิคุ้มกันอ่อนลง เปิดทางให้แบคทีเรียฉวยโอกาส เช่น Aeromonas hydrophila ทำให้เกิดโรค
• ตู้ใหม่: แอมโมเนียหรือไนไตรต์สูงเพราะวงจรไนโตรเจนยังไม่สมบูรณ์ เป็นสาเหตุที่พบบ่อย
• ตู้เก่า: ค่า pH ต่ำเรื้อรังจากการดูแลตู้น้อยเกินไป เป็นสาเหตุที่พบบ่อย
• สภาพน้ำเปลี่ยนกะทันหัน และความเครียดที่ยืดเยื้อ
• เพื่อนร่วมตู้ที่ก้าวร้าวทำให้ปลาเครียดมากขึ้น และดูเหมือนปลาที่อายุมากจะเป็นมากกว่าปลาอายุน้อยในชนิดเดียวกัน
• สาเหตุอื่น ได้แก่ โภชนาการไม่ดี การติดเชื้อแบคทีเรียหรือไวรัส ปรสิตรุนแรง โรคตับ และเนื้องอก
• ไวรัส Dwarf Gourami Iridovirus ทำให้เกิดโรคท้องมานได้ และในกลุ่มปลาสวยงามจะพบเฉพาะในปลา dwarf gourami (Colisa lalia)

สิ่งที่ควรทำทันที

1. ตรวจคุณภาพน้ำ แล้วไล่ทบทวนเหตุการณ์ช่วงที่ผ่านมา เช่น เพิ่งเติมปลา ไม้น้ำ หรือสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังตัวใหม่ เพิ่งจับปลา หรืออุปกรณ์เสีย
2. ย้ายปลาป่วยไปตู้กักโรคที่ใช้อุปกรณ์แยกต่างหาก โดยให้เคมีของน้ำและอุณหภูมิตรงกับตู้หลัก
3. จัดตู้กักโรคให้โล่งที่สุด แต่มีที่หลบง่าย ๆ ให้ปลาสักจุด

ควรกักโรคเพราะสาเหตุเบื้องหลังอาจติดต่อได้ และการกักโรคได้ผลดีที่สุดเมื่อพบอาการตั้งแต่ระยะแรก

การรักษา

วิธีรักษาขึ้นกับสาเหตุ อาจมีทั้งการใช้ยาปฏิชีวนะ การแก้ไขคุณภาพน้ำ การเพิ่มความเค็มสำหรับปลาน้ำจืดภายใต้คำแนะนำของสัตวแพทย์ และการดูแลประคับประคอง ในระยะแรก แนวทางที่มีแหล่งหนึ่งระบุว่าเป็นความเห็นทั่วไปคือใช้ยาต้านแบคทีเรีย และ/หรือ แช่น้ำเกลือ

ยาปฏิชีวนะ: สำหรับโรคท้องมานจากแบคทีเรียในปลาตัวใหญ่ เช่น ปลาหมอสีและปลาทอง ใช้ยาปฏิชีวนะอย่าง erythromycin หรือ minocycline ได้ แหล่งเดียวกันแนะนำให้ใช้ดีเกลือ (Epsom salt) 1 ช้อนชา ต่อน้ำ 5–10 แกลลอน ควบคู่ไปด้วย และเพิ่มอุณหภูมิเป็น 82–86 °F

เกลือ: อีกแหล่งระบุว่าเติมเกลือแกงให้ได้ 3 กรัม/ลิตร ช่วยลดน้ำที่ซึมเข้าตัวด้วยแรงออสโมซิสได้ประมาณหนึ่งในสาม เกลือช่วยได้เมื่อต้นเหตุคือไตวาย แต่ได้ผลน้อยถ้าตับหรือม้ามเสียหาย ส่วนอีกแหล่งบอกว่าการแช่ปลาในน้ำผสมเกลือสำหรับตู้ปลาหรือดีเกลืออาจช่วยลดแรงดันของเหลวได้ด้วยกระบวนการออสโมซิส

ข้อควรระวังเรื่องเกลือ: ปลาแต่ละชนิดทนเกลือได้ไม่เท่ากัน ปลาน้ำอ่อนทนเกลือได้น้อยกว่า ควรเช็กความทนทานของปลาชนิดนั้นก่อนใส่เกลือ

ปลากัด: ถ้าพบเร็ว อาจรักษาด้วยเกลือสำหรับตู้ปลาร่วมกับยา แต่ถ้าเลือกยาผิดอาจทำให้แย่ลง จึงควรปรึกษาสัตวแพทย์สัตว์น้ำ

เมื่อพาไปหาสัตวแพทย์: สัตวแพทย์ระบุเชื้อได้จากการเก็บตัวอย่างหรือตัดชิ้นเนื้อ แล้วเลือกยาปฏิชีวนะที่เชื้อนั้นไวต่อยา วิธีนี้มีค่าใช้จ่ายสูง จึงมักใช้กับปลามีค่าอย่างปลาโคอิ (koi) หรือพ่อแม่พันธุ์ปลาดิสคัส (discus) การวินิจฉัยอาจประกอบด้วยการตรวจร่างกาย การตรวจสภาพตู้ การตรวจน้ำ การตรวจเลือดหรือของเหลว การส่องกล้องจุลทรรศน์ดูเหงือกหรือผิว และการอัลตราซาวด์หรือ CT

ถ้าไม่มีสัตวแพทย์: ทางเลือกที่มีคือแยกปลา ปรับปรุงคุณภาพน้ำ และอาจใช้ยาฆ่าเชื้อแบบออกฤทธิ์กว้าง

ปลาบางตัวอาการดีขึ้นภายในไม่กี่วันถึงไม่กี่สัปดาห์ โดยเฉพาะถ้ารักษาเร็ว และอาการบวมมักค่อย ๆ ยุบลง

Malawi bloat ในปลาหมอสีทะเลสาบ

Malawi bloat เป็นอีกภาวะหนึ่งที่ต้องรักษาต่างออกไป โดยรักษาด้วย metronidazole ถ้าปลายังกินอาหารอยู่ ให้ยาผสมอาหารจะได้ผล ส่วนการใส่ยาลงน้ำในปริมาณไม่เกิน 50 mg ต่อแกลลอนจะได้ผลน้อยกว่ามาก ภาวะนี้มีความเกี่ยวข้องกับอาหารที่มีผักและไฟเบอร์น้อยแต่โปรตีนและไขมันสูง คุณภาพน้ำ และการใช้เกลือไม่เหมาะสม

ความผิดพลาดที่พบบ่อย

• ใส่ยาที่ซื้อเองโดยไม่ได้ปรึกษาสัตวแพทย์ ซึ่งอาจทำลายแบคทีเรียที่มีประโยชน์ในตู้
• ใส่ปลาก่อนที่วงจรไนโตรเจนจะสมบูรณ์
• ละเลยการดูแลตู้จนค่า pH ค่อย ๆ ลดลง
• ใส่เกลือธรรมดาในตู้ปลามาลาวีและแทนกันยิกา เกลือไม่ได้เพิ่มความกระด้างหรือค่า pH และดูเหมือนอาการท้องบวมจะพบบ่อยกว่าในตู้ที่ใส่เกลือ
• ทำให้ปลาตายด้วยความเย็นหรือแช่แข็ง ซึ่งยิ่งทำให้ปลาทรมานนานขึ้น โดยเฉพาะปลาทองและปลาโคอิ

การป้องกัน

• รักษาคุณภาพน้ำให้ดี และตรวจน้ำอย่างน้อยเดือนละครั้ง
• เปลี่ยนน้ำ ล้างระบบกรอง และดูดตะกอนพื้นตู้เป็นประจำ
• ปรับสภาพน้ำประปาด้วยน้ำยาลดคลอรีนก่อนเติมลงตู้ มีแหล่งหนึ่งแนะนำให้เปลี่ยนน้ำ 25–50% สัปดาห์ละ 2 ครั้ง
• เลือกค่าน้ำ เพื่อนร่วมตู้ และอาหารปลาให้เหมาะกับชนิดปลา
• ให้อาหารที่สมดุลและเหมาะกับชนิดปลา เปลี่ยนภาชนะใส่อาหารทุก 6 เดือน ใช้อาหารก่อนวันหมดอายุ และเก็บไว้ในที่เย็นและแห้ง
• อย่าเลี้ยงปลาแน่นเกินไป คอยสังเกตปลาที่ก้าวร้าว และกักโรคปลาใหม่ก่อนปล่อยลงตู้
• ปลาหมอสีทะเลสาบริฟต์แวลลีย์ต้องการน้ำที่มีแอมโมเนียและไนไตรต์เป็นศูนย์ และไนเตรตไม่เกิน 20 mg/l
• ปลาแรม (ram) ปลาบาร์บขนาดเล็ก (cherry, checker, gold) ปลา dwarf gourami ปลาโมลี่ (molly) และปลาทอง อ่อนไหวต่อโรคนี้เป็นพิเศษ ผู้เริ่มเลี้ยงจึงควรเลี่ยงไว้ก่อน

เมื่อไรควรกังวล

เมื่อเกล็ดตั้งแล้ว ส่วนใหญ่ร่างกายมักเสียหายไปมาก และโอกาสหายโดยทั่วไปต่ำ แต่ละแหล่งให้ข้อมูลส่วนนี้ต่างกันเล็กน้อย

• แหล่งหนึ่งระบุว่าเมื่อปลามีอาการเหล่านี้แล้ว โอกาสที่จะกลับเป็นปกติหรือหายมีน้อย
• อีกแหล่งบอกว่ายังไม่มียาที่รู้ว่ารักษาให้หายได้เมื่อเริ่มบวมแล้ว และแนะนำให้การุณยฆาตอย่างมีมนุษยธรรมหลังเกล็ดตั้ง
• แหล่งหนึ่งระบุว่าปลาตัวเล็กอย่างปลาเตตร้าและปลาหางนกยูงมีโอกาสฟื้นน้อย การุณยฆาตจึงดีกว่า
• อีกแหล่งบอกว่าอาจแนะนำให้การุณยฆาตอย่างมีมนุษยธรรมถ้าปลาหยุดกินหรือว่ายน้ำไม่ได้ตามปกติ
• มีแหล่งหนึ่งชี้ว่าคำแนะนำแบบเก่าคือให้กำจัดปลาที่ป่วยทิ้ง ส่วนคำแนะนำแบบใหม่เสนอให้ลองแช่น้ำเกลือและใช้ยาปฏิชีวนะก่อน