โรคกำมะหยี่ (ฝุ่นทอง) ในปลา: อาการ สาเหตุ วิธีรักษาและการป้องกัน

โรคกำมะหยี่คืออะไร

โรคกำมะหยี่ (velvet) เกิดจากปรสิตกลุ่มไดโนแฟลกเจลเลต ในปลาน้ำจืดคือ Piscinoodinium pillulare ซึ่งตำราเก่าเรียกว่า Oodinium ส่วนในปลาทะเลคือ Amyloodinium โรคนี้ยังมีชื่อเรียกอื่นว่าโรคฝุ่นทอง (gold-dust) โรคสนิม (rust) หรือ coral disease ติดต่อง่ายมากและทำให้ปลาตายได้

ปรสิตชนิดนี้ติดปลาสวยงามเขตร้อนได้ 14 ชนิดจากหลายวงศ์ รวมทั้งปลาคาร์พ (carp) และปลาครูเชียนคาร์พ (crucian carp) อวัยวะที่ติดเชื้อและเสียหายมากที่สุดคือเหงือก ถ้าติดเชื้อหนัก แผ่นเหงือกจะเชื่อมติดกัน ปลาที่ป่วยหนักมักตายจากการขาดออกซิเจนเพราะเหงือกเน่าตาย ลูกปลาที่ยังเล็กมากและปลาที่แก่มากมีอัตราตายสูง

วงจรชีวิตของปรสิตมี 3 ระยะ

• โทรฟอนต์ (trophont) ระยะที่เกาะกินตัวปลา
• โทมอนต์ (tomont) ระยะซีสต์ที่หลุดลงไปพักอยู่ที่พื้นตู้ แล้วแบ่งตัวได้มากถึง 256 ตัว (tomite) โทมอนต์อาจพักตัวอยู่ในวัสดุปูพื้นได้นานหลายสัปดาห์จนถึงหลายเดือน
• ไดโนสปอร์ (dinospore) ระยะว่ายน้ำอิสระที่ออกหาปลาตัวใหม่ ไดโนสปอร์มีคลอโรฟิลล์ จึงอยู่รอดได้โดยไม่ต้องมีปลาเป็นโฮสต์ตราบที่ยังมีแสง

หลายแหล่งตรงกันว่าไดโนสปอร์ที่ว่ายน้ำอิสระเป็นระยะที่ยาฆ่าได้ (แหล่งที่ 4 บอกว่าเป็นระยะเดียวที่ฆ่าได้ แหล่งที่ 2 บอกว่าเป็นระยะที่อ่อนแอที่สุด) ส่วนโทมอนต์และโทรฟอนต์ทนต่อสารเคมี จึงมักต้องใช้ยาหลายรอบ

ระยะเวลาของวงจรชีวิตตามอุณหภูมิ

อุณหภูมิ	ระยะเวลา	แหล่ง
23–25 °C	โทรฟอนต์โตเป็นโทมอนต์ที่หลุดจากตัวปลาใน 3–4 วัน และโทมอนต์แบ่งตัวเป็นไดโนสปอร์ใน 50–70 ชั่วโมง	แหล่งที่ 3
25 °C	โทรฟอนต์ใช้เวลาโตราว 6 วันก่อนหลุดจากตัวปลา	แหล่งที่ 2
22–25 °C	วงจรชีวิตครบรอบใน 10–14 วัน และช้าลงเมื่อน้ำเย็นลง	แหล่งที่ 2
15–17 °C	โทมอนต์ใช้เวลาแบ่งตัวราว 11 วัน	แหล่งที่ 3

อาการ

• เมื่อส่องไฟสว่าง ๆ จะเห็นปลาเหมือนมีผงสีทองละเอียดเกาะที่หัว ลำตัว และครีบ
• ช่วงแรกจะเห็นเป็นผงสีทองจาง ๆ เมื่อส่องไฟเฉียง ถ้าติดเชื้อหนักอาจดูเป็นผงสีขาวหนาแน่น
• สีของผงอาจเป็นน้ำตาล ทอง หรือเขียวอมน้ำตาล บางตัวดูเป็นสีสนิมและมีเมือกหนาคลุมตัว
• ปลาว่ายพุ่งไปถูตัวกับวัตถุในตู้ (flashing) ซึ่งพบได้บ่อย
• หุบครีบและซึม
• ปลารวมตัวใกล้ผิวน้ำหรือตรงทางน้ำออกของระบบกรอง และอาจลอยฮุบอากาศอยู่ที่ผิวน้ำ
• ถ้าเหงือกติดเชื้อหนัก ปลาจะหายใจเร็วและกางแผ่นปิดเหงือก
• ผิวอาจมีเมือกมากผิดปกติ เกล็ดหลุด มีจุดเลือดออกเล็ก ๆ และแผลเล็ก ๆ
• ในระยะท้าย ปลาจะหายใจลำบากและไม่กินอาหาร

ข้อควรรู้: โรคนี้มักเริ่มที่เหงือก ปลาจึงอาจป่วยหนักแล้วโดยที่ยังไม่เห็นอะไรบนผิว วิธีที่ช่วยให้เห็นชัดขึ้นคือปิดไฟในห้องให้มืดแล้วส่องไฟฉายไปที่ตัวปลา คราบสีเหลืองหรือสีสนิมที่ครีบ ลำตัว และเหงือกจะเห็นง่ายขึ้น

แยกจากโรคจุดขาว: โรคกำมะหยี่อาจถูกเข้าใจผิดว่าเป็นโรคจุดขาว (ich) การวินิจฉัยที่แน่นอนต้องขูดเมือกผิวหรือตัดเหงือกมาส่องกล้องจุลทรรศน์ ซึ่งจะเห็นโทรฟอนต์รูปถุงขนาด 80–100 µm และเมื่อหยดสารละลายไอโอดีนของลูกอล (Lugol's iodine) โทรฟอนต์จะติดสีน้ำเงินเข้ม ช่วยให้ระบุได้ง่ายขึ้น

ปลามักตายจากการขาดอากาศหายใจ บางครั้งมีการติดเชื้อราหรือแบคทีเรียซ้ำร่วมด้วย

สาเหตุและปัจจัยเสี่ยง

• ติดต่อผ่านตู้ ตัวปลา และอุปกรณ์ที่ปนเปื้อน เช่น สวิง ส่วนอาหารสดแช่แข็งที่มีระยะพักตัวของปรสิตติดมาด้วยนั้นพบได้น้อย
• ปรสิตมักมีอยู่ในตู้อยู่แล้ว และระบาดขึ้นเมื่อภูมิคุ้มกันของปลาอ่อนแอลง
• อุณหภูมิลดลงราว 15 °F ภายในหนึ่งชั่วโมง หรือน้ำเย็นกว่าราว 73 °F อาจกระตุ้นให้โรคระบาด
• ปลากัดป่าและปลาที่มาจากแหล่งน้ำดำ (blackwater) ติดโรคนี้ได้ง่ายเป็นพิเศษ
• ไดโนสปอร์อาจแพร่ข้ามตู้ที่วางชิดกันผ่านละอองน้ำ
• ตู้สกปรก คุณภาพน้ำไม่ดี อุณหภูมิแกว่งมาก และการจับปลาอย่างรุนแรงล้วนเพิ่มความเสี่ยง

สิ่งที่ควรทำทันที

1. เปลี่ยนน้ำ 30–50% แล้ววัดค่า pH อุณหภูมิ คลอรีน แอมโมเนีย ไนไตรต์ และไนเตรต
2. ถอดถ่านกัมมันต์ออกจากระบบกรอง เพื่อไม่ให้ดูดซับยาออกจากน้ำ
3. แยกปลาป่วยไปไว้ในน้ำสะอาด แต่ต้องรักษาทั้งตู้แยกและตู้หลัก เพราะโรคแพร่ง่าย

ขั้นตอนตามแหล่งที่ 6 สำหรับตู้ปลาเขตร้อน

1. เปลี่ยนน้ำ 30–50% และวัดคุณภาพน้ำ
2. ค่อย ๆ เพิ่มอุณหภูมิขึ้นไปที่ 29 °C ภายใน 24 ชั่วโมง เพื่อให้วงจรชีวิตของปรสิตสั้นลง
3. หรี่หรือปิดไฟตู้
4. ถอดถ่านกัมมันต์ออก
5. เติมเกลือสำหรับตู้ปลา

แหล่งที่ 6 ไม่ได้ระบุปริมาณเกลือในขั้นตอนนี้ และแหล่งอื่นยังเห็นต่างกันว่าเกลือช่วยได้มากแค่ไหน (ดูหัวข้อการรักษา) แหล่งที่ 5 แนะนำให้รักษาต่อไปจนปลาไม่มีอาการ โดยรักษาทั้งตู้แยกและตู้หลัก

การรักษา

โรคกำมะหยี่มักไม่ตอบสนองต่อยาที่ออกฤทธิ์กว้าง (broad-spectrum) ยาที่ใช้ใส่ในน้ำได้แก่ คอปเปอร์ซัลเฟต เมทิลีนบลู ฟอร์มาลิน มาลาไคต์กรีน และอะคริฟลาวีน แหล่งที่ 7 แนะนำให้รักษาต่อเนื่องราวหนึ่งสัปดาห์ และนานกว่านั้นถ้าน้ำเย็น

1. คอปเปอร์ (ทองแดง)

• คอปเปอร์ซัลเฟต (แหล่งที่ 2): ใช้แช่ที่ระดับคอปเปอร์ไอออน 0.15 ppm นานสูงสุด 10 วัน และทำซ้ำได้ถ้าจำเป็น
• สูตรคำนวณขนาดคอปเปอร์ซัลเฟต (มก./ลิตร) = ค่าอัลคาไลนิตีรวม (มก./ลิตร) ÷ 100 ห้ามใช้ถ้าค่าอัลคาไลนิตีต่ำกว่า 50 มก./ลิตร
• คอปเปอร์คีเลตทำเอง: ผสมกรดซิตริก 2 ส่วนกับคอปเปอร์ซัลเฟต 1 ส่วนโดยน้ำหนัก และคำนวณขนาดยาจากน้ำหนักคอปเปอร์ซัลเฟตเท่านั้น
• แหล่งที่ 3 ระบุว่าวิธีรักษา Amyloodinium ด้วยคอปเปอร์ซัลเฟตผสมกรดซิตริกให้คอปเปอร์ไอออน 0.15 ppm และ FAO เห็นว่าวิธีของปลาทะเลแบบนี้น่าจะใช้กับ Piscinoodinium ได้ถ้าปรับขนาดยา
• คอปเปอร์สำเร็จรูป (แหล่งที่ 4): แหล่งนี้ใช้รักษาปลากัดป่าที่ราว 5 มล. ต่อ 5 แกลลอน ซึ่งแหล่งนี้ระบุว่าประมาณ 1.5–2.0 ppm คอปเปอร์ ที่อุณหภูมิ 84 °F ขึ้นไป นาน 30 วัน

ข้อควรระวังเรื่องคอปเปอร์

• ใช้คอปเปอร์ซัลเฟตเฉพาะเมื่อวัดค่าอัลคาไลนิตีได้ รู้ปริมาตรน้ำในตู้ได้แม่นยำ และชั่งสารได้ ถ้าไม่แน่ใจ อย่าใช้
• คอปเปอร์จับกับวัสดุปูพื้นแล้วอาจละลายกลับออกมาในน้ำได้ จึงต้องวัดระดับบ่อย ๆ
• คอปเปอร์เป็นพิษมากขึ้นในน้ำที่เป็นกรด จึงควรใช้คอปเปอร์คีเลตในน้ำแบบนี้ ในน้ำจืดที่ค่า pH ต่ำกว่า 7.0 คอปเปอร์ที่เกิน 0.3 ppm อาจฆ่าปลาได้ เช่น ลูกปลา Puntius gonionotus
• คอปเปอร์ซัลเฟตอาจเป็นอันตรายต่อปลาบางชนิด ไม้น้ำ กุ้ง และหอย

สัตว์	ระดับคอปเปอร์ที่เป็นอันตราย (แหล่งที่ 2)
กุ้ง Caridina	ได้รับอันตรายที่ราว 2 µg Cu/L
ปลา Denariusa bandata	42 µg Cu/L เป็นพิษเฉียบพลัน
ปลา Melanotaenia และ Ambassis	ตายครึ่งหนึ่งที่ 120–200 µg Cu/L
กุ้ง Macrobrachium	ตายครึ่งหนึ่งที่ 160 µg Cu/L
หอย	ไวต่อคอปเปอร์มากเช่นกัน

2. ความร้อน (แหล่งข้อมูลเห็นไม่ตรงกัน)

• แหล่งที่ 2: มีรายงานว่าการเพิ่มอุณหภูมิน้ำเป็น 33–34 °C ช่วยควบคุมการระบาดได้
• แหล่งที่ 6: สำหรับตู้ปลาเขตร้อน ให้ค่อย ๆ เพิ่มอุณหภูมิเป็น 29 °C ภายใน 24 ชั่วโมงเพื่อให้วงจรชีวิตสั้นลง
• แหล่งที่ 4: อุณหภูมิที่สูงกว่า 84 °F ทำให้วงจรชีวิตสั้นลง แต่ไม่มีหลักฐานว่าความร้อนอย่างเดียวฆ่าปรสิตได้
• แหล่งที่ 1: การเพิ่มอุณหภูมิทำให้วงจรชีวิตเร็วขึ้น แต่ไม่เหมาะกับปลาทุกชนิด และความเครียดอาจทำให้ภูมิคุ้มกันของปลาลดลง
• แหล่งที่ 4 ระบุว่าปลากัดป่าทนอุณหภูมิช่วงกลาง 80 °F ได้ระยะหนึ่ง ส่วนปลากัด Betta splendens ชอบอุณหภูมิช่วงนี้

3. เกลือ (แหล่งข้อมูลเห็นไม่ตรงกัน)

• แช่เกลือ (แหล่งที่ 2): โซเดียมคลอไรด์ 30 ก./ลิตร นาน 5–15 นาที ใช้เฉพาะปลาที่ทนเกลือได้
• วิธีจากประสบการณ์ของแหล่งที่ 0: ใช้โซเดียมคลอไรด์ธรรมดา (ไม่ใช่เกลือทะเล) 1 ถ้วยต่อ 20 แกลลอน ร่วมกับปิดตู้ให้มืดสนิท 7 วัน
• แหล่งที่ 1: เชื่อกันว่าเกลือทำให้ปรสิตในน้ำจืดขยายพันธุ์ช้าลง แต่เกลืออย่างเดียวกำจัดการระบาดไม่ได้
• แหล่งที่ 4: เกลือมีผลน้อยต่อโรคกำมะหยี่ ผลดีของวิธีความร้อนร่วมกับเกลือมาจากความร้อน ส่วนเกลือช่วยแค่การติดเชื้อซ้ำ
• ข้อควรระวัง: ปลา anchor catfish ไวต่อเกลือมาก

4. ความมืด (แหล่งข้อมูลเห็นไม่ตรงกัน)

• แหล่งที่ 0 และแหล่งที่ 1: ปรสิตต้องใช้แสง การปิดตู้ให้มืดสนิท 7 วันช่วยเสริมการรักษาด้วยยาได้
• แหล่งที่ 4: การคลุมตู้เพื่อให้ปรสิตอดตายไม่ได้ผล เพราะไดโนสปอร์อยู่รอดได้โดยไม่ต้องมีโฮสต์ตราบที่ยังมีแสง

5. ทางเลือกอื่น (แหล่งที่ 2 และ 4)

• ควินินไฮโดรคลอไรด์ 30 มก./ลิตร ใช้เดี่ยว ๆ หรือร่วมกับมาลาไคต์กรีนตามวิธีที่ผู้ผลิตกำหนด
• ในการศึกษาในห้องปฏิบัติการกับปลาหางดาบ (swordtail) มีการผสมซาลิโนมัยซิน (salinomycin) ในอาหาร 60 หรือ 90 ppm ให้กินทุกวันนาน 16 หรือ 19 วัน
• หลอด UV-C ได้ผลเฉพาะเมื่อใช้หลอดคุณภาพดี กำลังอย่างน้อย 36 วัตต์ ความยาวคลื่นใกล้ 250 nm และให้น้ำไหลผ่านช้า ส่วนเครื่องขนาดเล็กแบบจุ่มน้ำและหลอดที่ใกล้ 280 nm ไม่ได้ผล
• ข้อควรระวัง: ไม่ควรใช้มาลาไคต์กรีนกับปลาแคทฟิช (catfish) ปลาโลช (loach) หรือปลาเตตร้า (tetra)

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• หยุดรักษาเร็วเกินไป ทำให้โทมอนต์ในพื้นตู้ปล่อยไดโนสปอร์ชุดใหม่ออกมาและโรคกลับมาอีก
• คิดว่าหายแล้วเพราะไม่เห็นผงบนตัวปลา ทั้งที่ปรสิตอาจยังอยู่ในน้ำและวัสดุปูพื้น
• ย้ายปลาที่รักษาแล้วกลับไปตู้หลักที่ไม่ได้รักษา ทำให้ปลาติดซ้ำ
• พึ่งใบหูกวาง ซึ่งไม่ช่วยกำจัดปรสิตเลย
• ใช้ UV กำลังต่ำหรือให้น้ำไหลผ่านเร็ว ซึ่งฆ่าไดโนสปอร์ไม่ได้
• ในตู้ที่เลี้ยงปลาหนาแน่น ไดโนสปอร์อาจกลับไปเกาะปลาได้ก่อนที่คอปเปอร์จะฆ่าได้

ความเข้าใจผิด

แหล่งข้อมูลภาษาเวียดนามเรียกโรคนี้ว่า "เชื้อรากำมะหยี่" (nấm velvet) แต่จริง ๆ แล้วโรคนี้เกิดจากปรสิต Oodinium ไม่ใช่เชื้อรา

การป้องกัน

• กักโรคปลาใหม่ 10–14 วันก่อนปล่อยลงตู้หลัก และกักไม้น้ำใหม่ด้วย
• ลอยถุงปลาในตู้ราว 15 นาทีก่อนปล่อย และหลีกเลี่ยงการเปลี่ยนอุณหภูมิกะทันหัน
• ใช้ฮีตเตอร์คุมอุณหภูมิให้คงที่
• ฆ่าเชื้อสายดูดน้ำ สวิง และแปรงที่สัมผัสปลาป่วย
• รักษาความสะอาด เปลี่ยนน้ำสม่ำเสมอ ไม่เลี้ยงปลาแน่นเกินไป และแยกปลาที่ชอบรังแกตัวอื่นออก
• สังเกตปลาทุกวัน

เมื่อไรต้องกังวล

• ปลาหายใจเร็ว กางแผ่นปิดเหงือก ลอยฮุบอากาศที่ผิวน้ำ หรือไม่กินอาหาร เป็นสัญญาณว่าเหงือกติดเชื้อหนักแล้ว ซึ่งเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้ปลาตาย
• ลูกปลาและปลาที่แก่มากมีอัตราตายสูง
• มีแผล เลือดออกเป็นจุด หรือเกล็ดหลุด ซึ่งอาจตามมาด้วยการติดเชื้อราหรือแบคทีเรียซ้ำ