Cá Oscar: đặc điểm, cách đọc tâm trạng và nuôi theo đàn

Cá Oscar (Astronotus ocellatus) là một loài cichlid săn mồi cỡ lớn. Cá con lớn rất nhanh, và tính cách của nó rõ ràng hơn hẳn phần lớn cá cảnh khác. Nuôi Oscar không khó. Cái làm người mới hoảng là mấy thói quen lạ của nó: nằm bẹp dưới đáy, đổi màu liên tục, ủi tung mọi thứ trong bể.

Bài này giải thích những đặc điểm đó từ đâu mà có, cách nhìn màu để đoán tâm trạng cá, và những điều nên biết trước khi quyết định nuôi một con hay nuôi cả đàn.

Đốm tròn ở gốc đuôi Oscar để làm gì

Chữ ocellatus trong tên khoa học có nghĩa là mang đốm hình con mắt. Nhìn kỹ gốc đuôi của con Oscar nào cũng thấy một vòng tròn, gọi là đốm mắt giả (ocellus). Vây lưng, vây hậu môn và vây đuôi của nó đều bo tròn. Vì vậy phần đuôi trông gần giống hệt phần đầu.

Ngoài tự nhiên, Oscar ăn cá nhỏ, côn trùng và ấu trùng, nhưng chính nó cũng là con mồi của loài khác. Kẻ săn mồi nhìn thấy "con mắt" ở đuôi sẽ dễ lao vào đuôi thay vì vào đầu. Cá có bị rách đuôi thì vẫn còn nhiều cơ hội sống sót. Peacock bass và một số loài khác cũng có đốm mắt giả kiểu này ở gốc đuôi.

Oscar ăn gì và ăn thế nào

Miệng Oscar có thể phóng ra phía trước để đớp mồi. Phần da nhăn nhăn sau môi chính là chỗ giãn ra khi miệng phóng tới. Kiểu cá cichlid "ngáp" mà bạn hay thấy cũng là do cấu tạo miệng này. Vì săn mồi bằng cú đớp nhanh, Oscar ăn rất hung. Cho ăn là lúc vui nhất khi nuôi loài này, cảm giác như đang nuôi một con thú săn mồi lớn ngay trong nhà.

Oscar ăn gì cũng đớp, nhưng không có nghĩa là cho ăn gì cũng được. Xúc xích, bánh mì hay đồ ăn thừa của người không hợp với cá. Nên bám theo khẩu phần gần với tự nhiên của nó, ví dụ cám viên làm từ côn trùng. Cá ăn thiếu chất lâu ngày sẽ giảm tuổi thọ và cuối cùng có thể chết.

Oscar cũng ăn rất bừa. Vụn thức ăn văng khắp bể sau mỗi bữa, nên bể Oscar cần thay nước đều đặn. Phần lớn công chăm Oscar chỉ nằm ở việc thay nước.

Đọc tâm trạng Oscar qua màu sắc

Cá đĩa đổi màu để hòa vào nền, nên người nuôi cá đĩa phải tính màu nền cho hợp. Oscar thì khác. Nó đổi màu theo tâm trạng và môi trường xung quanh, không cố lẫn vào nền. Màu có thể đổi rất nhanh, chỉ trong chốc lát.

Màu bình thường của mỗi đàn có thể đậm nhạt khác nhau, nên bạn cần quan sát cá của mình một thời gian mới biết lúc nào là màu quen thuộc của nó. Khi đã quen, đứng từ xa nhìn cũng đoán được cá đang thế nào. Các con trong cùng một đàn cũng hay mang sắc độ khác nhau cùng lúc.

Một điểm cần biết khi chọn cá: dòng Oscar đỏ và Oscar tiger vẫn đổi màu, nhưng ít hơn so với cá mang màu dáng hoang dã.

Vì sao Oscar hay nằm dưới đáy

Oscar nổi tiếng với thói quen nằm. Lúc buồn hay dỗi, nó có thể nằm sấp bụng dưới đáy, nằm nghiêng một góc, thậm chí nằm hẳn một bên thân. Người mới nuôi thấy vậy rất dễ hoảng, vì ít loài cá nào làm thế. Sau bữa ăn, cả đàn cũng hay tụm lại gần đáy và nằm ì một chỗ.

Trong video

• Xem video từ ▶ 6:47 Một con Oscar to nằm sát đáy bể, thân hơi nghiêng.
• Xem video từ ▶ 10:16 Cả đàn Oscar tụm lại gần đáy bể và nằm ì một chỗ.

Phần lớn trường hợp đây là tính nết của loài, không phải bệnh. Dù vậy, nếu cá nằm mãi không dậy và bỏ ăn thì nên kiểm tra lại nước và tình trạng của cá, đừng mặc định là nó đang dỗi.

Nuôi một con hay nuôi cả đàn

Một con Oscar có thể sống trọn đời trong bể khoảng 280 lít. Bể khoảng 450 lít thì rất lý tưởng. Oscar không hợp nuôi chung với cá nào vừa miệng nó, vì sớm muộn những con đó cũng thành mồi.

Trong video

• Xem video từ ▶ 7:42 Vài con Oscar lớn bơi sát nhau trong bể.
• Xem video từ ▶ 12:54 Cả đàn Oscar tụ lại gần nhau dưới đáy bể.

Nuôi một mình, Oscar cư xử như một con chó con. Nó đòi ăn, nằm dỗi dưới đáy, và hăng hái hẳn lên khi bạn bước vào phòng. Nuôi theo đàn thì trải nghiệm khác hẳn. Hành vi của từng con phụ thuộc vào tâm trạng chung của cả đàn.

Oscar có thể xem là cá sống theo bầy lỏng (shoaling). Bầy lỏng là những con cá ở gần nhau để được an toàn nhưng không bơi đồng loạt như một khối. Lúc còn nhỏ, đàn Oscar đôi khi bơi cùng hướng với nhau, gần giống cá bơi đàn chặt (schooling). Khi trưởng thành thì chúng không còn quây quần nữa mà cạnh tranh với nhau. Cá con trong đàn có thể cắn nhau sứt vây, trầy vảy một chút. Mức đó thường không đáng ngại.

Phân biệt trống mái và các dòng Oscar

Oscar trống và mái trông giống nhau và cư xử cũng giống nhau. Có một cách hay được truyền tai là nhìn chân vây lưng: con nào có vài mảng đen ở đó là con trống. Cách này không đáng tin lắm, vì các mảng đen xuất hiện rồi biến mất liên tục. Nếu bạn chỉ nuôi làm cảnh thì trống hay mái cũng không khác gì nhau.

Trong video

• Xem video từ ▶ 9:16 Mấy con Oscar bơi gần nhau trong bể, thấy rõ dáng và màu.
• Xem video từ ▶ 10:40 Con Oscar bơi gần kính, thân đen có mảng đỏ cam rõ.

Về màu sắc, có mấy dòng phổ biến:

• Dáng hoang dã: màu trơn, đổi màu theo tâm trạng rõ nhất.
• Tiger: có các mảng đỏ hai bên thân.
• Oscar đỏ: gần như cả thân phủ màu đỏ.
• Oscar vây dài: dòng lai chọn lọc cho vây dài.

Dòng vây dài có người thích vì nhìn điệu hơn. Nhưng vây dài làm mất dáng đuôi bo tròn có đốm mắt giả, mà dáng đuôi đó là thứ giúp Oscar sống sót ngoài tự nhiên. Ai thích cái hay của dáng cá nguyên bản thì nên chọn dòng vây thường. Đây là chuyện gu, không phải ai cũng nghĩ vậy.

Bể Oscar nên bày thế nào

Oscar sẽ tự "thiết kế" lại bể theo ý nó. Nền, cây, đá, nó ủi tung hết. Bạn muốn bố cục thế nào cũng không quan trọng, cá vẫn làm theo ý nó. Vì vậy có thể để bể không nền, chỉ đặt một khúc lũa lớn. Một cách khác là sơn đen mặt trong bể. Nền tối làm cá bơi ra xa như tan vào bóng tối, nhìn rất đẹp.

Bể Oscar không cần lúc nào cũng sạch bong. Bể trông hơi bẩn mà cá vẫn có thể khỏe mạnh, miễn là bạn thay nước đều. Có điều mình vẫn nên để ý chất lượng nước, vì Oscar ăn bừa và thải nhiều.

Bắt đầu từ đâu

1. Quyết định nuôi một con hay một đàn trước khi mua cá, vì hai cách này cho trải nghiệm rất khác nhau.
2. Nếu thích xem cá đổi màu theo tâm trạng, hãy chọn cá dáng hoang dã hoặc tiger ít đỏ thay vì Oscar đỏ toàn thân.
3. Vài tuần đầu, để ý màu cá lúc đói, lúc vừa ăn và lúc thoải mái. Sau này chỉ cần nhìn từ xa là biết cá đang ra sao.
4. Chọn vật trang trí to, nặng, chịu được cá xô đẩy, đừng bày cây hay bố cục cầu kỳ.