Nuôi cá đuối nước ngọt: bể, lọc, nền và ghép cặp sinh sản

Nhiều người thấy cá đuối nước ngọt ở cửa hàng là mê ngay, mua về rồi mới biết mình không có chỗ cho nó. Cá đuối thải rất nhiều amoniac và lớn rất to. Chúng cần bể to, lọc to, ăn nhiều và phải thay nước nhiều. Nuôi loài này tốn chỗ, tốn tiền và tốn thời gian trong nhiều năm liền.

Bài này đi qua những thứ cần chuẩn bị trước khi rước cá đuối về, cách bố trí một bể cá đuối cỡ lớn, chuyện nền và lọc, và cách ghép đàn khi muốn cho cá sinh sản. Ví dụ xuyên suốt là một bể nuôi ba con black diamond (hai cái, một đực) đã nuôi khoảng năm năm.

Cần chuẩn bị gì trước khi mua cá đuối

Cá đuối là loài không nên mua theo cảm hứng. Có người bỏ ra tới hai năm tìm hiểu rồi mới dám nuôi. Ra cửa hàng thì gặp cảnh rất hay xảy ra: cửa hàng bán cá nhưng không có bể đủ lớn, không có lọc đủ sức và cũng không bán loại thức ăn cá cần khi lớn. Bể lớn nhất họ có chỉ khoảng 680 lít, mà con số đó còn xa mới đủ cho cá đuối trưởng thành.

Bài học ở đây rất đơn giản. Cửa hàng bán cá không có nghĩa là họ lo được phần còn lại cho bạn. Trước khi mua, bạn nên tự trả lời mấy câu sau:

• Bạn đã có, hoặc chắc chắn sẽ có, một bể đủ chỗ cho cá trưởng thành chưa? Nếu chưa thì đặt bể theo yêu cầu hoặc tự đóng bể.
• Lọc của bạn có xử lý nổi lượng amoniac lớn mà cá đuối thải ra không?
• Bạn có nguồn thức ăn ổn định khi cá lớn không, ví dụ cám viên cỡ lớn và đồ tươi?
• Bạn có đủ thời gian và tiền cho những lần thay nước lớn, đều đặn không?

Bể cá đuối to cỡ nào và lắp đặt ra sao

Bể trong ví dụ dài khoảng 244 cm, rộng khoảng 152 cm, cao khoảng 71 cm, chứa khoảng 2.650 lít cho ba con black diamond. Lúc mới mua, cá được nuôi tạm trong một bể khoảng 380 lít cho lớn dần. Sau đó cá chuyển qua vài bể khác rồi mới tới bể chính. Nếu ngân sách chưa cho phép làm bể lớn ngay, bạn có thể làm theo cách này: nuôi cá con trong bể tạm, nhưng phải tính trước bể lớn sẽ làm ở đâu và khi nào.

Trong video

• Xem video từ ▶ 8:03 Ba con cá đuối black diamond bơi trong bể lớn có vòi sục khí.
• Xem video từ ▶ 9:02 Đàn cá đuối đốm trắng nằm đáy bể gần dòng bọt khí.

Nắp bể là chuyện nhỏ nhưng gây phiền nhiều. Nắp kính cho bể dài 2,4 m rất nặng, mỗi lần cho ăn hay chăm bể phải nhấc ra rất cực. Tấm lợp nhựa dạng sóng là một cách thay thế đáng thử. Loại này nhẹ, rẻ, khó vỡ và có thể nhấc bằng một ngón tay.

Cá đuối rất tò mò. Chúng hay ngoi lên mặt nước và đẩy nắp lên. Vì vậy mực nước nên để thấp hơn mép bể một đoạn để cá không với tới nắp. Cứ nghĩ tới một bầy chó con lẫn trẻ nhỏ là hiểu: chúng tò mò và luôn kiếm chuyện để nghịch.

Đèn cho bể cá đuối không cần cầu kỳ. Bể ví dụ dùng đèn gia dụng thông thường. Một viên sủi khí cũng nên có, vì cá đuối rất thích chơi trong dòng bọt khí, dù đây không phải thứ bắt buộc.

Có nên rải nền cho bể cá đuối

Với bể lớn nuôi cá cỡ lớn, nhiều người chọn để trống nền, vì nền thường gây rắc rối nhiều hơn lợi ích nó mang lại. Bể ví dụ vẫn còn một ít cát ở đáy. Số cát này thực ra là cát cá nuốt vào khi ăn ở bể cũ có nền rồi thải ra lại.

Trong video

• Xem video từ ▶ 13:08 Cá đuối chấm trắng bơi trên đáy bể còn vài mảng cát.
• Xem video từ ▶ 13:38 Nhiều cá đuối trong bể trống nền, chỉ còn ít cát rải rác.

Chuyện cá đuối nuốt cát vẫn chưa ngã ngũ:

• Một số người cho rằng nuốt một ít cát là bình thường và tốt cho tiêu hóa của cá.
• Số khác cho rằng đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây táo bón, và cá có thể chết vì táo bón.

Bể ví dụ không dọn lớp cát còn sót lại. Người nuôi cũng không bận tâm lắm, vì cá có chút cát để nghịch, dù chúng không cần nó. Để trống nền hay để một ít cát là lựa chọn riêng của mỗi người. Chỉ cần nhớ là cá đuối kiếm ăn sát đáy nên sẽ nuốt phải cát nếu bể có nền.

Lọc cho bể cá đuối cần lưu ý gì

Cá đuối thải nhiều nên lọc phải rất khỏe. Bể ví dụ chạy một lọc thùng cỡ lớn suốt bốn năm. Lọc này đơn giản, dễ dùng, nhưng gần đây hay xả ngược cặn bẩn ra bể, nhiều khả năng do một bộ phận bên trong đã hỏng. Nếu tháo ra sửa được thì có thể dùng tiếp, còn không thì phải thay.

Trong video

• Xem video từ ▶ 14:08 Ống dẫn nước của lọc thùng bên cạnh bể nuôi cá đuối.
• Xem video từ ▶ 14:47 Cá đuối đốm nằm đáy bể, dòng nước từ lọc xả mạnh vào bể.

Lọc thùng lớn tiện ở chỗ gọn và dễ lắp, nhưng với bể vài nghìn lít thì nó dễ quá tải. Hướng tiếp theo là làm lọc riêng cỡ lớn cho từng bể, ví dụ lọc tầng sôi (fluidized bed filter) làm từ thùng phuy khoảng 208 lít, hoặc một tháp lọc tràn (trickle tower). Bạn không bắt buộc phải làm theo kiểu này. Ý chính là bể cá đuối cần một hệ lọc tính theo lượng chất thải của cá, đừng tính theo dung tích bể ghi trên hộp lọc.

Nuôi một con hay nuôi đàn

Theo kinh nghiệm của một số người nuôi, cá đuối nuôi một mình thường không ổn bằng nuôi đàn. Khi sống theo nhóm, chúng hiếu động hơn, dạn người hơn và thú vị hơn hẳn. Cá đuối nuôi lâu sẽ nhận ra chủ và hay mừng rỡ khi thấy người tới gần, dù nhiều khả năng là vì chúng đói.

Ghép cặp cá đuối để sinh sản

Cá đuối được cho đủ những gì chúng cần thì sớm muộn gì cũng sinh sản. Bể ví dụ ghép một đực với hai cái, với hai lý do:

Trong video

• Xem video từ ▶ 9:32 Ba con cá đuối đốm trắng bơi nối đuôi nhau trong bể tối.

1. Con đực có hai con cái để chọn, hoặc có thể cho cả hai con mang bầu cùng lúc.
2. Sự hung hăng của con đực được chia ra cho hai con cái, mỗi con chịu ít hơn.

Lý do thứ hai rất đáng lưu ý. Cá đuối giao phối rất thô bạo. Con đực bám riết con cái, cắn và có thể làm rách cả rìa đĩa thân của nó cho tới khi con cái chịu lật ngửa ra.

Trong bể ví dụ, cả ba con đều đã trưởng thành nhưng chưa đẻ. Con đực nhỏ nhất bầy và lớn chậm hơn hai con cái. Con cái lớn nhất thì quá to và quá khỏe, con đực không khống chế nổi. Lúc này đành chờ con đực lớn thêm.

Cách nhận biết cá đuối đã trưởng thành

Ở con đực, bạn nhìn hai ngạnh giao cấu (claspers) nằm dưới gốc đuôi. Bộ phận này giống gonopodium ở cá bảy màu. Khi hai ngạnh cuộn tròn lại như cái bánh cuốn, con đực đã có thể đưa tinh trùng vào con cái, tức là đã trưởng thành. Con cái thường trưởng thành sau 2–3 năm.

Hoa văn black diamond thay đổi theo tuổi

Cá black diamond mua về lúc nhỏ có thể trông khác hẳn sau vài năm. Những đốm lớn trên lưng theo tuổi sẽ vỡ ra thành từng cụm chấm nhỏ. Nhiều người chơi black diamond thích cá càng nhiều chấm càng đẹp, cũng có người chỉ thích vừa phải. Bạn không điều khiển được chuyện này, chỉ có thể chờ xem cá lên màu ra sao.

Trong video

• Xem video từ ▶ 11:10 Hai con cá đuối black diamond với nhiều chấm trắng nhỏ trên lưng.
• Xem video từ ▶ 11:30 Cá black diamond lưng đầy chấm trắng li ti, nhìn rõ hoa văn.

Bắt đầu từ đâu

1. Tính trước bể cho cá trưởng thành. Nếu chưa làm được ngay thì phải có kế hoạch rõ ràng cho bể tạm và bể chính.
2. Chuẩn bị lọc theo lượng chất thải của cá đuối, và lên lịch thay nước lớn đều đặn.
3. Tìm nguồn cám viên cỡ lớn và thức ăn tươi trước khi mua cá.
4. Làm nắp nhẹ, dễ nhấc và để mực nước thấp hơn mép bể. Nếu định cho cá đẻ thì cân nhắc ghép một đực hai cái.