Giun đen (Lumbriculus variegatus): hồ sơ loài và hướng dẫn nuôi

Lumbriculus variegatus, còn gọi là giun đen, giun đen California hay giun bùn, là thức ăn tự nhiên của nhiều loài động vật thủy sinh như cá nước ngọt, cua, tôm càng, kỳ nhông Mexico (axolotl), ếch, v.v. Loại giun nhỏ này ngon đến mức những con kén ăn nhất cũng không chê.

Giun đen là loài giun nhỏ, không ký sinh. Bạn có thể nuôi chúng ngay trong một bể cá ở nhà mà gần như không tốn công. Nếu đã có bể cá (hoặc đang nuôi bất kỳ động vật thủy sinh nào khác), bạn hoàn toàn nuôi thêm được giun đen.

Phần dưới đây đi sâu vào loài Lumbriculus variegatus: vòng đời của giun đen, cách nuôi, cho ăn, thu hoạch và bảo quản chúng để làm thức ăn cho các con vật trong bể.

Giun đen là gì?

Giun đen là một loài giun ít tơ nước ngọt phổ biến, thuộc chi Lumbriculus. Chi này có 16 loài, nhưng loài giun đen phổ biến và dễ kiếm nhất để nuôi làm thức ăn cho cá cảnh chỉ có Lumbriculus variegatus.

Môi trường sống và phân bố của giun đen

Giun đen phân bố rộng khắp Bắc Mỹ và châu Âu. Ngày nay, người ta cũng đã đưa chúng sang châu Phi, Úc và New Zealand.

Giun đen sống cùng lúc ở cả lớp trầm tích dưới đáy và trong nước. Chúng thường có mặt trong lớp lá mục ở vùng nước nông ven ao, hồ, đầm lầy hoặc sông chảy chậm.

Trong tự nhiên, giun đen là thành viên quan trọng của quần xã sinh vật nước ngọt. Chúng góp phần phân hủy chất hữu cơ trong lớp trầm tích, đồng thời là thức ăn cho các động vật ở bậc dinh dưỡng cao hơn.

Cách nhận biết giun đen

Theo nghiên cứu, rất khó phân biệt các loài trong nhóm này với nhau, vì phần lớn các đơn vị phân loại danh nghĩa thiếu những đặc điểm đáng tin cậy nằm ngoài cơ quan sinh dục.

Kích thước. Giun đen có thân hình trụ, thuôn dài và chia đốt. Chiều dài trung bình từ 1 đến 6 cm, đường kính tối đa 1,5 mm. Một con trưởng thành có từ 150 đến 250 đốt.

Lưu ý: từng có ghi nhận một số con giun đen dài tới 17 cm.

Thức ăn. Chúng chủ yếu ăn tảo lục, mùn bã hữu cơ, xác thực vật mục, vi sinh vật và trầm tích.

Màu sắc. Thật ra giun đen không có màu đen. Chúng có màu xanh lục sẫm hoặc đỏ sẫm do dịch cơ thể chứa hemoglobin (Hb). Chính sắc tố này tạo ra màu đỏ. Giun đen có hệ tuần hoàn kín.

Tập tính của giun đen

Giun đen di chuyển chậm. Chúng sống chúi đầu xuống lớp trầm tích và để đuôi vươn lên trong nước. Phần đuôi này là nơi giun hô hấp và cảm nhận ánh sáng.

Vì đuôi thò ra giữa cột nước nên giun rất dễ bị săn. Để tự vệ, giun đen có phản xạ rụt lại rất nhanh (phản ứng trốn chạy) mỗi khi bị chạm vào, thậm chí chỉ cần một cái bóng lướt qua.

Giun đen không ưa ánh sáng. Chúng trốn cả ánh sáng mạnh lẫn bóng che.

Khi gặp tác nhân có hại nhưng chưa đến mức gây chết, giun đen có vài phản ứng dễ nhận ra như:

• đổi màu,
• phình lên và
• tự đứt thân.

Khi ở chỗ nước trống, nếu bị kích thích ở đuôi, giun sẽ bơi theo kiểu xoắn ốc. Còn nếu bị kích thích ở đầu, giun sẽ đảo ngược thân lại.

Sự khác nhau giữa trùng chỉ và giun đen

Chuyện này nhiều người nhầm. Đôi khi trùng chỉ (Tubifex) bị bán nhầm dưới tên giun đen, nên nhiều người chơi tin rằng trùng chỉ và giun đen là một. Thực tế không phải vậy.

Cả hai đều là thức ăn sống cho cá, nhưng giun đen và trùng chỉ là hai loài khác nhau.

Ngoài tự nhiên, Tubifex tubifex thường sống trong nước ô nhiễm nặng và có thể mang ký sinh trùng cùng nhiều thứ độc hại khác. Giun đen tuy là động vật không xương sống khá khỏe nhưng vẫn nhạy cảm hơn Tubifex tubifex và ưa môi trường sạch.

Bên cạnh khả năng chịu ô nhiễm, trùng chỉ còn sống được rất lâu trong điều kiện thiếu oxy (tới 25 ngày) bằng cách chuyển sang trao đổi chất kỵ khí. Giun đen cũng chuyển được sang trao đổi chất kỵ khí, nhưng theo ghi nhận thì chỉ trụ được 12 giờ khi không có oxy.

Vòng đời của giun đen

Về cơ bản, giun đen là sinh vật bất tử. Chúng có khả năng tái sinh hết lần này đến lần khác, nên thực chất có thể sống mãi.

Loài này sinh sản gần như chỉ bằng cách tự đứt thân thành nhiều đoạn (architomy), sau đó từng đoạn tái sinh thành con mới.

Chuyện thú vị: Lumbriculus variegatus có thể tái tạo toàn bộ cơ thể chỉ từ ba đốt ban đầu. Vì khả năng tái sinh mạnh như vậy, giun đen thường làm sinh vật mô hình trong các nghiên cứu thực nghiệm về tái sinh.

Lumbriculus variegatus sinh sản quanh năm bằng cách tự tách thân đơn giản (architomy). Trong điều kiện tối ưu, sinh khối của quần thể giun có thể tăng gấp đôi sau mỗi 2 tuần.

Muốn sinh sản vô tính, một con giun đen phải nặng ít nhất 9 mg (dài khoảng 2 cm). Sau khi sinh sản, giun ngừng ăn trong tối đa 7 ngày.

Một số tài liệu khoa học cũ có mô tả cơ quan sinh dục của Lumbriculus variegatus, và vài tác giả từng nhắc tới sinh sản hữu tính trong các mẻ nuôi ở phòng thí nghiệm. Dù vậy, kể cả nếu có thật, cá thể trưởng thành sinh dục ở loài này hiếm đến mức các tác giả vẫn chưa thống nhất được với nhau.

Giun đen làm thức ăn sống

Trong giới chơi cá cảnh, giun đen giữ vị trí quan trọng trong chuỗi thức ăn dưới nước. Chúng là nguồn thức ăn chính của cá, cua, tôm càng và nhiều loài động vật có xương sống lẫn không xương sống khác.

Theo nghiên cứu, giun đen giàu protein và đáp ứng các chuẩn dinh dưỡng cho cá về protein và axit amin thiết yếu. Vì vậy đây là món ăn lành và bổ cho cá cũng như các con vật khác trong bể.

Các thí nghiệm cho thấy tổng giá trị dinh dưỡng của giun đen tương đương các loại thức ăn khác cho cá như ấu trùng Artemia mới nở, Artemia đông lạnh hay cám viên cho cá hồi trout. Vì thế giun đen là con mồi thích hợp cho các nghiên cứu về phơi nhiễm qua đường ăn ở cá.

Lưu ý: một điểm hay nữa của giun đen là chúng không làm bẩn và đục nước như nhiều loại thức ăn khác.

Vật dụng để nuôi giun đen

Để nuôi giun đen, bạn cần chuẩn bị:

• Giống ban đầu: trùng huyết
• Đồ chứa: bể nhỏ hoặc hộp nhựa
• Nền: sỏi cỡ hạt đậu
• Lọc: lọc mút
• Oxy: đá sủi
• Thu hoạch: vợt cá
• Thức ăn: Spirulina hoặc rau củ chần sơ

Set bể nuôi giun đen cơ bản

• Rải một lớp nền mỏng vào bể. Nhắc lại là không cần nhiều nền đâu, dày chừng 1 cm là đủ.
• Lắp lọc mút. Loại lọc này có nhiều ưu điểm: rẻ, đơn giản và an toàn cho giun đen.
• Lắp máy sủi khí.
• Cho nước vào bể. Nước chỉ cần ngập hết lọc là được, không cần hơn. Phần lớn trường hợp mực nước 15 – 20 cm là đủ. Lưu ý: bạn có thể dùng nước cũ rút ra từ những lần thay nước.
• Chạy chu trình nitơ cho bể (hoặc chờ ít nhất 4 tuần) rồi mới thả giun.

Yêu cầu:

• Nhiệt độ tối ưu: 20 – 25°C
• pH: 6,5 – 8,0
• Oxy hòa tan: 2 – 8 mg/L
• Thời gian chiếu sáng: 8 – 12 giờ mỗi ngày.

Quan trọng: bạn rất nên rửa thật kỹ giun đen trước khi thả vào bể. Giun có thể dính nhiều cặn bẩn, thậm chí có cả đỉa. Hãy rửa 3 – 4 lần bằng nước không có hóa chất ở 15 – 20°C cho đến khi nước trong. Kiểm tra xem có ký sinh trùng không. Xong hết các bước đó mới thả giun vào bể.

Bể chưa chạy chu trình: amoniac và giun đen

Một số người chơi có thể thắc mắc: thả giun vào bể chưa chạy chu trình có được không?

Nhìn chung là không nên.

Theo một số thí nghiệm, nồng độ amoniac không ion hóa thấp nhất đã gây chết giun đen là 0,2 mg/L (tức 0,2 ppm).

Có thể vài con vẫn sống sót qua giai đoạn bể chạy chu trình, nhưng chúng sẽ không lớn nhanh như lẽ ra phải thế.

Kích thước bể

Kích thước bể thật ra không quan trọng. Bạn nuôi giun đen trong lọ nhỏ (4 lít) hay trong bể lớn đều được.

Trừ khi cần rất nhiều giun, một bể 20 – 40 lít là đủ dùng.

Nhiệt độ

Nhiệt độ là một trong những yếu tố môi trường chính khi nuôi giun đen. Loài giun này chịu dao động nhiệt khá tốt, nhưng khoảng nhiệt lý tưởng của chúng là 20 – 25°C.

Giun đen không thích nước quá ấm. Ở 27 – 30°C, khoảng 50% số giun sẽ chết.

Ở 10°C, giun ăn chậm hẳn lại. Đến 6°C thì chúng ngừng sinh sản.

Oxy và sục khí

Nước nuôi phải sục khí liên tục bằng đá sủi. Như đã nói ở trên, giun đen chỉ chuyển sang trao đổi chất kỵ khí được trong thời gian ngắn. Chúng cần oxy.

Dòng chảy

Giun đen thường sống ở nước chảy chậm hoặc nước tĩnh vì chúng bơi ngược dòng kém. Bể nuôi không cần dòng chảy mạnh.

Ánh sáng

Các thí nghiệm cho thấy Lumbriculus variegatus có tính hướng sáng âm, tức là tránh xa ánh sáng.

Hễ có thể là giun đen tránh sáng. Trong bóng tối hoàn toàn, giun tiêu hóa tốt hơn và lớn nhanh hơn. Ngoài ra, tỷ lệ sống ở các buồng thí nghiệm phơi nắng thấp hơn hẳn so với các buồng để trong tối.

Vì vậy giun đen không cần đèn. Ánh sáng sẵn có trong phòng là đủ (khoảng 8 – 12 giờ mỗi ngày).

Nền

Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học dùng giấy nâu làm nền nuôi giun đen.

Còn nuôi để làm thức ăn cho cá thì cần sỏi nhỏ cỡ 3 – 10 mm.

Lưu ý: sỏi là thứ quan trọng nhất khi nuôi giun đen. Khi bạn bắt đầu xới trộn sỏi vài ngày một lần, sỏi sẽ làm giun đứt đoạn nhiều hơn.

Cách chuẩn bị sỏi

• Cho sỏi vào xô.
• Đổ nước máy vào xô cho ngập hết sỏi.
• Khuấy và đảo sỏi (dùng que nếu cần).
• Để sỏi ngâm trong xô 5 – 10 phút cho bụi và cặn bám trên sỏi bở ra.

Lọc

Lọc mút là loại nên dùng khi nuôi giun đen. Chỉ cần lọc hợp với kích thước bể của bạn là ổn.

Loại lọc này rẻ, dễ chăm và dễ vệ sinh. Bề mặt mút rộng nên giun có nhiều chỗ để bò ăn, và nó hoàn toàn an toàn cho giun.

Đừng dùng lọc có cánh quạt. Kể cả khi gắn thêm một miếng mút chắn đầu hút cũng vô ích, vì giun đen rất thích chui vào mút! Sớm muộn gì chúng cũng bị cuốn vào cánh quạt.

Cho giun đen ăn

Ngoài tự nhiên, giun đen ăn xác thực vật mục và vi sinh vật.

Các nghiên cứu cho thấy Lumbriculus variegatus chỉ nuốt được những hạt cỡ 40 – 60 µm. Hạt lớn hơn (100 – 300 µm) đã vượt quá cỡ miệng của chúng.

Người ta cũng đã chứng minh lượng thức ăn ảnh hưởng rất lớn đến tốc độ lớn và sinh sản của giun đen.

Trong bể nuôi, giun đen hợp nhất với:

• thức ăn cho cá (như Tetramin, Spirulina, v.v.)
• rau củ chần sơ.

Cho giun đen ăn bao nhiêu

Thiếu ăn thì giun đen sẽ chậm lớn và sinh sản kém. Nhưng nếu cho ăn quá nhiều, nước sẽ xấu đi và bạn có thể mất trắng cả mẻ giun.

Cho ăn quá tay là thứ có thể giết mẻ giun nhanh hơn mọi nguyên nhân khác!

Thức ăn thừa và chất thải hữu cơ phân hủy rất nhanh và có thể gây bùng phát nhiễm trùng, ký sinh trùng. Amoniac và nitrat tăng vọt cũng chủ yếu do thừa thức ăn và chất thải hữu cơ.

Thông thường, bạn chỉ cần cho giun đen ăn khoảng 2 – 3 lần mỗi tuần.

Sang ngày hôm sau, hãy hút hết thức ăn thừa bằng ống siphon rồi mới cho thức ăn mới.

Lưu ý: bóp vụn viên tảo bằng tay trước khi cho ăn. Thức ăn dạng bột hợp với giun đen hơn.

Chăm sóc bể nuôi giun đen

Khi mẻ nuôi đã chạy ổn, bạn gần như không phải chăm sóc gì nhiều. Trong điều kiện tối ưu, bể sẽ cho rất nhiều giun.

• Kiểm tra thông số nước. Cứ 4 – 7 ngày phải thay 30% nước, vì lượng thức ăn và tải sinh học có thể làm chất lượng nước xấu đi đáng kể.
• Kiểm tra nhiệt độ nước. Nhiệt độ cao gây chết giun đen.
• Giun đen nhạy cảm với đồng. Theo nghiên cứu, LC50 (nồng độ làm chết 50% số cá thể) của Lumbriculus variegatus khi tiếp xúc với đồng là 0,45 μM.

Kích giun đen sinh sản nhanh hơn

Lumbriculus variegatus sinh sản bằng cách tự đứt thân (architomy) rồi tái sinh. Trong tự nhiên, thời gian để giun tách thân có thể từ 14 đến 40 ngày.

Trong bể nuôi, bạn có thể khiến giun tách sớm hơn bằng cách khuấy mạnh lớp nền 4 – 5 ngày một lần cho giun đứt ra.

Thân giun đen rất mềm, chỉ cần cọ vào sỏi là đứt.

Khuấy xong, nước sẽ đục và giun sẽ “bay” khắp bể. Đừng lo, chuyện này bình thường.

Thu hoạch giun đen

Giun đen lớn rất nhanh, nên chỉ vài tuần sau khi bắt đầu nuôi là bạn đã có kha khá giun để thu. Nhưng cũng có một nhược điểm: loài giun này không sinh sản nhanh bằng các loại thức ăn sống phổ biến khác.

Có 3 cách chính để thu giun đen:

• Ống bóp hút kiểu turkey baster (sạch nhưng chậm): gần giống hút đáy, chỉ khác là lần này mình hút giun lên.
• Vợt cá (bẩn nhưng nhanh): khuấy sỏi trong bể lên, giun sẽ trôi lơ lửng đầy trong nước. Dùng vợt vớt chúng ra.
• Miếng mút (sạch và nhanh): giun đen rất thích chui vào mút. Nếu có miếng mút dư, bạn cắt thành từng miếng nhỏ cỡ 2,5×2,5 cm rồi thả vào bể giun. Lúc cần giun, chỉ việc nhấc một miếng mút lên và thả vào bể cá.

Bảo quản giun đen (đúng cách)

Cách dễ nhất để trữ giun đen là cho vào tủ lạnh (ở 15°C).

• Trải giun thành lớp mỏng, không dày quá 1 cm. Dày hơn thì giun có thể bị ngạt.
• Mực nước phía trên giun không nên quá 1 cm. Không có sục khí, giun có thể chết ngạt trong nước.
• Đừng đậy kín hộp. Phải có trao đổi khí thì giun mới thở được.
• Rửa giun ít nhất mỗi ngày một lần. Chỉ dùng nước đã xử lý và để lạnh (15°C).
• Không cần cho ăn. Giun đen có thể nhịn đói hàng tháng trời bằng cách tự tiêu hao cơ thể.

Đừng giữ giun đen trong thùng để ngoài trời, dưới tầng hầm, v.v. Đó là ý tồi.

Kết luận

Nuôi giun đen rất dễ, kể cả với người mới chơi. Giun cần ít chăm sóc, chi phí set bể nuôi cũng khá rẻ.

Giun đen là nguồn thức ăn rất tốt cho nhiều loài cá, cua và tôm càng, con to con nhỏ đều ăn được. Giun giàu protein và dinh dưỡng. Bạn có thể cho cá bột, cá con lẫn cá trưởng thành ăn, cũng như các loài lưỡng cư như sa giông, kỳ giông, và các động vật không xương sống như tôm càng, tôm hùm, cua.

Thêm một điểm cộng nữa là giun đen khỏe hơn nhiều loại thức ăn sống khác, không dễ chết hàng loạt như bo bo (Daphnia) hay Artemia.

Vì vậy, nếu có một hai bể để tự nuôi giun đen, nhiều khả năng bạn sẽ không bao giờ phải mua giun nữa.