Lá bàng Ấn Độ có tốt cho cá cảnh không và cách sử dụng

Ở tiệm cá thỉnh thoảng bạn sẽ thấy một xấp lá khô to bản và thắc mắc người ta mua về làm gì. Đó là lá bàng Ấn Độ (IAL), còn gọi là lá catappa, lá của cây Terminalia catappa. Cây này có nguồn gốc từ châu Á và châu Đại Dương, giờ mọc khắp các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới. Hạt trong quả có vị gần giống hạnh nhân. Lá thì hay được dùng để pha trà thảo mộc và làm thuốc cổ truyền.

Thả một chiếc lá catappa khô vào bể, lá sẽ phân hủy từ từ và nhả ra tanin. Tanin là hợp chất có nguồn gốc thực vật. Nó làm pH hạ dần và nhuộm nước sang màu vàng nâu. Nhiều người không ưa màu nâu do lá và lũa nhả ra nên dùng lọc hóa học để khử đi. Thật ra tanin có khá nhiều công dụng khi nuôi cá.

Lá catappa dùng để làm gì?

Có những loài nhạy cảm ưa pH thấp và nước mềm, như tép crystal và một số loài cá Nam Mỹ. Với các loài này, lá bàng Ấn Độ có thể hạ pH từ từ. Lá nhả ra axit tannic, axit humic, axit fulvic và nhiều hợp chất hữu cơ có tính axit yếu khác. Lá tác dụng chậm hơn hóa chất chỉnh pH. Nhưng chính vì chậm nên đôi khi người ta xem cách này "an toàn" hơn, do ít gây sốc pH chết cá.

Vì lá làm thay đổi chỉ số nước, người ta thường không dùng lá cho các loài ưa pH cao như cichlid châu Phi và nhiều loài cá đẻ con.

Có những loài cá nước mềm vẫn sống bình thường mà không cần pH thấp. Tuy vậy, khi cho sinh sản và ương cá bột, bạn có thể thành công hơn nếu làm nước chua hơn một chút. Đó là lý do dân nhân giống hay bỏ lá catappa vào bể cichlid Apistogramma và cá betta, cả Betta splendens lẫn betta hoang dã. Mấy ngày đầu lá còn nổi trên mặt nước. Cá betta và cá sặc (gourami) đôi khi tận dụng chỗ đó, làm tổ bọt ngay dưới lá cho chắc.

Một điểm thú vị nữa là lá bàng Ấn Độ có tính kháng khuẩn và kháng nấm, dù rất nhẹ. Ngoài tự nhiên, tanin bảo vệ cây khỏi vi khuẩn, nấm và các mầm bệnh khác. Giới khoa học vẫn đang nghiên cứu khả năng kháng khuẩn của tanin để có thể ứng dụng trong y học. Vì thế nhiều người chơi dùng lá catappa để chữa các bệnh nhẹ và hỗ trợ sức đề kháng cho cá. Ví dụ, nếu con betta nhà bạn cứ tự cắn đuôi, thêm tanin vào nước có thể làm đuôi mau lành hơn và tránh bị thối vây. Một số người chơi lâu năm còn khuyên bỏ lá giàu tanin hoặc quả alder vào khi ấp trứng cá để chống nấm.

Lá bàng ngâm trong nước một thời gian thì vi sinh vật bắt đầu ăn và phân hủy lá. Chúng sinh sôi rất nhanh, tạo thành một lớp màng vi sinh (biofilm) và infusoria (vi sinh vật đơn bào). Lớp vi sinh này là thức ăn rất tốt cho cá bột và tép con. Có khi đây là thứ duy nhất đủ nhỏ để chúng ăn được trong những ngày đầu đời. Nếu bạn sắp đi xa mà không có ai cho đàn tép ăn, thử ngâm vài chiếc lá trong xô nước ba tuần, đến khi lá phủ một lớp màng vi sinh nhớt nhầy. Sau đó thả lá vào bể, tép sẽ có thức ăn dài ngày trong lúc bạn vắng nhà.

Cuối cùng, nếu bạn muốn làm bể biotope Nam Mỹ hay bể nước đen mô phỏng môi trường sống tự nhiên của cá, cứ dùng thật nhiều lá catappa và các loại lá, quả khô khác phủ kín nền. Nước sẫm màu làm các loài cá ánh kim như neon, neon vua và một số dòng cá đĩa nổi bật hẳn lên. Cá nhát cũng thấy yên tâm hơn, vì nước nhuốm tanin che bớt tầm nhìn từ bên ngoài. Bỏ đủ nhiều lá bàng Ấn Độ thì lớp lá mục dưới nền sẽ thành chỗ trốn cho cá bột hoặc các loài cá đáy nhút nhát như cá chuột lùn.

Cách dùng lá bàng Ấn Độ

Nếu lá khô dính nhiều bụi bẩn, bạn có thể rửa nhẹ qua nước trước. Còn lá đã được làm sạch sẵn thì có thể thả thẳng vào bể. Lá thường nổi trong 3-7 ngày đầu. Nếu thấy vướng mắt, bạn lấy đá hoặc đồ trang trí đè xuống. Bạn cũng có thể bẻ đôi lá để dùng một phần, hoặc vò vụn ra cho lá phân hủy nhanh hơn.

Nên dùng bao nhiêu lá catappa? Bắt đầu với 1 lá dài khoảng 10-18 cm cho mỗi 20-75 lít nước. Nếu làm bể nước đen, bạn tăng số lá và thêm các loại gỗ mềm như lũa Malaysia, gỗ cholla cho đến khi nước lên màu như ý.

Có nên luộc lá bàng Ấn Độ không? Không nên luộc lá. Luộc làm tanin ra hết vào nước luộc, và bạn mất luôn những lợi ích của nó. Tuy vậy, nếu không thích nhìn lá trong bể, một số người nấu nước cốt lá catappa với tỉ lệ 1 lá cho mỗi 2 lít nước. Bạn nhớ dùng cái nồi cũ rẻ tiền, vì nồi có thể bị ố. Đợi nước nguội rồi đổ từ từ vào bể đến khi đạt màu mong muốn. Lỡ tay đổ nhiều quá thì chỉ cần thay nước cho màu nhạt bớt.

Khi nào nên thay lá catappa? Phần lớn lá để được khoảng một đến hai tháng mới mục hết. Khi chiếc lá đầu tiên bắt đầu thủng lỗ, bạn bỏ thêm lá thứ hai. Như vậy lá mới có thời gian bắt đầu phân hủy và nhả tanin.

Lần tới nếu bạn tính nuôi tép, cho cá nước mềm sinh sản hay dựng bể biotope nước đen, chuẩn bị sẵn một xấp lá catappa là đủ dùng.