Nuôi cá rồng trong bể: kích thước bể, nước, thức ăn và bệnh hay gặp

Là gì, vì sao cần chuẩn bị kỹ

Cá rồng châu Á (Scleropages formosus) dài tới khoảng 900 mm chiều dài chuẩn. Ngân long và cá rồng đen nuôi trong bể đạt khoảng 90 cm. Ngân long ngoài tự nhiên còn dài tới 120 cm. Nếu chăm đúng, cá sống 10–20 năm, có con sống lâu hơn.

Cá rồng ưa sống một mình, và phần lớn trường hợp nuôi riêng một con là tốt nhất. Nếu muốn nuôi chung thì cá nuôi cùng phải là cá lớn, sống ở tầng đáy. Cá rồng Nam Mỹ lúc nhỏ dễ nuôi, nhưng khi trưởng thành thì cực kỳ khó nuôi.

Cá rồng châu Á nằm trong Phụ lục I của CITES từ năm 1975. Cá hợp pháp phải xuất xứ từ trại nuôi có đăng ký CITES, có gắn chip và giấy tờ chính thức. Ở một số nước, ví dụ Mỹ, buôn bán cá rồng châu Á là phạm luật.

Các dạng màu của cá rồng châu Á gồm green, super red, crossback golden và red tail golden. Người chơi Việt gọi theo màu: Ngân Long (bạc), Kim Long (vàng), Thanh Long (xanh lục, xanh lam) và Huyết Long (đỏ). Trong số dòng cao cấp có Quá bối. Kim Long mất khoảng 1–2 năm mới lên vàng, còn Huyết Long mất 2–3 năm mới lên đỏ. Tốc độ lên màu tùy thức ăn, ánh sáng, nước và di truyền.

Set bể và chăm hằng ngày

1. Chọn bể đủ lớn. Các nguồn ghi không giống nhau. Một nguồn cho mức tối thiểu là từ 150 gallon trở lên tùy loài, nhưng cũng nguồn đó lại ghi cá trưởng thành cần ít nhất 250 gallon. Cá rồng châu Á cần bể dài ít nhất 2 m, chỉ hợp với bể công cộng hoặc những bể tư nhân lớn nhất. Với một con ngân long trưởng thành, có nguồn đề xuất bể 240 x 90 x 90 cm, nhưng không phải ai cũng đồng ý con số này. Diện tích đáy bể quan trọng hơn chiều cao.
2. Đặt bể đúng chỗ. Bạn đặt bể xa cửa sổ, tránh nắng chiếu trực tiếp và tránh luồng gió máy lạnh.
3. Đậy nắp thật kín. Cá rồng nhảy khi bị giật mình. Bạn nên bật đèn phòng sáng dần lên rồi mới bật đèn bể, cá sẽ ít nhảy hoảng hơn.
4. Lắp lọc mạnh và sục khí. Lọc phải xử lý toàn bộ thể tích bể ít nhất 4 lần mỗi giờ. Ví dụ bể 150 gallon cần lọc tối thiểu 600 GPH (gallon mỗi giờ). Cá rồng châu Á cần nước giàu ô-xy hòa tan, nên bạn dùng lọc ngoài, máy tạo dòng hoặc sủi khí.
5. Để bể chạy ổn định trước khi thả cá. Đừng thả cá rồng châu Á vào bể chưa có hệ vi sinh ổn định. Nước phải ổn định và bể phải chạy lâu rồi.
6. Giữ thông số nước. Mỗi nguồn ghi một khoảng:

   Nguồn cho	Nhiệt độ	pH	Độ cứng
   Cá rồng nói chung	72–82 F, thay đổi không quá ±2 F mỗi ngày	6.0–7.0	Không ghi
   Cá rồng châu Á	22–28°C	5.0–8.0	2–15 dGH
   Ngân long, cá rồng đen	24–30°C	5.8–7.0	Dưới 14–15°dH

   Nitrite càng sát 0 càng tốt.
7. Muối là tùy chọn. Nếu dùng muối nước ngọt, bạn giữ tỷ trọng ở 1.004 và không để nó đổi quá ±0.001 trong 24 giờ.
8. Thay nước và hút đáy đều. Cá rồng thải nhiều, nên thay nước thường xuyên và hút chất thải là bắt buộc. Về lượng nước thay, các nguồn chênh nhau khá xa. Một nguồn coi việc thay 30–50% mỗi tuần là bắt buộc với cá rồng châu Á. Nguồn khác đề xuất thay 10–25% mỗi 2–4 tuần.
9. Cho ăn đúng cách. Một nguồn khuyên cho cá trưởng thành ăn ngày một lần, cá nhỏ ngày hai đến ba lần, và mỗi bữa cá phải ăn hết trong 1–2 phút. Bạn cho thức ăn nổi hoặc thả mồi ở mặt nước, mỗi lần một ít. Đồ đông lạnh phải rã đông trước khi cho ăn. Bạn dùng kẹp dài hoặc que để đút mồi, đừng dùng tay vì cá có thể tưởng ngón tay là mồi.

Mồi cho cá nhỏ: cá rồng châu Á còn nhỏ ăn trùn chỉ đỏ (bloodworm), giun đất nhỏ và tôm cắt nhỏ. Bạn tránh cho cá nhỏ ăn côn trùng hay động vật không xương sống có vỏ cứng.

Mồi cho cá lớn: cá rồng châu Á trưởng thành ăn cá cắt miếng, tôm nguyên con, vẹm, tép sông sống, giun đất cỡ lớn và thức ăn viên. Thức ăn viên không nên là món chính. Ngân long trưởng thành ăn được dế, châu chấu, giun đất, tôm, vẹm, sò và cá cắt khúc.

Sai lầm hay gặp

• Cho ăn thịt gia súc, gia cầm như tim bò, thịt gà. Cá có thể không chuyển hóa nổi một số loại mỡ trong đó. Mỡ tích lại trong người cá và làm nội tạng thoái hóa.
• Dùng cá đẻ con hay cá vàng nhỏ làm mồi sống. Loại mồi này mang theo nguy cơ ký sinh trùng và bệnh. Nếu không nuôi vỗ trước thì chúng cũng chẳng bổ dưỡng gì. Người chơi kể rằng rận cá và trùng mỏ neo phần lớn theo mồi sống vào bể.
• Thả cá vào bể mới set chưa ổn định.
• Thay hết nước một lần. Làm vậy là mất sạch vi sinh có lợi.
• Mua cá con còn túi noãn hoàng. Cá ở giai đoạn này chưa ăn.
• Để nhiệt độ dao động mạnh và nước bẩn. Người chơi kể rằng cá rồng nhỏ bị xù vẩy do nhiệt độ thay đổi quá mạnh và nước bẩn. Vểnh mang thì do nước bẩn (ammonia, nitrite, nitrate cao, thiếu ô-xy), bể chật và nhiệt độ lên xuống nhiều.

Bệnh hay gặp và dấu hiệu cảnh báo

Cá rồng hay mắc các bệnh sau: thối vây, thối đuôi, phù (dropsy), ký sinh trùng, nhiễm khuẩn, ung thư, đốm trắng, lồi mắt, nấm và rối loạn bóng bơi. Người chơi Việt Nam kể rằng bệnh nấm và xù vẩy là hay gặp. Nấm râu là bệnh chủ cá rồng sợ nhất.

Bạn để ý những dấu hiệu sau:

• Đổi màu, lờ đờ, bơi bất thường.
• Vây bị mòn, co lại.
• Bỏ ăn quá một ngày.
• Cọ mình vào vật trong bể, thở gấp.
• Có đốm trắng.
• Mắt đục hoặc lồi.
• Vẩy dựng lên, bụng chướng.

Lệch mắt (drop eye)

Cá bị lệch mắt có một hoặc cả hai mắt cứ nhìn chúi xuống dưới, và mắt có thể không trở lại bình thường. Tình trạng này hiếm khi tự khỏi và có thể nặng dần. Một người chơi kể rằng lệch mắt hay gặp nhất ở ngân long, jardini và leichardti, thường khi cá dài khoảng 16–18 inch trở lên. Ở cá rồng châu Á thì hiếm, trừ cá trên 24 inch.

Nguyên nhân chưa ai chốt được. Có mấy giả thuyết:

• Một nguồn cho rằng lệch mắt có liên hệ với kiểu cho ăn ở đáy, nuôi chung cá tầng đáy và cho ăn cá sống. Bạn để ý là lời khuyên nuôi chung cá tầng đáy ở trên lại ngược với ý này.
• Jay Hemdal nghĩ thủ phạm chính là chấn thương do cá va vào thành hoặc nắp bể, và bể kính trong suốt các mặt làm chuyện này dễ xảy ra hơn. Ông cũng nói mỡ tích sau mắt vẫn có thể là một nguyên nhân, dựa trên kết quả mổ khám ở một thủy cung Anh.
• Còn có các giả thuyết khác: dinh dưỡng kém, cận huyết, stress, ánh sáng quá mạnh và bệnh do mycobacteria. Hemdal nghi ngờ chuyện cận huyết, vì cá bắt ngoài tự nhiên cũng bị.
• Một người chơi ở Nha Trang cho rằng đèn bể đặt sai là thủ phạm. Theo người này, cá cứ quay mắt tránh ánh đèn cho tới khi mắt lệch hẳn.

Chữa: chưa có cách chữa nào được chứng minh. Các trại nuôi chuyển cá ra ao ngoài trời, và đã có trường hợp mổ chỉnh mắt. Ở Nha Trang có người chơi mổ chỉnh mắt cho cá dưới gây mê, mất khoảng 10 phút. Sau mổ, cá hồi phục trong bể nước nông có muối và sục khí liên tục.

Phòng: Hemdal đề xuất chọn bể vừa với cỡ cá và hạn chế cho cá va đập. Cá nuôi ao hiếm khi bị lệch mắt.

Mẹo thả bóng bàn: có lời đồn thả bóng bàn nổi trên mặt nước thì cá hết lệch mắt. Hemdal không tin chuyện này, và người chơi trên diễn đàn MFK cũng nói bóng bàn không sửa được. Có người chơi còn cho rằng lệch mắt không phải là bệnh, vì nó không lây.

Người chơi xử lý vài bệnh như thế nào

Dưới đây là cách người chơi kể lại, chưa phải phác đồ đã kiểm chứng. Với đồng sunfat, nguồn không ghi liều.

• Mắt đục, lúc mới chớm: thay 1/3 nước, thêm muối và nâng nhiệt lên 30–33°C. Sau đó cứ ba ngày thay 1/4 nước. Cá có thể mất 3–5 tháng mới hồi phục.
• Xù vẩy: dùng muối, giữ nhiệt 32–34°C, tăng sục khí, cứ 3–4 ngày thay 1/4 nước, kèm đồng sunfat.
• Đốm trắng và thối mang: pha muối 1% với 0.8 g quinine mỗi lít, nâng nhiệt 2–3°C và tăng sục khí. Cá khỏi rồi thì khử trùng bể.
• Rận cá và trùng mỏ neo: dùng đồng sunfat. Riêng rận cá thì có người tắm cá bằng nước muối đậm đặc, kèm tăng ô-xy.
• Vểnh mang: khi nắp mang mới bắt đầu cong, bạn thay ngay 20% nước và tăng sục khí. Sau đó cứ 2–3 ngày thay 20% một lần và cho cát san hô vào lọc. Nắp mang đã cứng thì phải phẫu thuật cắt sửa.

Chuyện nuôi cá rồng ở Việt Nam

Cá rồng châu Á vốn có mặt ở hệ thống sông Mê Kông thuộc Việt Nam và Campuchia, nhưng đã bị xóa sổ ở phần lớn vùng phân bố. Nhiều người chơi Việt nhập cá từ Singapore, Malaysia và Indonesia. Cá thường được trại gắn chip lúc 4–5 tháng tuổi (12–15 cm), và chip cho biết cá ra từ trại nào.

Dân chơi Việt đo cá rồng bằng chiều dài tính từ râu tới đuôi, theo cm. Cá rồng hay được nuôi chung với cá sam và cá hổ. Người nuôi ở Việt Nam cho cá trưởng thành ăn cá trạch ngày hai lần, còn cá nhỏ ăn tép sông nhỏ xé ra.

Người chơi ở đây rất sợ nhiệt độ thay đổi đột ngột. Mùa đông họ phủ kín bể và dùng sưởi. Mùa hè họ đậy bể bằng lưới inox. Tiền thức ăn và tiền điện vào mùa đông cũng tốn hơn.

Kiểm tra lại

• Bể có đủ dài và rộng đáy không? Với cá rồng châu Á, bể phải dài ít nhất 2 m.
• Nắp bể đã kín chưa? Bể có nằm xa cửa sổ, nắng và máy lạnh không?
• Lọc có xử lý ít nhất 4 lần thể tích bể mỗi giờ không? Bể có sục khí đủ không?
• Nhiệt độ có giữ trong khoảng ±2 F mỗi ngày không? Nitrite có sát 0 không?
• Cá có ăn hết mỗi bữa trong 1–2 phút không? Bạn có tránh thịt gia súc, gia cầm và mồi sống chưa nuôi vỗ không?
• Cá có dấu hiệu nào trong danh sách cảnh báo không?