เลี้ยงปลาอะโรวาน่าในตู้: ขนาดตู้ คุณภาพน้ำ อาหาร และโรคที่พบบ่อย

อะโรวาน่าเป็นปลาแบบไหน

ปลาอะโรวาน่าตัวใหญ่และอายุยืน ถ้าดูแลดีจะอยู่ได้ 10–20 ปีหรือนานกว่านั้น ขนาดโตเต็มที่ต่างกันไปตามชนิด

• อะโรวาน่าเอเชีย (Scleropages formosus) โตได้ราว 900 มม. (วัดความยาวมาตรฐาน) สีที่พบมีทั้งเขียว ซูเปอร์เรด ทองข้ามหลัง (crossback golden) และทองหางแดง (red tail golden)
• อะโรวาน่าเงินและอะโรวาน่าดำ โตได้ราว 90 ซม. เมื่อเลี้ยงในตู้ ส่วนอะโรวาน่าเงินในธรรมชาติยาวได้ถึง 120 ซม.

อะโรวาน่าอเมริกาใต้ตอนยังเล็กเลี้ยงง่าย แต่พอโตเต็มวัยแล้วเลี้ยงยากมาก ปลากลุ่มนี้ชอบอยู่ตัวเดียว ส่วนใหญ่จึงเลี้ยงเดี่ยวดีที่สุด ถ้าจะมีปลาร่วมตู้ แหล่งหนึ่งระบุว่าต้องเป็นปลาตัวใหญ่ที่หากินอยู่พื้นตู้ แต่อีกแหล่งพบว่าการเลี้ยงปลาพื้นตู้ร่วมด้วยมีส่วนเกี่ยวข้องกับอาการตาตก (ดูหัวข้อด้านล่าง)

อะโรวาน่าเอเชียอยู่ในบัญชี 1 ของ CITES มาตั้งแต่ปี 1975 ปลาที่ถูกกฎหมายมาจากฟาร์มเพาะพันธุ์ที่ขึ้นทะเบียนกับ CITES และควรมีไมโครชิปพร้อมเอกสารทางการ ในบางประเทศ เช่น สหรัฐอเมริกา การซื้อขายอะโรวาน่าเอเชียผิดกฎหมาย

ขนาดตู้และตำแหน่งวางตู้

• ความยาวและความกว้างของตู้สำคัญกว่าความสูง
• แหล่งหนึ่งให้ขนาดขั้นต่ำไว้ที่ 150 แกลลอนขึ้นไป แล้วแต่ชนิด แต่ส่วนถามตอบของแหล่งเดียวกันระบุว่าปลาโตเต็มวัยต้องใช้ตู้อย่างน้อย 250 แกลลอน
• อะโรวาน่าเอเชียต้องใช้ตู้ยาวอย่างน้อย 2 เมตร และเหมาะกับตู้ของสถานที่สาธารณะหรือตู้ส่วนตัวขนาดใหญ่ที่สุดเท่านั้น
• สำหรับอะโรวาน่าเงินโตเต็มวัย 1 ตัว มีบางแหล่งแนะนำตู้ขนาด 240 x 90 x 90 ซม. แต่ก็ไม่ได้มีความเห็นตรงกันทุกคน
• ต้องมีฝาปิดแน่น เพราะอะโรวาน่าจะกระโดดเมื่อตกใจ
• ก่อนเปิดไฟตู้ ควรเปิดไฟในห้องให้สว่างก่อนทีละน้อย ปลาจะได้ไม่กระโดดเพราะตกใจ
• วางตู้ให้ห่างจากหน้าต่าง แสงแดดส่องตรง และเครื่องปรับอากาศ

คุณภาพน้ำ

ตัวเลขจากแต่ละแหล่งไม่เท่ากัน จึงรวมไว้ในตารางนี้

แหล่ง / ชนิดปลา	อุณหภูมิ	ค่า pH	ความกระด้าง (GH)
อะโรวาน่าทั่วไป (แหล่งที่ 1)	72–82 °F เปลี่ยนได้ไม่เกิน ±2 °F ต่อวัน	6.0–7.0	ไม่ระบุ
อะโรวาน่าเอเชีย	22–28 °C	5.0–8.0	2–15 dGH
อะโรวาน่าเงินและอะโรวาน่าดำ	24–30 °C	5.8–7.0	ต่ำกว่า 14–15 °dH

• ไนไตรต์ควรใกล้ศูนย์มากที่สุดเท่าที่ทำได้
• ใส่เกลือสำหรับปลาน้ำจืดหรือไม่ก็ได้ ถ้าใส่ ให้รักษาค่าความถ่วงจำเพาะไว้ที่ 1.004 และไม่ให้เปลี่ยนเกิน ±0.001 ภายใน 24 ชั่วโมง
• สำหรับอะโรวาน่าเอเชีย น้ำต้องคงที่และเป็นน้ำที่ตู้เซ็ตตัวแล้ว (stable and mature)

ระบบกรองและการเปลี่ยนน้ำ

• ระบบกรองควรหมุนเวียนน้ำได้อย่างน้อย 4 เท่าของปริมาตรตู้ต่อชั่วโมง เช่น ตู้ 150 แกลลอนควรใช้ปั๊มอย่างน้อย 600 GPH
• อะโรวาน่าเอเชียต้องการออกซิเจนละลายน้ำสูง ให้ใช้กรองนอกตู้ พาวเวอร์เฮด หรือหัวทรายช่วย
• มีแหล่งหนึ่งระบุว่าอะโรวาน่าขับของเสียมาก จึงต้องเปลี่ยนน้ำและดูดตะกอนบ่อย
• ความถี่ในการเปลี่ยนน้ำแต่ละแหล่งแนะนำต่างกัน แหล่งหนึ่งถือว่าการเปลี่ยนน้ำ 30–50% ทุกสัปดาห์เป็นเรื่องที่ต้องทำสำหรับอะโรวาน่าเอเชีย อีกแหล่งแนะนำให้เปลี่ยน 10–25% ทุก 2–4 สัปดาห์
• ไม่ควรเปลี่ยนน้ำทั้งหมดในครั้งเดียว เพราะจะทำให้แบคทีเรียที่มีประโยชน์หายไป

ขั้นตอนการให้อาหาร

1. ถ้าใช้อาหารแช่แข็ง ให้ละลายก่อนทุกครั้ง
2. ปลาโตเต็มวัยให้อาหารวันละ 1 ครั้ง ปลาเล็กวันละ 2–3 ครั้ง
3. ให้อาหารลอยน้ำหรือป้อนที่ผิวน้ำ ทีละน้อย
4. ใช้คีมหรือไม้คีบยาวป้อน อย่าใช้นิ้ว เพราะปลาอาจเข้าใจว่านิ้วเป็นอาหาร
5. แต่ละมื้อควรให้ในปริมาณที่ปลากินหมดภายใน 1–2 นาที

อาหารที่เหมาะตามวัยและชนิด

• อะโรวาน่าเอเชียวัยเล็ก: หนอนแดง ไส้เดือนตัวเล็ก และกุ้งสับ ไม่ควรให้แมลงหรือสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังที่เปลือกแข็งกับปลาเล็ก
• อะโรวาน่าเอเชียโตเต็มวัย: เนื้อปลาหั่นเป็นชิ้น กุ้งทั้งตัว หอยแมลงภู่ กุ้งน้ำจืดเป็นๆ ไส้เดือนตัวใหญ่ และอาหารเม็ด แต่ไม่ควรให้อาหารเม็ดเป็นอาหารหลัก
• อะโรวาน่าเงินโตเต็มวัย: กินจิ้งหรีด ตั๊กแตน ไส้เดือน กุ้ง หอยแมลงภู่ หอยแครง และเนื้อปลาเป็นชิ้นได้

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ให้เนื้อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหรือเนื้อสัตว์ปีก เช่น หัวใจวัวหรือไก่ ปลาอาจย่อยไขมันบางชนิดในเนื้อเหล่านี้ไม่ได้ ทำให้ไขมันสะสมและอวัยวะเสื่อม
• ใช้ปลาออกลูกเป็นตัวหรือปลาทองตัวเล็กเป็นเหยื่อ เสี่ยงต่อปรสิตและโรค และถ้าไม่ได้เลี้ยงขุนเหยื่อก่อนก็แทบไม่มีคุณค่าทางอาหาร
• ลงอะโรวาน่าเอเชียในตู้ที่ยังไม่พร้อมทางชีวภาพ
• เปลี่ยนน้ำทั้งหมดในครั้งเดียว แบคทีเรียที่มีประโยชน์จะหายไป
• ซื้อลูกปลาที่ยังมีถุงไข่แดง เพราะลูกปลาวัยนี้ยังไม่กินอาหาร
• ป้อนอาหารด้วยนิ้ว

โรคและสัญญาณเตือนที่ต้องสังเกต

โรคที่พบบ่อยในอะโรวาน่า ได้แก่ ครีบหรือหางเปื่อย ท้องมาน ปรสิต การติดเชื้อแบคทีเรีย มะเร็ง โรคจุดขาว ตาโปน การติดเชื้อรา และความผิดปกติของกระเพาะลม

สัญญาณเตือนที่ควรสังเกต:

• สีตัวเปลี่ยน ซึม ว่ายน้ำผิดปกติ
• ครีบหดกร่อน ไม่กินอาหารนานเกินหนึ่งวัน
• ว่ายถูตัวกับวัตถุ (flashing) หายใจถี่
• มีจุดขาว ตาขุ่นหรือตาโปน
• เกล็ดตั้ง ท้องบวม

อาการตาตก (drop eye)

ลักษณะ: ตาข้างเดียวหรือทั้งสองข้างจะมองลงด้านล่างตลอดเวลา และอาจไม่กลับมาเป็นปกติ อาการนี้ไม่ค่อยหายเอง และอาจแย่ลงเรื่อยๆ ผู้เลี้ยงรายหนึ่งเล่าว่าพบบ่อยในอะโรวาน่าเงิน จาร์ดินี และไลชาร์ดติ มักเริ่มเมื่อปลายาวราว 16–18 นิ้ว ส่วนอะโรวาน่าเอเชียพบน้อย ยกเว้นตัวที่ยาวเกิน 24 นิ้ว

สาเหตุ: ยังไม่มีข้อสรุป มีหลายความเห็น

• แหล่งหนึ่งโยงอาการนี้กับการให้อาหารที่พื้นตู้ การเลี้ยงปลาพื้นตู้ร่วมด้วย และการให้ปลาเป็นเหยื่อ
• ผู้เชี่ยวชาญบางคนเชื่อว่าสาเหตุหลักคือปลาชนผนังตู้หรือฝาตู้ซ้ำๆ และตู้ที่ผนังใสมีส่วนทำให้เกิดอาการ
• ไขมันที่สะสมหลังลูกตายังเป็นสาเหตุที่เป็นไปได้ โดยอ้างอิงผลการผ่าซากของสถานแสดงพันธุ์สัตว์น้ำแห่งหนึ่งในอังกฤษ
• สาเหตุอื่นที่มีผู้เสนอไว้ ได้แก่ โภชนาการไม่ดี การผสมเลือดชิด ความเครียด แสงมากเกินไป และวัณโรคปลา (mycobacteriosis)
• ผู้มีประสบการณ์บางรายเชื่อว่ามาจากการจัดไฟตู้ไม่เหมาะ ปลาหันหนีแสงจนตาเคลื่อนตำแหน่ง

ความเชื่อที่ยังเป็นที่ถกเถียง: มีผู้เชี่ยวชาญตั้งข้อสงสัยว่าการลอยลูกปิงปองในตู้ช่วยแก้ตาตกได้จริงหรือไม่ และผู้เลี้ยงหลายคนก็บอกว่าไม่ได้ช่วย เรื่องการผสมเลือดชิดก็ยังมีข้อสงสัย เพราะปลาที่จับจากธรรมชาติก็เป็นได้ ผู้เลี้ยงบางรายมองว่าตาตกไม่ใช่โรค เพราะไม่ติดต่อกัน

การรักษาและป้องกัน: ยังไม่มีวิธีรักษาที่พิสูจน์ได้ ฟาร์มเพาะพันธุ์ย้ายปลาไปเลี้ยงในบ่อกลางแจ้ง และมีรายงานการผ่าตัด สำหรับการป้องกัน มีคำแนะนำให้ใช้ตู้ที่ใหญ่พอกับขนาดปลาและลดโอกาสที่ปลาจะชนตู้ อาการนี้แทบไม่พบในปลาที่เลี้ยงในบ่อ

วิธีที่ผู้เลี้ยงใช้รับมือปัญหาอื่น

ข้อมูลส่วนนี้เป็นประสบการณ์ที่ผู้เลี้ยงเล่าต่อกันมา ไม่ใช่วิธีรักษามาตรฐาน

ปัญหา	สาเหตุที่ผู้เลี้ยงพบ	วิธีที่ผู้เลี้ยงใช้
ตาขุ่นระยะแรก	ไม่ระบุ	เปลี่ยนน้ำ 1/3 ใส่เกลือ เพิ่มอุณหภูมิเป็น 30-33 °C จากนั้นเปลี่ยนน้ำ 1/4 ทุก 3 วัน อาจใช้เวลา 3-5 เดือนกว่าจะหาย
เกล็ดตั้งในปลาเล็ก	อุณหภูมิเปลี่ยนรุนแรงและน้ำสกปรก	ใส่เกลือ ตั้งอุณหภูมิ 32-34 °C เพิ่มอากาศ เปลี่ยนน้ำ 1/4 ทุก 3-4 วัน และใช้คอปเปอร์ซัลเฟต (ข้อมูลไม่ได้ระบุขนาดยา)
จุดขาวและเหงือกเน่า	ไม่ระบุ	เกลือ 1% ร่วมกับควินิน 0.8 กรัมต่อลิตร เพิ่มอุณหภูมิ 2-3 °C และเพิ่มอากาศ เมื่อปลาหายแล้วให้ฆ่าเชื้อตู้
เห็บปลาและหนอนสมอ	ส่วนใหญ่มากับเหยื่อมีชีวิต	ใช้คอปเปอร์ซัลเฟต (ข้อมูลไม่ได้ระบุขนาดยา) สำหรับเห็บปลายังใช้การแช่เกลือเข้มข้นร่วมกับเพิ่มออกซิเจนได้ด้วย
เหงือกบาน/ฝาเหงือกม้วน	น้ำเสีย (แอมโมเนีย ไนไตรต์ ไนเตรต ออกซิเจนต่ำ) พื้นที่คับแคบ และอุณหภูมิแกว่งมาก	เมื่อเริ่มเห็นฝาเหงือกม้วน ให้เปลี่ยนน้ำ 20% ทันทีและเพิ่มอากาศ ทำซ้ำทุก 2-3 วัน และใส่ทรายปะการังในระบบกรอง ถ้าฝาเหงือกแข็งตัวแล้วต้องผ่าตัดเล็ม