Vì sao tép đổi màu?

Tép cảnh được chuộng trong giới chơi thủy sinh, phần lớn là nhờ màu sắc. Có điều, màu của tép dễ biến đổi hơn cá nhiều. Có lúc tép còn đổi hẳn sang màu khác. Nếu tép nhà bạn gặp chuyện này thì cũng đừng hoảng.

Tép cảnh có thể đổi màu vì nhiều lý do, từ chất lượng thức ăn, stress, tuổi tác, lột xác cho đến cả tông màu của bể.

Dưới đây là các nguyên nhân khiến tép đổi màu, kèm những bước bạn có thể làm để phòng tránh hoặc chỉnh lại màu cho tép.

Các nguyên nhân chính khiến tép cảnh đổi màu

• Stress
• Thích nghi nước (acclimation)
• Thức ăn
• Màu nền trong suốt
• Bệnh tật
• Lột xác
• Tuổi tác
• Phông nền và nền đáy
• Ánh sáng
• Lai chéo/giao phối cận huyết

1. Stress

Khi bị stress, màu tép cảnh có thể biến đổi theo nhiều kiểu. Thường thì tép nhạt đi hoặc màu xỉn lại.

Khi thấy tép mất màu, bạn cần tìm ra nguyên nhân càng sớm càng tốt. Đây có thể là dấu hiệu của một vấn đề nghiêm trọng hơn nhiều.

Những nguyên nhân gây stress thường gặp nhất ở tép gồm:

• Chất lượng nước kém. Đây là tác nhân gây stress chính cho tép, gồm amoniac, nitrit, nitrat, CO2 thấp, nhiệt độ, pH, GH và KH nằm ở mức hoặc khoảng không phù hợp,
• thích nghi nước sai cách,
• thay nước quá nhiều một lần,
• chất độc (như đồng, hydro sulfua, clo, cloramin, kim loại nặng, thuốc trừ sâu...),
• ký sinh trùng, nhiễm trùng và bệnh tật,
• nuôi chung với loài không hợp,
• cho ăn quá nhiều.

Cách xử lý: Đáng tiếc là không có công thức chung cho mọi trường hợp, vì mỗi bể là một hệ sinh thái với thế cân bằng riêng. Dù vậy, để giảm stress cho tép, bạn nên nhớ mấy điều quan trọng sau:

• Cho tép sống trong một bể đã chạy lâu và ổn định.
• Tránh thay đổi đột ngột thông số nước, nhiệt độ và ánh sáng.
• Kiểm tra thông số nước thường xuyên.

2. Thích nghi nước

Thích nghi nước hoàn toàn có thể xếp chung vào nhóm nguyên nhân gây stress. Nhưng mục này cố ý tách riêng, vì nhiều người chơi, nhất là người mới, vẫn mắc lỗi này mà không biết nó quan trọng cỡ nào.

Nguyên tắc nền tảng khi nuôi và nhân giống tép là tép không ưa thay đổi! Bất kỳ thay đổi nào ở các thông số nước mà tép đã quen cũng gây hại cho chúng.

Vì vậy, khi mua tép về hay chỉ chuyển tép từ bể này sang bể khác, bạn cần bảo đảm thông số nước giữa hai bên chênh nhau ít. Nếu chênh lệch lớn, nhẹ nhất thì tép có thể mất màu. Tép cũng có thể bắt đầu lột xác khi cơ thể chưa sẵn sàng, và chuyện này có thể rất nguy hiểm cho chúng.

Cách xử lý: Đừng thả tép thẳng vào bể. Hãy kiên nhẫn cho tép thời gian làm quen với môi trường mới. Được chăm sóc và để ý đúng mức, tép sẽ khỏe mạnh và lên đủ màu đẹp.

3. Thức ăn

Thức ăn cũng ảnh hưởng rất lớn đến màu tép cảnh. Màu của tép phần lớn do các sắc tố như astaxanthin quyết định, và tép lấy những sắc tố này từ thức ăn.

Astaxanthin tạo ra màu vàng, cam và đỏ ở nhiều loài tép. Khi liên kết hóa học với protein, nó có thể đẩy bước sóng phản xạ sang xanh dương, xanh lá, nâu, đen hoặc tím.

Các sắc tố này có trong tảo. Nhiều loại thức ăn tép bán sẵn cũng bổ sung chúng để tăng màu.

Kết quả thí nghiệm cho thấy sau vài tháng, các nhóm tép ăn astaxanthin có sắc tố đậm hơn hẳn so với tép ăn thức ăn không có chất này. Vậy nên nếu khẩu phần thiếu các sắc tố này, màu tép có thể trông xỉn hoặc nhạt.

Cách xử lý: Để giữ và cải thiện màu, bạn nên cho tép ăn đa dạng và cân bằng. Khẩu phần gồm thức ăn tép bán sẵn loại tốt, cộng thêm tảo, rau củ và thức ăn giàu đạm. Một điều cũng rất quan trọng là đừng cho ăn quá nhiều.

4. Màu nền trong suốt

Độ trong của thân tép cũng có thể ảnh hưởng đến màu. Một số loài tép cảnh có thân trong suốt hoặc bán trong suốt, ví dụ tép Amano, tép ma, tép Malawa, tép Opae Ula, tép Red Nose, tép Whisker, tép cherry phẩm cấp thấp... Ở những loài này, màu bên trong cơ thể dễ lộ ra hơn.

Thân trong suốt để nhiều ánh sáng đi qua hơn. Vì thế ở các loài này, lượng và loại thức ăn tép ăn vào sẽ làm màu thay đổi gần như ngay lập tức.

Cách xử lý: Nếu chưa chắc hoặc đơn giản là thấy lo, bạn chỉ cần đổi thức ăn cho tép trong vài tuần. Màu tép sẽ thay đổi rất nhanh.

5. Bệnh tật và ký sinh trùng

Đáng tiếc là nhiễm khuẩn, nhiễm ký sinh trùng, nhiễm nấm và một vài bệnh khác có thể làm tép cảnh đổi màu.

Bạn cũng có thể thấy tép bị biến màu, nhất là các mảng trắng, đen hoặc xám trên thân hay trên các phần phụ.

Ngoài ra, bệnh và ký sinh trùng còn làm hệ miễn dịch của tép yếu đi và khiến tép bị stress.

Cách xử lý: Theo dõi tép thật kỹ và vớt những con bệnh ra để bệnh không lây lan. Tránh dùng thuốc và hóa chất có thể hại tép hoặc làm xáo trộn cân bằng tự nhiên trong bể.

6. Lột xác

Lột xác có thể khiến màu tép cảnh thay đổi tạm thời. Khi lột xác, tép bỏ lớp vỏ ngoài cũ và tạo lớp vỏ mới. Quá trình này có thể kéo dài từ vài phút đến vài giờ.

Lúc sắp lột, tép trải qua những thay đổi lớn, chẳng hạn lớp biểu bì tách khỏi lớp cuticle (vỏ mới tách khỏi vỏ cũ). Khi đó màu tép mờ hoặc xỉn đi.

Ngay sau khi lột, vỏ mới chưa cứng và chưa lên màu, nên lúc đầu tép có thể trông nhạt. Lý do là sắc tố da của tép nằm ở lớp ngoài của vỏ, và lớp này bị bỏ lại khi tép lột xác.

Trong vài ngày sau, vỏ mới cứng dần và sắc tố được tạo lại, tép sẽ từ từ trở về màu cũ. Trong khoảng thời gian này, màu tép cũng có thể hơi khác thường một chút.

Cách xử lý: Đừng làm phiền tép trong lúc lột và ngay sau khi lột. Đây là giai đoạn tép cực kỳ căng thẳng, nên chuyện tép trốn kỹ hoặc ít hoạt động là bình thường. Vì vậy, bạn cần tạo cho tép một môi trường dễ chịu và an toàn trong quá trình lột xác.

7. Tuổi tác

Một số nguồn cho rằng tép càng già thì màu càng kém rực rỡ hoặc phai dần, do nhiều yếu tố khác nhau.

Thực ra chuyện này không hẳn đúng.

Nghiên cứu cho thấy tép cảnh có xu hướng lên màu đậm hơn khi lớn tuổi. Tép Red Cherry cái 180 ngày tuổi có màu tăng đáng kể (gần 70%!) so với tép 90 ngày tuổi.

Cách xử lý: Hãy kiên nhẫn, nhất là khi tép còn nhỏ. Đừng vội quyết định gì, hãy đợi tép trưởng thành hẳn, hoặc ít nhất được một tháng tuổi, rồi mới tính. Nên nhớ màu tép có thể còn thay đổi trong nhiều tháng!

8. Phông nền và nền đáy

Phông nền của bể cũng ảnh hưởng đến màu tép cảnh. Màu phông nền làm thay đổi cách ánh sáng phản xạ trong bể, nên màu tép trong mắt người xem cũng khác đi.

Ví dụ, phông nền đen có thể làm tép trông rực và đậm màu hơn, còn phông nền sáng lại khiến màu tép trông nhạt, dịu hơn.

Nghiên cứu cũng cho thấy tép nuôi trên nền đáy đen hoặc đỏ có lượng astaxanthin cao hơn và tăng trọng nhiều hơn so với tép nuôi trên nền trắng. Kết quả này gợi ý rằng nền tối có thể giống môi trường tự nhiên của tép hơn.

Cách xử lý: Muốn tép lên màu đẹp hơn, bạn hãy dùng phông nền và nền đáy tối màu. Đây có lẽ là cách dễ và đơn giản nhất để tác động lên màu tép.

9. Ánh sáng

Ngoài màu phông nền, ánh sáng cũng có thể làm màu tép cảnh khác đi đáng kể. Dưới ánh sáng mạnh, chiếu trực tiếp, màu tép có thể trông tươi hơn. Còn dưới ánh sáng tối, mờ hoặc gián tiếp, màu tép có thể trông nhạt đi.

Nguyên nhân là tép dựa vào tín hiệu thị giác để ngụy trang tốt hơn và hòa lẫn vào xung quanh.

Cách xử lý: Dù tép cảnh là loài hoạt động về đêm, ánh sáng vẫn tác động lớn đến màu của chúng. Vì thế, nuôi tép trong bể có đèn sẽ cho kết quả tốt hơn bể chỉ nhờ ánh sáng xung quanh. Tuy vậy, đừng làm quá tay. Ánh sáng quá mạnh hoặc bật quá lâu có thể làm tép stress và gây tác dụng ngược.

10. Lai chéo/giao phối cận huyết và di truyền

Lai chéo và giao phối cận huyết có thể ảnh hưởng lớn đến màu tép cảnh. Nguyên nhân này thường không lộ ra ngay mà chỉ thể hiện ở các lứa tép sau.

Đôi khi, tép có màu và hoa văn nhất định lại “bất ngờ” đẻ ra tép con đủ màu. Có trường hợp còn xuất hiện những biến thể màu mới lạ mà cả hai dòng bố mẹ đều không có.

Nếu gặp chuyện này, nhiều khả năng thủ phạm là lai chéo hoặc giao phối cận huyết. Gen bị pha trộn nên tép con ra màu khác.

Cách xử lý: Tiếc là trong những trường hợp này, bạn gần như không làm được gì nhiều, vì nguyên tắc chọn lọc đã bị phá. Để tránh lặp lại về sau, cần nuôi riêng các loài tép khác màu.

Nhìn chung, di truyền là yếu tố chính quyết định màu sắc của tép cảnh. Muốn tạo ra hay làm đẹp thêm các biến thể màu mong muốn, bạn cần nhân giống cẩn thận.

Kết luận

Di truyền, thức ăn, tuổi tác, lột xác, bệnh tật và các yếu tố môi trường như ánh sáng, màu nền đáy, phông nền mới chỉ là một vài trong số các nguyên nhân khiến màu tép thay đổi.

Một số yếu tố như di truyền và tuổi tác thường làm màu đổi từ từ. Những yếu tố khác như ánh sáng và màu nền đáy có thể làm màu thay đổi rõ rệt và nhanh hơn.

Nắm được những điều này, người nuôi có thể làm màu tép đẹp hơn và giữ màu lâu hơn. Bạn cũng sẽ hiểu thêm về đặc tính và tập tính tự nhiên của loài vật thú vị này.