Cá Corydoras sodalis

Có bốn loài cá chuột đẹp mà gần như con nào bán ngoài thị trường cũng là cá hoang dã bắt từ Brazil. Lý do là ngay cả dân nhân giống có kinh nghiệm cũng rất vất vả với chúng. Thêm nữa, ngoài tự nhiên các loài này sống thành từng đàn cực đông, nên người ta bắt được nhiều và bán rất rẻ. Vì vậy chẳng mấy ai có động lực cho chúng sinh sản. Xét về sinh thái, khai thác từ tự nhiên còn hợp lý hơn nhân giống trong bể. Nó cũng đem lại cho người dân địa phương một nguồn thu ổn định mà không hại môi trường.

Bốn loài đó là Corydoras agassizii, C. ambiacus, C. schwartzi và C. sodalis. Tiếc là chúng hay bị gọi sai tên.

Do một nhầm lẫn từ những năm 1960, loài cá chuột này dù rất khó nhầm với loài khác vẫn cứ bị bán dưới tên C. agassizii. Cái sai này đặc biệt khó sửa, vì C. sodalis và C. agassizii "thật" thường sống chung một chỗ, nên hay bị nhập về lẫn với nhau. Bản thân C. agassizii thì lại thường bị gọi nhầm là C. punctatus. C. ambiacus cũng bị gọi nhầm như vậy, mà loài này còn rất khó phân biệt với C. agassizii.2

Chiều dài chuẩn (SL): 6 cm.

Đáy bể: 45 × 30 cm.

Thể tích: ~41 lít.

Bể 45 × 30 × 30 cm (~41 lít) là đủ rộng cho một nhóm nhỏ loài này.1

• Nhiệt độ: 22–26°C
• pH: 6,0–7,0
• Độ cứng: 1–12 dGH1

Nhiệt độ nước nên từ 22 đến 28°C. Còn pH và độ cứng thì không ảnh hưởng gì.2

Brochis sodalis sống rất khỏe trong bể set theo kiểu biotope Amazon. Set kiểu này rất dễ. Bạn rải nền cát sông, thêm vài cành lũa và ít rễ cây xoắn. Nếu không tìm được lũa có dáng ưng ý, gỗ dẻ gai (beech) thông thường cũng dùng được an toàn, miễn là phơi thật khô và bóc sạch vỏ. Thả thêm vài nắm lá khô là bể trông tự nhiên hẳn. Lá dẻ gai dùng được, lá sồi cũng hợp. Ngoài tự nhiên, vùng nước của loài này không có cây thủy sinh. Cứ để lũa và lá nhả màu cho nước ngả màu trà loãng. Vài tuần một lần, bạn vớt lá cũ ra và thay lá mới để lá không bị mục làm bẩn nước. Bạn có thể bỏ thêm vào lọc một túi lưới nhỏ đựng than bùn loại dùng được cho bể cá, để nước giống nước đen hơn. Đèn nên để khá tối. Nếu không làm biotope, loài này cũng sống tốt trong bể thông thường, tốt nhất là bể trồng nhiều cây.

Loài này nhạy cảm khi chất lượng nước đi xuống, vì thế bạn phải chăm bể thật đều tay. Giống mọi loài cá chuột khác, không dùng lọc đáy và phải giữ nền thật sạch. Cá rất nhạy với nền bẩn hoặc nền ít được chăm, và có thể bị rụng râu nếu sống trong điều kiện kém.1

Chăm C. sodalis thì không có gì nhiều để nói. Chỉ cần bạn đáp ứng mấy yêu cầu cơ bản của cá chuột là chúng chịu được gần như mọi thứ. Nền không được có cạnh sắc, tốt nhất là cát sông mềm. Nước phải sạch, ít mầm bệnh. Thức ăn phải cho đúng loại dành cho chúng. Cá chuột không phải cá dọn rác!2

Cá ăn tạp và dễ cho ăn. Thức ăn chính nên là viên chìm hoặc viên nén loại tốt. Bạn cho ăn thêm đồ sống và đông lạnh như Daphnia, Artemia, trùng huyết và các loại tương tự.1

Loài này rất hiền và hợp với nhiều kiểu bể cộng đồng. Đừng nuôi chung với cá quá lớn hoặc hung dữ. Những loài nuôi chung hợp gồm characin nhỏ, cyprinid, anabantoid, cichlid lùn và các loài cá da trơn hiền khác. Corydoras thì lúc nào cũng nên nuôi theo nhóm. Có đồng loại bên cạnh, chúng mạnh dạn và hoạt bát hơn hẳn. Nhóm ít nhất sáu con là tốt nhất.1

Giống phần lớn các loài cá chuột, loài này dễ phân biệt đực cái khi nhìn từ trên xuống. Cá cái tròn mình và thân rộng hơn cá đực thấy rõ, nhất là khi đang căng trứng. Cá cái cũng thường lớn hơn cá đực một chút.1

Cách cho loài này đẻ cũng giống các loài Corydoras khác. Bạn set một bể đẻ, cỡ 45 × 30 × 30 cm hoặc tương đương là vừa. Đáy có thể để trống, rải cát hoặc sỏi mịn. Nên dùng lọc mút chạy bằng sủi khí hoặc lọc hộp, vì cá bột không bị hút vào các loại lọc này. Thả thêm vài bụi cây như rêu java. Nhiệt độ khoảng 24 °C và pH 6,5 là ổn. Cho nước chạy qua than bùn sẽ có ích, dùng nước RO cũng vậy. Khi cho cá chuột đẻ, số đực nhiều hơn số cái bao giờ cũng tốt hơn. Tỷ lệ khuyên dùng là 2 đực cho mỗi cái. Bạn vỗ béo cả nhóm bằng thức ăn đa dạng, gồm đồ sống, đông lạnh và khô. Khi thấy rõ cá cái đã căng trứng, bạn thay một lượng nước lớn (50–70%) bằng nước mát hơn, đồng thời tăng oxy và dòng chảy trong bể. Ngày nào cũng làm vậy cho đến khi cá đẻ.

Đến đây cần nói thêm vài điều về chuyện cho cá chuột đẻ nói chung. Nhiều loài đẻ theo mùa. Ở quê nhà, chúng sinh sản vào mùa mưa, trùng với mùa đông ở Anh. Vì vậy nếu cho đẻ vào mùa hè mà mãi không được, có lẽ bạn nên đợi sang mùa đông rồi thử lại. Ngoài ra, một số loài có thể mất vài năm mới thành thục, nên bạn cứ kiên nhẫn. Cuối cùng, đôi khi bạn phải đổi cách làm, chẳng hạn chọn lại thời điểm thay nước, mức oxy, v.v. Cũng có ý kiến cho rằng thêm nước lấy từ bể có cá chuột đang đẻ hoặc vừa đẻ (cùng loài hay khác loài đều được) có thể kích một số loài "khó tính" hơn vào đẻ. Nhiều khả năng nguyên nhân là hormone do cá đang đẻ tiết ra, hoạt động như một tín hiệu hóa học kích thích. Nói gọn lại, nếu chưa gặp may thì cứ mạnh dạn thử nhiều cách khác nhau.

Khi cá chịu đẻ, chúng thường dán trứng lên kính bể, hay chọn chỗ có dòng chảy khá mạnh. Lúc sắp đẻ, cả đàn bơi nhiều và hưng phấn hẳn lên. Sau đó cá đực bắt đầu chủ động đuổi cá cái. Cá cái nào sẵn sàng sẽ để cá đực dùng râu vuốt ve, rồi cặp cá vào "tư thế chữ T" quen thuộc. Ở tư thế này, cá đực kẹp râu cá cái giữa vây ngực và thân mình. Sau đó cá đực phóng tinh. Người ta cho rằng tinh trùng đi qua miệng và mang cá cái rồi dồn về phía vây bụng. Cá cái dùng vây bụng tạo thành một cái "giỏ" và đẻ vào đó một quả trứng (dù có khi ra tới 4 quả). Khi trứng đã thụ tinh, cá cái bơi đi tìm chỗ thích hợp để dán trứng, rồi cả chu trình lặp lại. Nếu cho đẻ theo nhóm, bạn sẽ hay thấy nhiều cá đực cùng đuổi theo một cá cái khi nó đi dán trứng. Con nào cũng cố để được chọn thụ tinh cho lượt trứng tiếp theo.

Cá bố mẹ sẽ ăn trứng nếu có dịp, nên đẻ xong bạn có hai lựa chọn. Một là vớt cá bố mẹ ra và nuôi cả lứa ngay trong bể đó. Hai là chuyển trứng đi và nuôi cá bột ở chỗ khác. Nếu chuyển trứng, bạn sẽ thấy trứng khá chắc. Thường bạn có thể dùng ngón tay lăn nhẹ trứng lên theo mặt kính. Dụng cụ ấp mới nên dùng cùng nước với bể đẻ và có oxy tốt như bể đẻ. Ấp trứng ở đâu cũng vậy, tốt nhất nên nhỏ vài giọt xanh methylene vào nước để chống nấm. Dù vậy, nhiều khả năng vẫn có vài trứng bị nấm. Thấy trứng nào nấm thì gắp bỏ ngay để nấm không lan. Bạn cũng có thể thả một quả alder vào bình ấp, vì quả alder nhả ra nhiều chất có lợi. Một số người chơi còn dùng vài loài tép nước ngọt để nhặt bào tử nấm khỏi trứng khỏe. Tép cherry (Neocardina heteropoda) làm việc này tốt. Chúng ăn trứng hỏng nhưng không đụng tới trứng khỏe.

Trứng nở sau 3–5 ngày. Khi cá bột tiêu hết túi noãn hoàng, chúng sẽ chịu ăn microworm và ấu trùng Artemia mới nở làm thức ăn đầu đời. Có vẻ cá bột ít bệnh hơn khi nuôi trên một lớp cát mỏng so với bể đáy trống.1

Những loài cá da trơn này khó sinh sản trong bể là do tập tính ngoài tự nhiên của chúng. Các đàn cá đông đúc kia nhiều khả năng chỉ là những đợt di cư đi đẻ. Cá kéo nhau lên các nhánh suối nhỏ, nhiều bóng râm để đẻ trứng. Trong bể, chúng chỉ đẻ vào ban đêm, lúc tối hoàn toàn. Chúng lại ăn trứng rất dữ, nên sáng hôm sau trứng đã bị ăn sạch.2

Loài này có nguồn gốc từ thượng nguồn sông Amazon, thuộc vùng Loreto (Peru) và bang Amazonas (Brazil).1

Chúng sống ở các nhánh sông nhỏ, suối, vũng nước và vùng rừng ngập nước.1

Hiện đã có hơn 180 loài Corydoras được mô tả (dân chơi thường gọi tắt là "cory"). Đây là một trong những chi cá Nam Mỹ nhiều loài nhất. Ngoài ra còn rất nhiều loài chưa mô tả, trong đó nhiều loài đã có "mã C" để tiện nhận dạng. Cách đánh số này rất đơn giản, giống hệ mã L dùng cho các loài Loricariid chưa mô tả. Cả hai hệ mã đều do tạp chí cá cảnh Đức DATZ (Die Aquarien und Terrarienzeitschrift) đặt ra. Về sau chúng hóa ra là công cụ cực kỳ hữu ích, và giờ người chơi khắp thế giới đều dùng rộng rãi. Sự đa dạng khổng lồ này, cộng với vẻ ngoài dễ thương khó cưỡng, là một phần lý do cá chuột nằm trong nhóm cá được ưa chuộng nhất. Chúng cũng rất hiền trong bể. Chúng có ăn những thứ vừa miệng như trứng hay cá bột, nhưng gần như chưa ai nghe chuyện chúng gây hấn với loài khác. Cá cùng loài gây gổ nhau cũng hiếm như vậy, chỉ gặp ở vài loài (chủ yếu là nhóm "mõm dài"). Dù vậy, nếu bể đủ rộng thì chuyện này hiếm khi làm cá bị thương. Ngoài tự nhiên, phần lớn các loài sống thành đàn lớn. Vì thế, khi nuôi trong bể, nuôi theo nhóm là tốt nhất.

Phần lớn cá chuột sống chủ yếu ở tầng đáy, dù có vài loài ngoại lệ dành phần lớn thời gian bơi giữa tầng nước. Tiếc là chính tập tính này khiến chúng hay bị mua bán như loài "dọn đáy" cho bể cộng đồng. Chúng chắc chắn sẽ dọn sạch mẩu thức ăn thừa rơi xuống nền, nhưng không giữ cho nền "sạch" theo đúng nghĩa. Thật ra, bể có vài con cá chuột thì bạn càng phải ưu tiên chăm nền, vì cá có thể bị nhiễm trùng râu rất nặng nếu sống trong nền bẩn hoặc điều kiện bất lợi. Cũng phải nói thêm là chúng sẽ không sống khỏe nếu chỉ trông vào chút thức ăn lọt xuống từ đám cá bơi tầng trên. Bạn luôn nên dùng thức ăn chìm để cá chuột được ăn đủ.

Mọi loài cá chuột đều có khả năng thở khí trời tùy nghi. Tức là khi cần, chúng có thể hít không khí ở một mức nhất định. Ruột của chúng đã biến đổi và có rất nhiều mạch máu để hấp thu oxy từ không khí. Nhờ đặc điểm này, chúng sống sót được khi nơi ở bị thiếu oxy vì bất cứ lý do gì. Trong bể, thỉnh thoảng bạn sẽ thấy chúng lao vụt lên mặt nước đớp một ngụm khí. Đây là chuyện hoàn toàn bình thường, không có gì phải lo. Chỉ khi nước đang xấu đi thì mới đáng để ý, vì lúc đó cá thường lên mặt nước nhiều hơn tương ứng.

Cá chuột thuộc nhóm cá da trơn "có giáp". Thay vì vảy, chúng có hai hàng tấm xương chạy dọc hai bên thân. Tên chi ghép từ hai từ Hy Lạp, cory nghĩa là mũ trụ và doras nghĩa là da (ở đây dùng sai nghĩa, với ý chỉ "áo giáp"). Gai vây ngực của chúng cũng rất sắc, dễ mắc vào lưới vợt và có thể "chích" đau nếu đâm vào da. Vì vậy, mỗi khi cần bắt hay chuyển cá chuột, bạn phải cầm nắm cẩn thận.1