Cá đuối Potamotrygon scobina

Bể phải có nắp đậy thật khít vì loài này nổi tiếng hay nhảy. Cá đuối đôi khi bơi lên sát mặt nước, nhất là lúc ăn, và có thể trồi tới nửa thân lên khỏi mặt nước.

Cá đuối mosaic (Potamotrygon scobina) là một loài cá đuối nước ngọt chỉ có ở vùng trung và hạ lưu sông Amazon thuộc Brazil. Phần lớn cá nuôi trong bể có đĩa rộng dưới 35 cm. Loài này thường được xem là cá đuối hợp cho người mới chơi. Nhiều loài cá đuối khác, hầu như toàn là cá từ Peru, hay bị bán nhầm tên là scobina. Có vẻ chỉ P. scobina thật mới có năm hàng gai trên đuôi.2

Đĩa rộng tối đa 66 cm. Đáy bể cần 180 × 75 cm, thể tích khoảng 810 lít.

Bể 180 × 75 × 60 cm (khoảng 810 lít) đủ rộng cho một con trưởng thành hoặc một cặp. Dù vậy, với cá đuối thì bể càng dài, càng rộng càng tốt. Muốn nuôi cả đàn thì chắc chắn bạn phải có bể lớn hơn.2

• Nhiệt độ: 24–26°C
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 4–10 dGH2

Nói cho đúng thì bể nuôi cá đuối không thật sự cần đồ trang trí. Nếu thích, bạn vẫn có thể bỏ vào vài khúc lũa lớn, cành dẻ gai (beech) hoặc đá trơn nhẵn. Những món này phải đủ nặng để cá không xê dịch được, hoặc phải cố định chắc vào bể. Hãy chừa càng nhiều chỗ trống cho cá bơi càng tốt. Ánh sáng dịu là tốt nhất, dù khi đã quen bể thì phần lớn cá đuối vẫn hoạt động bình thường dưới đèn sáng hơn. Cây trồng cắm rễ xuống nền sẽ bị cá ăn mất. Bạn có thể thử các loại cây buộc lên đồ trang trí như dương xỉ Java hay Anubias spp. Có điều ngay cả những cây này cũng chưa chắc sống nổi khi bị cá đuối để ý tới.

Chọn nền gì phần lớn tùy sở thích mỗi người. Một số người chơi dùng cát sông. Đây là lựa chọn rất tốt, nhất là với cá con, và có thể coi là gần nhất với nền mà loài này gặp ngoài tự nhiên. Người khác dùng sỏi bể cá thông thường với nhiều cỡ hạt. Cách thứ ba là bỏ hẳn nền. Bể không nền chắc chắn dễ vệ sinh hơn, nhưng nhìn sẽ hơi trơ trọi và thiếu tự nhiên. Ngoài ra, cá đuối thích vùi mình xuống cát khi bị stress, và ngoài tự nhiên chúng thường sống ở nơi đáy cát hoặc bùn. Không cho chúng chỗ để vùi mình thì có phần tàn nhẫn.

Lọc là một trong những khâu quan trọng nhất khi set bể cá đuối. Một con cá săn mồi năng động cỡ này thải ra rất nhiều chất thải, nên bạn cần một hệ lọc sinh học lớn và mạnh để xử lý. Nếu được, hãy chọn lọc sump, vì kiểu lọc này cho phép đặt phần lớn thiết bị bên ngoài bể. Vệ sinh sẽ đơn giản hơn nhiều. Cá cũng ít có cơ hội phá hỏng thiết bị, hay tệ hơn là nằm lên sưởi chìm trong bể rồi bị bỏng. Nếu không dùng sump, bạn có thể lắp một hoặc vài lọc thùng ngoài loại tốt. Lưu lượng lọc nên đạt khoảng bốn lần thể tích bể mỗi giờ. Đặt đầu ra của lọc sao cho tạo được một dòng chảy nhẹ dọc theo chiều dài bể. Nếu đặt đầu ra ở mặt nước, mặt nước bị khuấy động sẽ cung cấp lượng oxy cao mà cá đuối cần. Với lọc sump, chỉ cần cho nước rơi vài cm giữa các ngăn là đã đủ oxy cho nước.

Chế độ chăm bể cũng phải nghiêm ngặt như vậy. Với bể cá đuối, thay khoảng 50% nước mỗi tuần nên coi là mức chuẩn. Người ta đã chứng minh cá đuối chịu được nitrat khá cao, nhưng chúng không chịu được khi các chất thải chứa nitơ khác tích tụ.

Bạn cũng cần một cái nắp thật khít, vì cá đuối đôi khi bơi lên sát mặt nước, nhất là lúc ăn, và có thể trồi tới nửa thân lên khỏi mặt nước. Phải nhặt một con cá có nọc độc dài cỡ 60 cm từ dưới sàn lên nhiều khả năng sẽ là một kỷ niệm khó quên, theo nghĩa chẳng vui vẻ gì!2

Ngoài tự nhiên, cá đuối ăn chủ yếu là cá khác và các loài động vật không xương sống dưới nước như giun, giáp xác. Đây là loài năng động, trao đổi chất nhanh, nên mỗi ngày cần cho ăn ít nhất hai lần. Chúng cũng nổi tiếng là ăn rất khỏe. Nuôi khỏe dù chỉ một con cũng sẽ tốn của bạn kha khá tiền. Nhìn chung nên cho ăn toàn đồ thịt, dù một số con cũng tập được cách ăn thức ăn khô.

Cá con (ngoài tiệm hay bán chung dưới tên cá đuối "teacup", không phân biệt loài) rất mê trùng huyết, trùng chỉ, Artemia, krill sống hoặc đông lạnh và các loại tương tự. Cá trưởng thành thì cho ăn mồi to tương ứng, như vẹm nguyên con, sò, tôm, mực, cá trắng nhỏ (whitebait) hoặc cá tươi khác, và giun đất. Thực đơn cần đa dạng để cá luôn ở thể trạng tốt nhất.

Cá mới nhập về thường hơi biếng ăn, và lúc đến nơi thường khá gầy. Do trao đổi chất nhanh, bạn phải làm sao cho chúng chịu ăn càng sớm càng tốt. Ban đầu cá có thể chê đồ đông lạnh, nên hãy vỗ béo bằng mồi sống cho đến khi cá đủ cân, rồi mới tập dần sang mồi chết cho an toàn. Trùng huyết sống hoặc giun đất (với cá nhỏ thì cắt khúc ra) thường được xem là những món tốt nhất để phục hồi thể trạng cho cá đuối mới nhập.

Không nên cho cá đuối ăn thịt động vật có vú như tim bò hay thịt gà. Cá không chuyển hóa đúng cách được một số chất béo (lipid) trong các loại thịt này. Lượng chất béo đó có thể làm mỡ tích quá nhiều, thậm chí gây thoái hóa nội tạng. Tương tự, cho ăn cá mồi như cá đẻ con hay cá vàng nhỏ cũng chẳng có lợi gì. Cá mồi còn có thể mang bệnh hoặc ký sinh trùng vào bể.2

Ngoài tự nhiên, cá đuối thuộc hàng săn mồi đầu bảng trong hệ sinh thái nơi chúng sống, nên nuôi chung với phần lớn các loài khác là không an toàn. Ngược lại, chúng có vẻ thích sống yên tĩnh và thường không khỏe mạnh nổi nếu ở chung với bạn cùng bể quá hung dữ hoặc nặng tính lãnh thổ. Bạn cùng bể tốt nhất là những loài đủ to để không bị ăn, hiền lành, và lý tưởng nhất là bơi ở tầng trên của bể.

Một số loài cichlid như Heros hay Geophagus nuôi chung khá ổn, nhiều loài characin và cyprinid cỡ lớn cũng vậy. Khá nhiều người chơi nuôi cá rồng châu Á hoặc Nam Mỹ chung với cá đuối. Trong bể rộng, đây có thể là một cặp đôi rất bắt mắt. Các lựa chọn phù hợp khác gồm Cichla hoặc Datnioides spp. Nếu bể có diện tích đáy thật lớn, bạn có thể thêm các loài sống tầng đáy khác như cá khủng long hay cá da trơn họ Pimelodidae (Brachyplatystoma tigrinum được nhiều người chọn, dù khá đắt). Dĩ nhiên tất cả các loài này đều lớn rất to, nên trước khi chọn, điều đầu tiên phải tính là thể tích bể.

Một số bạn cùng bể khác cũng hay được chọn, nhưng chỉ nên cân nhắc dè dặt. Chẳng hạn, có người nuôi cá đuối cho rằng cá đĩa là bạn cùng bể tốt, nhưng cũng có người kể rằng những con cá nhỏ cỡ đó bị cá đuối bắt ăn vào ban đêm. Tương tự, nhiều loài Loricariidae cỡ lớn chắc chắn nhìn rất đẹp trong bể. Thế nhưng đã có nhiều trường hợp ghi nhận các loài cá da trơn miệng hút này bám vào đĩa mỏng manh của cá đuối và làm cá bị thương.

Nuôi chung nhiều loài Potamotrygon có một rủi ro là phần lớn chúng lai với nhau rất dễ. Một số loài có thể đang ở tình trạng bảo tồn bấp bênh, nên hãy cố tránh chuyện này bất cứ khi nào có thể.

Gần đây, cái gọi là cá đuối "bat" hay "batman" bỗng được ưa chuộng đến mức khá đáng lo. Đây là cá bị dị tật di truyền, thiếu mất một số phần của đĩa, thường ở mép sau và vùng quanh đầu. Nhìn từ trên xuống, chúng đúng là giống biểu tượng của vị siêu anh hùng nổi tiếng kia.2

Phân biệt trống mái ở cá đuối rất dễ. Cá đực có một cặp cơ quan giao phối gọi là "claspers", mỗi bên vây bụng một cái. Cá đực dùng claspers để đưa tinh vào cá cái khi giao phối. Chúng rất dễ thấy, trông như những ngón tay chìa ra phía sau từ mặt trong của vây. Ở cá đực non, claspers nhỏ hơn nhiều nhưng nhìn kỹ vẫn thấy được.2

Các loài Potamotrygon sinh sản theo kiểu đẻ con có nuôi dưỡng từ mẹ (matrotrophic viviparity). Cá con (thường gọi là "pups") lớn lên trong bụng mẹ và ra đời khi đã hoàn chỉnh. Trong tử cung cá cái mọc ra những sợi hay lông nhung chuyên biệt. Các sợi này tiết ra một chất trắng đục như sữa gọi là histotrophe. Khi đã dùng hết túi noãn hoàng, cá con sống nhờ chất này. Mỗi lứa thường có từ 1-8 con. Điều thú vị là cá đuối đẻ trong bể dường như mang thai ngắn hơn hẳn, có thể vì chúng ăn đầy đủ hơn nhiều so với cá ngoài tự nhiên. Vài năm gần đây, người nuôi đã cho nhiều loài sinh sản thành công trong bể khá đều đặn.

Cá đuối có thể khá kén bạn đời. Cứ mua một cặp về thả chung chưa chắc chúng đã chịu nhau. Cách lý tưởng là mua một đàn cá con, nuôi trong một bể thật lớn và để chúng tự chọn đôi. Có điều cách này có lẽ vượt quá khả năng của phần lớn người chơi. Cá đuối cũng có thể mất vài năm mới trưởng thành sinh dục, nên nếu bắt đầu từ cá con thì bạn cần khá kiên nhẫn. Nếu chỉ chọn một cặp, hãy cố chọn hai con có hoa văn giống nhau, và cá cái to hơn cá đực. Chênh lệch kích thước giữa hai con đặc biệt quan trọng, vì màn tán tỉnh có thể khá bạo lực, nhất là khi cá cái chưa muốn giao phối. Vì vậy cá cái bắt buộc phải đủ to để tự vệ.

Khi vào mùa sinh sản, cá đực sẽ rượt cá cái liên tục, thường cắn vào thân và quanh mép đĩa của nó. Cá đực làm vậy vì muốn giao phối thì hai con phải ở tư thế bụng đối diện nhau. Cá đực dùng miệng giữ lấy cá cái rồi luồn xuống bên dưới. Nếu cảnh rượt đuổi này kéo dài quá lâu mà vẫn không giao phối được, cá có thể bị thương thật sự. Khi thấy cá có dấu hiệu bắt cặp, hãy theo dõi sát và chuẩn bị sẵn chỗ để tách chúng ra nếu cần. Nếu cần, bạn có thể thử cho chúng gặp lại sau vài ngày.

Bản thân lần giao phối diễn ra khá nhanh, chỉ vài giây. Cá đuối thụ tinh trong. Cá đực đưa một bên claspers vào lỗ huyệt cá cái rồi phóng tinh. Giao phối thành công xong, cá đực sẽ thôi quấy rối bạn tình.

Cá đuối nuôi trong bể thường mang thai từ 9-12 tuần. Ở giai đoạn cuối, đôi khi bạn có thể thấy đàn con như một cục u nhô lên ở phần sau lưng cá cái (thỉnh thoảng còn cử động!). Có điều ở cá được ăn no đủ thì cục u này khá khó nhận ra. Trong thời gian này phải cho cá cái ăn đủ, vì nó tốn rất nhiều sức để nuôi con và sẽ ăn nhiều hơn hẳn.

Cá cái mang thai thường có thể để nguyên trong bể. Nhưng khi cá con đã ra đời thì tốt nhất nên tách chúng ra để tránh bị cá khác trong bể ăn. Nếu bể chỉ nuôi cá đuối, cá lớn thường không làm hại cá con, dù khả năng đó vẫn luôn có. Phần lớn người nhân giống vẫn tách cá con ra cho chắc. Nước trong bể thường bị đục sau khi cá đẻ. Người ta cho rằng nguyên nhân là dịch tiết ra khi cá con rời khỏi cơ thể mẹ. Sau khi đã tách cá con, bạn nên thay một lượng nước lớn.

Lúc mới sinh, cá con thường còn dính một túi noãn hoàng nhỏ và sống nhờ nó trong khoảng tối đa một tuần. Khi túi noãn hoàng đã tiêu hết, hãy cho chúng ăn mồi sống và đông lạnh chất lượng cao vài lần mỗi ngày. Một số con lúc đầu có thể chê mồi chết, nhưng thường tập khá dễ bằng cách trộn thêm một ít mồi sống vào mỗi bữa. Nếu thay nước đều đặn, nghiêm ngặt và cho ăn đúng lượng, cá con lớn khá nhanh.

Nếu bạn may mắn có một cặp cá đuối đẻ đều, cứ sau 2-3 lứa hãy tách cá cái khỏi cá đực một thời gian cho nó nghỉ. Cá cái tốn rất nhiều sức để sinh con, và nếu bị ép giao phối liên tục thì tuổi thọ của nó có thể giảm mạnh.2

Theo những gì đã biết, loài này chỉ phân bố ở sông Rio Tocantins tại Brazil.1

Loài này chỉ sống ở vùng trung và hạ lưu hệ thống sông Amazon thuộc Brazil, trong đó có các sông Rio Trombetas, Rio Tocantins và Rio Pará.2

Cũng như các loài khác cùng chi, cá đuối mosaic sống ở nhiều kiểu sinh cảnh. Đó có thể là các bãi cát, vùng nước nông của những con sông lớn, hay các nhánh sông chảy chậm có đáy bùn hoặc cát. Vào mùa mưa hằng năm, chúng còn bơi vào các cánh rừng ngập nước. Sau đó, người ta có thể bắt gặp chúng trong những hồ, ao trên đất liền hình thành khi nước lũ rút.2

Họ Potamotrygonidae hiện có ba chi, tất cả đều đến từ Nam Mỹ. Paratrygon và Plesiotrygon đều là chi chỉ có một loài và rất hiếm gặp trong giới chơi cá. Tuyệt đại đa số cá đuối nuôi trong bể thuộc chi lớn nhất là Potamotrygon. Chi này hiện có 17 loài, đôi khi được gọi chung là cá đuối "mắt to". Ngoài ra còn một số loài chưa được mô tả, khá thường xuyên xuất hiện trên thị trường và được cho là thuộc Potamotrygon. Vì vậy, để dễ nhận dạng, mỗi loài Potamotrygonidae đều được gán một "số P". Hệ thống này vận hành y hệt hệ thống số L dùng để nhận dạng các loài Loricariidae, và cũng được dùng ở Đức trước rồi mới phổ biến ra toàn thế giới. Dù đã phân loại như vậy, đôi khi vẫn có nhầm lẫn, nên có loài bị gán tới mấy số P. Gần đây người ta còn dùng thêm một cách đánh số khác là "số R".

Cũng như cá đao và cá mập, mọi loài cá đuối đều thuộc lớp Elasmobranchii. Cơ thể chúng không có xương, bộ khung chủ yếu là sụn. Họ Potamotrygonidae thuộc nhóm Elasmobranchii duy nhất đã tiến hóa để sống hoàn toàn trong nước ngọt. Giống các loài cá đuối khác, chúng có bộ phận hô hấp chuyên biệt để vẫn thở được khi nằm trên nền hoặc vùi trong nền. Miệng và mang nằm ở mặt bụng nên không dùng được khi cá nằm nghỉ như vậy. Sau mỗi mắt có một lỗ gọi là lỗ thở (spiracle). Cá hút nước qua lỗ này rồi đưa tới mang để lấy oxy.

Nguy hiểm. Những con cá này nguy hiểm thật sự. Phần lớn người dân bản địa ở các nước có cá đuối sợ chúng hơn nhiều so với những loài vẫn bị coi là chết người như cá piranha. Ví dụ ở Colombia, mỗi năm có hơn 2000 ca bị thương, thậm chí thỉnh thoảng có người chết vì bị cá đuối đâm. Ngòi nằm ở mặt trên vây đuôi, rất dễ thấy, trông như một mấu thịt khá mập. Ngòi có một lớp vỏ ngoài mỏng gọi là bao da (integumentary sheath), có tác dụng bảo vệ gai ngòi và các tuyến độc. Ở mặt trên ngòi có nhiều ngạnh chĩa ngược về phía sau. Khi cá đuối dùng ngòi, các ngạnh này xé toạc lớp bao da và làm vết thương toác rộng hơn. Vì chĩa ngược, các ngạnh còn hoạt động như lưỡi câu, nên ngòi đã cắm vào thịt thì rất khó rút ra. Bộ phận đâm thực sự, tức cái gai, cấu tạo từ ngà răng (dentin, chất tạo nên phần lớn răng người) và có tuyến độc đi kèm. Cá đuối không cử động riêng cái ngòi được mà phải quất cả đuôi khi muốn đâm thứ gì. Vết đâm xảy ra khi mũi gai xuyên qua bao da và chạm vào da của đối tượng.

Độc của các loài có thể mạnh yếu khác nhau (tiếc là có rất ít công trình công bố về chuyện này), nhưng nhìn chung thành phần đều tương tự. Nọc có bản chất protein, chứa một hỗn hợp hóa chất vừa gây đau dữ dội vừa làm mô hoại tử nhanh. Nếu bị đâm, ít nhất bạn sẽ phải chịu cơn đau buốt tại chỗ, đau đầu, buồn nôn và tiêu chảy. Phản ứng nặng hơn cũng không hiếm, nên dù vết đâm nặng hay nhẹ cũng phải đi khám. Cách sơ cứu ngay là ngâm vết thương vào nước nóng nhất mà bạn chịu được, vì nhiệt độ cao góp phần làm biến tính các protein độc.

Khỏi phải nói, nuôi cá đuối thì phải hết sức cẩn thận. Tuy vậy, nếu bạn biết tôn trọng chúng thì mức nguy hiểm rất thấp. Cá đuối thường không hung dữ và chỉ dùng ngòi để tự vệ. Thực tế chúng hay trở nên khá dạn, nhận ra chủ và bơi lên mặt nước xin ăn. Nhiều người chơi thích đút cho cá đuối ăn bằng tay. Làm vậy không sao, miễn là bạn cẩn thận. Dù vậy, để an toàn thì nên sắm một đôi găng tay dày để đeo khi cho ăn và làm vệ sinh bể. Phần lớn tai nạn trong giới chơi xảy ra khi người nuôi thiếu hiểu biết và/hoặc liều lĩnh định "vuốt ve" cá, hay dùng vợt để bắt. Tuyệt đối không bắt cá đuối bằng vợt. Hãy dùng một cái hộp cứng hoặc túi đựng cá cỡ lớn. Cá đuối rụng ngòi theo định kỳ, thường khoảng sáu tháng một lần. Ngòi mới thường nhú ra trước khi ngòi cũ rụng. Ngòi đã rụng vẫn còn độc trong một thời gian, nên khi hút cặn nền hoặc làm các việc khác trong bể bạn cũng phải cẩn thận.

Tình trạng bảo tồn của họ Potamotrygonidae hiện chưa rõ. Một số quần thể có vùng phân bố tự nhiên hẹp được cho là đang bị đe dọa bởi nhiều tác động của con người, như phá hủy môi trường sống, du lịch sinh thái và ở mức thấp hơn là đánh bắt phục vụ ngành cá cảnh. Đã có đề xuất các dự án bảo tồn. Thế nhưng thông tin sinh học về các loài còn thiếu, cộng thêm chuyện nhận dạng nhầm diễn ra thường xuyên, nên đến nay vẫn khó lập kế hoạch quản lý riêng cho từng loài. Chính phủ Brazil đã thừa nhận có vấn đề, và hiện Cơ quan Môi trường Brazil (IBAMA) kiểm soát hoạt động xuất khẩu cá đuối cảnh. Hiện nay không có loài cá đuối nào được xuất khẩu hợp pháp khỏi nước này.

Trước khi mua cá đuối, hãy đọc thật nhiều về chúng. Đây là loài cá đòi hỏi chuyên môn và có thể sống hơn 20 năm, nên mua một con là nhận một trách nhiệm lâu dài. Ở cửa hàng, nếu được thì hãy xem cá ăn trước khi mua. Cá khỏe hiếm khi bỏ ăn. Nếu thấy hai bên cuống đuôi có chỗ nhô ra trông như xương, đó là dấu hiệu rõ ràng cá bị suy dinh dưỡng. Chỗ nhô đó là "xương" chậu, và ở cá đuối được nuôi tốt thì không lộ ra. Một vết lõm giữa hai mắt cũng là dấu hiệu kinh điển của cá đuối thiếu ăn. Nếu cá vẫn hăng hái tìm mồi thì cả hai tình trạng này thường còn hồi phục được. Nhưng nếu mép đĩa cong vểnh lên thì đừng phí tiền. Dân nuôi cá đuối thường gọi tình trạng này là "death curl", và đa số cá đã bị thì không hồi phục. Nguyên nhân là cá bị bỏ đói và/hoặc stress kéo dài. Người ta cho rằng hiện tượng này xảy ra do hệ thần kinh và mô cơ của cá bị phân hủy.

P. scobina thường được khuyên cho người mới vì khi trưởng thành nó tương đối nhỏ. Tuy nhiên, do luật xuất khẩu cá đuối hiện hành của Brazil, loài này gần như không thể mua được, và nếu có thì giá thường rất cao. Dù vậy, nhiều loài cá đuối khác vẫn bị dán nhãn sai là scobina, có lẽ để bán cho chạy. Những con này hầu như đều có nguồn gốc từ Peru. P. humerosa, P. reticulata, P. yepezi và một dạng có vẻ là biến thể của P. motoro tên là P. sp. "Peru" đều từng được nhập về và bán dưới tên scobina. Các loài này lớn hơn hẳn loài thật, nên hãy cẩn thận khi mua. Có vẻ có thể nhận ra loài này bằng cách xem đuôi, vì chỉ P. scobina thật mới có 5 hàng gai.2