Ba loài chạch mới thuộc giống Cobitis Linnaeus, 1758

C. sp. 1 lúc đầu được nhập về dưới tên Misgurnus anguillicaudatus © Thomas Frank

Dưới đây là ba loài mới xuất hiện trong giới chơi cá cảnh thời gian gần đây...

Với dân mê cá chạch, năm 2008 chắc chắn không phải một năm tệ. Mọi chuyện bắt đầu từ giữa năm, khi một lô chạch nhỏ về đến Aachen dưới tên Misgurnus anguillicaudatus. Nhìn qua là dễ nhận ra chúng thuộc giống Cobitis.

Lô cá này đến từ Ruinemans, một nhà bán buôn cá cảnh ở Hà Lan. Lúc đó chưa xác định được chính xác loài và nguồn gốc của chúng, nên ở đây tạm gọi là Cobitis sp. 1.

Mãi về sau mới tình cờ tìm thấy trang web http://blog.xuite.net/snakejoan/snake/28724172. Trang này có ảnh vài con Cobitis Đài Loan chưa định danh, trông rất giống lô cá này. Matt Ford còn gợi ý thêm rằng trong Chen và Chang (2005) có những con chạch rất giống, lần này mang tên Cobitis cf. sinensis.

Vì vậy, gần như chắc chắn những con chạch này có nguồn gốc từ Đài Loan. Mùa xuân năm 2009, Aqua-Global ở Seefeld nhập một số cá thể gốc Đài Loan dưới tên Cobitis sinensis, coi như xác nhận thêm điều đó.

Một phần lô cá này về đến công ty Schwabenaquaristik ở Aulendorf. Khi được nhờ cho chụp ảnh, công ty đồng ý ngay. Những con chạch ở đó trông cũng giống hệt lô cá ở Aachen, nên có thể cho rằng cá từ tất cả các nguồn này là cùng một loài.

Cá đực có lamina circularis tròn (ít nhất là theo những gì quan sát được) và tia vây ngực thứ hai kéo dài rất đặc trưng. Ở nhóm cobitid, đặc điểm này thường giúp phân biệt đực cái khá rõ và đơn giản. Đây là loài chạch khá nhỏ. Con cái lớn nhất dài khoảng 8 cm, còn con đực lớn nhất chỉ hơn 6 cm một chút (tính tổng chiều dài).

C. sp. 2 trước đây từng được bán với tên Cobitis chinensis © Thomas Frank

Loài này đã sinh sản trong bể nuôi. Chi tiết sẽ được trình bày trong một bài viết sau.

Cuối năm đó, nhà bán buôn Mimbon Aquarium ở Cologne cũng nhập cuộc vào làn sóng chạch đang được chú ý. Họ nhập cùng lúc hai loài Cobitis để bán lẻ, trong đó một loài có số lượng ít hơn vì chỉ là cá bị bắt lẫn.

Lần này Trung Quốc được ghi rõ là nơi xuất xứ ngay từ lúc nhập. Sau đó Hans-Georg Evers (2009) cho biết cá được thu ở tỉnh Quảng Đông.

Cá được bán với tên 'chinensis'. Tiếc là tên này chưa từng được dùng chính thức trong giống Cobitis, kể cả dưới dạng tên đồng nghĩa. Thậm chí đây có thể là một loài chưa được mô tả (ở đây gọi là Cobitis sp. 2).

Kiểu màu của loài này khác thường, khác khá rõ so với các loài Cobitis khác. Khác đến mức lúc đầu có nghi ngờ rằng chúng không thuộc Cobitis mà có lẽ nên xếp vào giống Iksookimia.

Hoa văn đốm dọc hai bên thân biến đổi rất nhiều. Có con mang những đốm hình chữ nhật gần như đối xứng, có con lại là các vạch dọc hẹp hoặc những đốm hình 'giọt'.

Cá cái C. sp. 3 © Thomas Frank

Ở loài này, cá đực cũng có lamina circularis tròn. Do cá to nên dễ thấy tia vây ngực thứ hai kéo dài và hơi cong lên trên.

Có điều tỷ lệ đực cái của đàn chạch mới không được như ý. Trong nhóm 18 con chỉ thấy 2 con đực, tức là có tới 16 con cái.

Sau đó đàn cá, vốn đã quá đủ đông, được bổ sung thêm hai con đực mua từ Aqua-Tropica ở Cologne, kèm luôn số cá cái còn lại ở cửa hàng này.

Điểm nổi bật nhất của loài này là kích thước, khá ấn tượng với một loài chạch. Lúc mua, con nào cũng dài ít nhất 10 cm, con lớn nhất dài tổng cộng 13 cm. Thân cao khoảng 15 mm. Sau khoảng 2,5 năm nuôi thì không thấy chúng lớn thêm nữa.

Loài thứ hai từ Mimbon (Cobitis sp. 3), như đã nói, về theo dạng cá bắt lẫn trong lô 'chinensis'. Thân loài này thấp hơn hẳn 'chinensis', nhưng chiều dài tương đương và hai bên hông cũng có hoa văn đốm điển hình.

So với các loài Cobitis khác, vây lưng của nó nằm khá lùi về phía sau thân, dù chưa đến mức như ở chạch bùn (Misgurnus) hay chạch kuhli (Pangio). Ban đầu chỉ kiếm được ba con 'cobitid bắt lẫn' này, cả ba đều là cá cái. May là trong chuyến ghé Aqua-Tropica nói trên lại tìm được một con đực và thêm một con cái.

Cá đực C. sp. 3 © Thomas Frank

Đến giờ vẫn chưa quan sát được lamina circularis ở cá đực loài này. Tuy vậy, hiện chưa thể nói là nó thực sự không có, hay chỉ là chưa phát hiện ra.

Nuôi mấy loài chạch này không gặp vấn đề gì, chỉ cần để ý khi nuôi chung với cá khác. Nhóm cobitid thường ăn chậm, và hai loài lớn ở đây cũng vậy. Vì thế khi chọn cá nuôi chung, bạn cần tính đến chuyện này.

Ngoài chuyện đó ra, nuôi chúng trong bể không phải nghĩ nhiều. Không phải lúc nào cũng cần sưởi, dù chúng chịu nhiệt độ cao khá tốt.

Có hai ví dụ thực tế. Một nhóm cá thuộc lô đầu tiên xuất với tên 'C. chinensis' đã sống hai năm trong một bể xi măng, nhiệt độ trung bình khoảng 15 °C. Nhiệt độ chỉ vượt 20 °C vào vài ngày nóng, còn mùa đông cá ở dưới tầng hầm với nhiệt độ khoảng 5 °C. Nhóm còn lại sống trong bể kính ở nhiệt độ phòng.

Những đợt nắng nóng kéo dài vào mùa hè có thể đẩy nhiệt độ bể lên khoảng 30 °C, nhưng cả hai nhóm đều không hao con nào. Hiện giờ tất cả đã sống chung một bể.

Bố trí bể chỉ cần nền cát mềm để cá thỉnh thoảng vùi mình, vài hòn đá phẳng xếp làm chỗ trốn và một ít rễ cây ngập nước là đủ. Cá kiếm ăn cũng không làm hỏng hay nhổ bật gốc cây thủy sinh.

C. sp. 1 có lẽ được thu ở Đài Loan © Thomas Frank

Dù vậy, bể chạch ở đây thường chỉ trồng cryptocoryne. Lý do là cây thân đứng cỡ lớn có thể gây rắc rối, nhất là khi nuôi chung với những con cobitid to khỏe.

Về thức ăn, chỉ cần lưu ý một điều là mồi phải chìm xuống đáy. Ấu trùng muỗi đen sống là món lý tưởng cho nhóm cobitid, dù loại đông lạnh chúng cũng ăn rất hăng.

Ấu trùng muỗi trắng thì ít hữu ích hơn với nhóm cá này. Loại mồi này chủ yếu lơ lửng ở tầng nước giữa, còn phần dư sau khi rã đông hay nổi lên mặt nước. Ngược lại, trùn huyết (ấu trùng muỗi đỏ) và trùn chỉ (Tubifex) đều rất hợp, cho ăn sống hay đông lạnh cũng được.

Trùn chỉ thì ở đây chỉ cho ăn loại sống. Lý do là một số con sẽ chui xuống cát và thành nguồn thức ăn ổn định hơn cho cá. Thường sang hôm sau lũ chạch vẫn còn đang ăn trùn chỉ. Có con trùn đã chui sâu trong cát nên cá phải 'trồng cây chuối' mới tìm ra được!

Thức ăn khô dạng viên nén và hạt chìm dành cho cá tầng đáy, cỡ vừa miệng, cũng được mấy con Cobitis này ăn rất vui vẻ.

Nhìn chung đây là những loài chạch dễ nuôi. Có điều, cũng như nhiều giống chạch khác, chúng không có nhiều người mê.

Tài liệu tham khảo

Evers, H.-G. (2009): Schmerlen aus China. Amazonas, 5 (3): 72-73

Chang, I.-S. & Chen, Y.-C. (2005): A Photographic Guide to the Inland-Water Fishes of Taiwan: Volume 1: Cypriniformes 254-259

Lưu ý: đây là bản dịch của bài "Drei neue Steinbeißer der Gattung Cobitis", đăng lần đầu trên BSSW-Report 3/12.