Cá chạch bùn

Cá trưởng thành có thể dài tới 25 cm, và có ghi nhận cá ngoài tự nhiên lớn hơn một chút. Kích thước bể phải tính theo cỡ cá này. Khi cá còn non, bể cần dài ít nhất 91 cm. Khi cá đã trưởng thành, bể cần dài ít nhất 122 cm. Bề ngang bể (từ mặt trước ra sau) càng rộng càng tốt để cá có nhiều diện tích đáy mà sục sạo. Bể cũng phải đậy kín, vì loài này nhảy rất giỏi và dễ thoát ra ngoài.1

Bể tối thiểu khoảng 150 lít. Cá nuôi trong bể thường dài 13-20 cm, nhưng cũng có báo cáo về những con dài tới khoảng 50 cm.2

Trong bể, nên giữ nhiệt độ ổn định ở mức cận nhiệt đới, khoảng 15–25°C. Cá từng chịu được cả nhiệt độ thấp hơn lẫn cao hơn khoảng này, nhưng trong khoảng này chúng thấy dễ chịu nhất.

Nền nên mịn và mềm, ví dụ cát thủy sinh. Nếu bắt buộc phải dùng sỏi thì chọn loại hạt thật nhỏ, sờ vào thấy nhẵn. Thứ gì sắc cạnh cũng có thể làm trầy lớp da "không vảy" và bộ râu mỏng manh của cá.1

• pH 6,0-8,0
• Độ cứng tối đa 12 dGH
• Nhiệt độ 4-25 °C2

Loài này thường được xem là khá chịu đựng khi nước chưa thật chuẩn, nhưng đó không phải cái cớ để lơ là chăm bể. Cũng như mọi loài chạch, muốn cá khỏe thì phải có lọc tốt và thay nước một phần thường xuyên.

Bạn vẫn trồng được các loại cây chịu điều kiện ôn đới trong bể chạch thời tiết. Có điều cá hay nghịch, đào bới làm bật gốc cây. Chất vài đống đá nhỏ hoặc đặt mấy khúc lũa quanh gốc cây sẽ hạn chế được chuyện này. Một cách khác là dùng Anubias, dương xỉ Java hay rêu Java. Mấy loại này buộc lên lũa được và sẽ dần bám vào lũa mà mọc.1

Loài này thích nghi với hầu như mọi điều kiện, nhưng nước lạnh vẫn hợp với chúng hơn. Chạch bùn thích có chỗ trốn như đá, các vật liệu trang trí khác, hoặc đơn giản chỉ là một đoạn ống nhựa thả trong bể. Đầu hút của lọc phải được bọc kỹ, vì để hở là cá sẽ bơi ngược vào trong ống.

Chạch bùn bới nền khá mạnh, nên cây nào rễ chưa bám chắc thường bị nhổ bật lên. Trồng cây trong chậu là một cách hay. Nền nên khá mịn để cá không bị thương khi bới tìm mồi hoặc vùi mình xuống. Cát hoặc sỏi hạt mịn đều hợp. Đèn nên để dịu, nếu không thì bố trí nhiều chỗ che để cá có góc râm mà trốn.

Lúc nào cũng nên đậy kín bể, vì chạch bùn có thể nhảy ra ngoài.2

Bể cần lọc tốt. Nhớ chừa một khoảng không khí nhỏ giữa mặt nước và tấm kính đậy, vì loài chạch này thở cả không khí trên mặt nước. Cá thích chui rúc trong nền, nên dùng cát thủy sinh. Bạn cũng nên bố trí nhiều chỗ cho cá ẩn nấp.1

Chạch thời tiết ăn được nhiều loại thức ăn, nhưng bạn nhớ cho ăn thật đa dạng. Có con còn ăn cả ốc nhỏ sẵn có trong bể. Chúng dò tìm ốc bằng năm cặp râu cảm giác.

Chúng đớp rất hăng thức ăn viên chìm và thức ăn đông lạnh như bọ gậy, bo bo. Cá thậm chí có thể ăn ngay từ tay bạn.1

Chạch bùn là những chiếc máy hút bụi cừ khôi. Chúng hút gần như mọi thứ rơi xuống đáy bể, thứ gì không thích thì nhả ra. Chúng đặc biệt mê trứng cá. Ngoài tự nhiên, chúng ăn ấu trùng côn trùng, giáp xác nhỏ, động vật thân mềm và mùn bã hữu cơ. Rau tươi chúng cũng ăn rất nhiệt tình. Đậu Hà Lan là món khoái khẩu, nhưng bạn nên bóc vỏ hạt trước khi thả vào bể.2

Loài này hiền và khỏe nên rất hợp để nuôi bể. Bạn nên nuôi chúng thành nhóm nhỏ để chúng giao tiếp với nhau, và để bạn được xem những trò nghịch ngợm của chúng.

Hình như loài này thích tiếp xúc với người. Khi có người làm vệ sinh trong bể, chúng thường chủ động bơi tới tay người nuôi, vì với chúng bàn tay là thứ rất đáng để tìm hiểu kỹ. Chúng không bao giờ tấn công tay người, chỉ tò mò vô cùng.

Dù có lúc rất hiếu động, chúng thường nghỉ gần như cả ngày rồi mới "tỉnh dậy" vào buổi tối và ban đêm. Vì vậy bể cần có nhiều chỗ ẩn nấp.

Chạch thời tiết nuôi chung an toàn được với phần lớn cá cộng đồng ôn đới. Tuy vậy, nên tránh những loài dễ giật mình, vì chạch hay bất ngờ phóng vọt khắp bể mà không ai đoán trước được. Cũng nên tránh các loài hung dữ, và cả cá quá nhỏ hay cá bột. Một số lựa chọn tốt gồm cá cầu vồng hồ Tebera (Melanotaenia herbertaxelrodi), cá platy variatus (Xiphophorus variatus), cá barb vàng (Puntius semifasciolatus var.), cá barb hồng (Puntius conchonius), cá tetra ma đỏ (Hyphessobrycon sweglesi) và cá tetra vây đỏ Argentina (Aphyocharax anisitsi). Chạch thời tiết cũng nuôi chung được với nhiều dòng cá vàng. Có điều không nên thả cá vàng chung với các loài cá cộng đồng ôn đới cỡ nhỏ kể trên.

Cái tên chạch thời tiết xuất phát từ chuyện chúng có vẻ nhạy với thay đổi áp suất khí quyển. Người ta nói những "chiếc khí áp kế sống" này hoạt động mạnh hẳn lên, chẳng hạn khi sắp có bão. Nhiều người nuôi (nhất là ở những vùng của Mỹ thời tiết thất thường hơn) khẳng định đúng là như vậy. Khi áp suất giảm, chạch trở nên bồn chồn, bơi cuống cuồng quanh bể, đôi khi nhảy lên và quẫy nước.1

Chạch bùn hiền, có thể nuôi chung với gần như mọi loài cá hiền khác. Chúng không cần sống theo đàn, nhưng nuôi chung với đồng loại cũng không sao. Trứng cá rơi xuống là bị chúng ăn sạch rất nhanh. Vì vậy không nên nuôi chạch chung bể với cá đang sinh sản.

Khi sắp có bão, con chạch đang yên lành bỗng bơi loạn xạ khắp bể. Người ta cho rằng nguyên nhân là sự thay đổi áp suất khí quyển, nhất là áp suất thấp trước cơn bão.

Chạch bùn rất thích đào bới, nên có lúc bạn sẽ thấy cá vùi mình dưới lớp nền. Cũng thường gặp cảnh một con chạch chống vây ngực nằm nghỉ, mắt dõi theo từng cử động của bạn.2

Muốn phân biệt đực cái, bạn nhìn vào vây ngực. Con đực trưởng thành có tia vây thứ hai dày và dài hơn, khiến vây ngực trông gần như hình tam giác. Vây ngực con cái thì tròn hơn, và con cái thường có bụng đầy đặn hơn.1

Cá cái thường to hơn và thân đầy đặn hơn cá đực một chút. Cá đực trưởng thành có vây ngực to hơn. Phía sau vây lưng của cá đực cũng có thể có chỗ phồng lên, nhìn từ trên xuống sẽ thấy.2

Rất hiếm khi có báo cáo chạch thời tiết đẻ trong bể nuôi. Ngoài tự nhiên, chúng đẻ mỗi năm một lần, sau khi trải qua những đợt thay đổi theo mùa rất khắc nghiệt. Vài lần hiếm hoi cá đẻ trong bể xảy ra khi người nuôi giữ các cặp trưởng thành ở nhiệt độ cao hơn bình thường, thay nước rất thường xuyên và vỗ béo bằng thức ăn sống hoặc đông lạnh. Dòng chảy đột ngột tăng mạnh có vẻ là mảnh ghép cuối cùng khiến cá đẻ. Theo các báo cáo, cá đẻ từng mẻ lớn trứng nhỏ có độ dính, ngay gần cửa xả của lọc và máy tạo dòng.

Chạch vốn nổi tiếng khó cho sinh sản, và nhiều trường hợp được cho là đã đẻ chưa bao giờ có bằng chứng. Nếu bạn thành công dù chỉ phần nào, hãy chụp ảnh và ghi chép càng nhiều càng tốt. Những tư liệu đó cực kỳ quý với những người mê chạch khác.1

Cho chạch bùn sinh sản khá khó, chủ yếu vì người ta còn biết quá ít về tập tính đẻ của chúng. Đây là cá nước lạnh, phải trải qua vài tháng nhiệt độ thấp mới chịu đẻ. Mùa đẻ rơi vào mùa xuân đến đầu hè, trước khi nước ấm lên quá mức.

Trước khi đẻ, cặp cá ve vãn nhau bằng những đường bơi uốn lượn qua lại, có khi kéo dài vài giờ. Trứng đã thụ tinh nở sau khoảng ba ngày. Trong tuần đầu, cá bột ăn trùng cỏ. Sau đó có thể cho ăn Artemia mới nở.2

Loài chạch này thuộc họ Cobitidae, phân bố tự nhiên ở Myanmar, phần lớn vùng Đông Bắc Á và xuống tới miền trung Trung Quốc. Chúng có mặt ở rất nhiều hệ thống sông ngòi.1

Cá chạch bùn có nguồn gốc ở Australia, Canada, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, miền Bắc Việt Nam, đảo Sakhalin và Siberia. Tuy vậy, người ta đã đưa chúng tới nhiều nơi trên thế giới. Hiện đã có quần thể hoang dã ở Đức, Ý, Kazakhstan, Philippines, Tây Ban Nha, Turkmenistan, Mỹ và Uzbekistan. Vùng phân bố của chúng cứ rộng dần ra vì nhiều lý do. Trong đó có chuyện người nuôi thả cá từ bể ra ngoài, và các trại nuôi chạch để làm thực phẩm hoặc làm mồi câu.2

Chúng sống ở đủ kiểu môi trường, từ sông suối nước chảy đến những vùng nước lặng hơn như đầm lầy, ao và ruộng lúa. Loài chạch "hình lươn" này có lối sống khá thú vị. Chúng ẩn mình trong nền nhiều bùn hoặc phù sa, luồn lách qua lớp lá mục. Khi nghỉ, chúng chỉ thò mỗi cái đầu ra khỏi lớp che phủ thường khá dày.

Ngoài tự nhiên, chạch thời tiết (Weather Loach) sống được trong một khoảng nhiệt độ rộng đến bất ngờ, tùy từng nơi.1

Cá chạch bùn sống tốt được cả trong điều kiện không lý tưởng là nhờ môi trường sống tự nhiên của chúng ở Trung Quốc và Nhật Bản. Ở đó, chúng sống ở sông nông, ruộng lúa, thậm chí cả mương rãnh. Chạch bùn có thể dùng ruột để lấy oxy từ không khí. Vì vậy chúng vẫn sống được khi lượng oxy xuống rất thấp.

Vào những đợt khô hạn, khi nguồn nước cạn hết, chạch bùn rúc xuống bùn để da không bị khô. Gặp lúc đặc biệt khắc nghiệt mà rúc bùn vẫn không đủ, chúng còn tiết ra một lớp nhớt bảo vệ để thân khỏi bị khô.2

Ngoại hình. Màu thường gặp là thân nâu vàng, lốm đốm chấm từ xám xanh đậm đến nâu sẫm, phần bụng nhạt hơn. Ở phía trên cuối thân, chỗ tiếp giáp vây đuôi, có một đốm sẫm nhỏ và thường mờ. Ngoài ra còn có dòng "vàng" hiếm hơn, được dân chơi cá săn lùng nhiều. Dòng này có màu từ vàng toàn thân đến cam hoặc ửng hồng, đôi khi có vệt hoặc đốm màu nhạt. Phần lớn chạch dòng vàng không phải bạch tạng thật vì mắt vẫn sẫm màu, dù thỉnh thoảng trong các lứa chạch vàng vẫn lẫn vài con bạch tạng. Các dòng màu này nuôi chung với nhau trong bể hoàn toàn ổn.

Khả năng thích nghi. Ngoài tự nhiên, chạch thời tiết đã tiến hóa để sống ở nhiều nơi "tạm thời" như ao, suối và ruộng lúa do con người làm ra. Nước ở những nơi này thường tù đọng và rất thiếu oxy, ở một số vùng còn có thể cạn khô. Chúng có nhiều cách để chống chọi với điều kiện đó, đáng chú ý nhất là khả năng thở không khí. Ruột của chúng đã biến đổi để lấy oxy từ những ngụm khí đớp trên mặt nước, còn khí thì thoát ra qua lỗ huyệt. Nhờ vậy loài này sống sót được trong những môi trường nước khắc nghiệt mà nhiều loài cá khác khó trụ nổi.

Chúng còn tiết được một lớp nhầy để giữ ẩm cho cơ thể. Lớp nhầy này có ích khi cá ở ngoài nước, chẳng hạn khi vũng nước tạm thời cạn khô, hoặc khi cá nhảy ra khỏi bể không đậy nắp. Cộng thêm khả năng thở không khí, không ít người nuôi đã hoảng hồn khi thấy chạch nằm trên sàn nhà (có khi đã nằm đó vài tiếng), rồi thở phào khi thả lại vào bể thì cá "hồi sinh thần kỳ". Loài này cũng từng được ghi nhận bò qua những dải đất ngắn giữa các dòng nước khi trời ẩm ướt hoặc mưa.

Du nhập và thoát ra tự nhiên. Misgurnus anguillicaudatus đã bị con người thả bừa vào sông ngòi ở những nước ngoài vùng phân bố gốc, và đã bám rễ vững chắc ở đó. Ít nhất một nước là Úc ghi nhận tác động xấu đến hệ sinh thái sau khi loài này du nhập vào thập niên 1980. Loài này cũng đã bị thả ra tự nhiên ở Ý, Philippines, một số vùng của Mỹ (kể cả Hawaii) và Đức, nơi quần thể sinh sản hiện đã ổn định vững chắc. Ở Anh, loài này không bị xem là mối đe dọa cho sông hồ vì mùa đông nhiệt độ xuống quá thấp đối với chúng. Đó là lý do các cửa hàng ở Anh vẫn bán loài này. Tuy vậy, một loài tương tự là Misgurnus fossilis đã bị cấm nhập vào Anh vài năm trước. Loài đó chịu lạnh tốt hơn, nên nếu lỡ thoát ra ngoài tự nhiên thì bị xem là mối đe dọa.1

Chạch bùn có sáu sợi râu nhạy cảm quanh miệng. Thân cá dài, màu ô liu, rải rác nhiều đốm. Vì ăn được đủ thứ, chúng khiến người ta lo ngại cho quần thể côn trùng thủy sinh ở những nơi chúng bị đưa tới. Quần thể hoang dã đã xuất hiện ở California, Florida, Hawaii, Idaho, Illinois, Michigan và Tennessee. Một số trường hợp là do người ta dùng chạch làm mồi câu. Ở Hàn Quốc, người ta bán chạch sống ngoài chợ để nấu canh.2