Dòng chảy trong bể cá chạch

Dòng chảy trong bể cá chạch

Cập nhật lần cuối ngày 26/07/2008, lúc 06:44.

Bài này nói về nhu cầu dòng chảy của cá chạch và cách các loại máy bơm khác nhau đáp ứng nhu cầu đó.

Thiết kế manifold cho bể River-Tank

Dòng chảy trong bể cá chạch

Bài không nhằm khen hãng này chê hãng kia. Mục đích là cho bạn cái nhìn tổng quan về các loại máy tạo dòng (powerhead) đang có, đồng thời chỉ ra những chỗ trong thiết kế cơ bản và cách dùng thông thường cần nghĩ lại khi đưa máy vào bể cá chạch.

Vì sao cá cần dòng chảy?

Bài Oxygen In The Aquarium đã giải thích lý do sinh lý khiến những loài cá này cần nhiều oxy hòa tan. Chúng cũng ưa dòng chảy với nhiều cường độ khác nhau trong bể. Dòng chảy vốn là một phần của môi trường sống tự nhiên của chúng. Vì vậy, trong bể mình phải cố tạo dòng đủ mạnh, tùy loài nuôi, để gần với môi trường tự nhiên nhất.

Tạo dòng chảy bằng cách nào?

Dân chơi cá may mắn ở chỗ công nghệ của thú chơi này luôn tiến lên, dù có lúc chậm. Nhờ vậy mình ngày càng tạo được môi trường tốt hơn để nuôi cá khỏe và lâu dài.

Nhiều năm trước, dòng chảy trong bể chủ yếu dùng khí làm động lực. Từ đầu thập niên 1970, nhiều kiểu máy bơm nước chạy điện ra đời, và tạo dòng trở nên hiệu quả, linh hoạt hơn hẳn. Bài này cố chỉ ra những khác biệt cơ bản trong thiết kế của các thiết bị bơm nước đặt trong bể. Có quá nhiều hãng và mẫu mã nên không thể giới thiệu hết từng loại, từng mẫu. Bài chỉ cố đưa ra bức tranh chung về các loại máy bơm hiện có.

Bao bì của powerhead Hagen Aquaclear 70, trước đây gọi là 802.

Bài ra đời vì trên Loach Forum cứ lặp đi lặp lại những câu hỏi về thiết bị bơm. Những dạng câu hỏi hay gặp đều đã được trả lời trong bài.

Các thành viên quốc tế của diễn đàn có nhiều người rất sáng tạo. Họ thường dùng thiết bị bể cá theo những cách hơi lạ mà người thiết kế ban đầu có thể chưa từng nghĩ tới. Tính tò mò của một số người đã dẫn đến nhiều kiểu sửa thiết bị có sẵn để chúng chạy tốt hơn trong môi trường khắc nghiệt của bể cá chạch.

Cần nói rõ là các chỉnh sửa này thường đã được chứng minh làm máy chạy mạnh hơn và vẫn tin cậy khi dùng. Dù vậy, chúng rất có thể làm mất bảo hành của nhà sản xuất. Hãy nhớ điều đó trước khi làm theo bất kỳ gợi ý nào trong bài.

Powerhead là gì?

Powerhead là tên gọi chung cho hầu hết các máy bơm nước đặt bên trong bể.

Lọc đáy (under-gravel) từng rất phổ biến và là một trong những cách lọc sinh học đầu tiên trong bể cá gia đình. Lọc này gồm một tấm đục lỗ nằm dưới lớp sỏi và các ống hút chạy bằng khí. Ống hút kéo nước từ dưới tấm lên, nhờ đó nước trong bể bị kéo xuyên qua lớp sỏi, nơi hàng triệu vi khuẩn có lợi sinh sống. Khi máy bơm nước điện cỡ nhỏ ra đời, người ta đặt máy bơm lên đỉnh ống hút, gần mặt nước, để tăng lưu lượng. Máy bơm vừa cấp lực vừa nằm ở đầu ống, nên mới có tên power-head (đầu cấp lực).

Ngày càng nhiều hãng làm loại máy bơm này, nhưng phần lớn vẫn do các nhà sản xuất Ý làm ra. Các nước khác cũng sản xuất nhiều sản phẩm tương tự.

Hầu hết các thiết kế này dùng một cánh quạt dẫn động bằng từ, kiểu bánh guồng rất đơn giản. Lực ly tâm đẩy nước ra khỏi buồng cánh quạt dưới áp lực. Theo tiêu chuẩn kỹ thuật thì khe hở trong buồng cánh quạt rất lớn, nên phần lớn máy bơm kiểu này không hiệu quả lắm. Bù lại, đa số rất bền và chạy được nhiều năm nếu được bảo dưỡng tốt và bạn để ý vài điểm.

Cánh quạt thường quay trên trục gốm hoặc kim loại. Phần dẫn động từ có khe hở khá nhỏ so với lớp vỏ bao quanh nó. Hầu hết cá chạch ưa nền cát, và người nuôi cá chạch thực sự nên dùng nền cát, nên phải tránh để máy hút hạt cát vào. Cát có thể làm kẹt máy, nhẹ thì cũng làm trục hoặc vỏ nam châm mòn sớm. Nam châm quay trong một lớp vỏ nhựa đúc, lớp này cách ly phần điện của động cơ với nước. Nếu cát mài thủng lớp nhựa, điện có thể rò ra nước, và nguy hiểm thế nào thì ai cũng thấy.

Dùng powerhead thông thường trong bể cá chạch

Cá chạch chủ yếu sống ở tầng đáy, nên dòng chảy từ máy bơm cần nằm khá thấp trong bể.

Hệ thống lọc của bể cũng tạo ra dòng chảy. Lọc là một chủ đề riêng nên bài này không đi sâu. Tuy vậy, khi dùng powerhead thông thường trong bể cá chạch và che chắn để máy không hút cát, powerhead luôn trở thành một phần của hệ lọc bổ sung.

Năm 1998, để tạo điều kiện càng gần tự nhiên càng tốt, nhất là cho cá chạch suối đá (Hillstream Loaches), Martin Thoene đã phát triển khái niệm manifold River-Tank. Nhiều người chơi cá khắp thế giới đã điều chỉnh và bổ sung cho ý tưởng này. Giờ nó được dùng dưới nhiều dạng để nuôi đủ loại cá ưa dòng chảy, không riêng gì cá chạch. Powerhead được gắn thấp, cửa hút trùm xốp. Miếng xốp làm giảm khả năng máy hút phải vật mài mòn, đồng thời làm luôn vật liệu lọc cơ học và lọc sinh học. Với bể nuôi ít cá chạch, hệ này thậm chí có thể làm nguồn lọc duy nhất.

Bạn có thể xem chi tiết về khái niệm này và cách làm manifold TẠI ĐÂY.

Dùng powerhead tạo dòng bổ sung cho hệ lọc

Powerhead có thể gắn theo nhiều cách, tùy phụ kiện lắp đặt của hãng hoặc tay nghề tự chế. Vì thường gắn khá thấp, máy cần được che chắn kỹ để không hút phải chất rắn.

Nhiều hãng làm loại phụ kiện thường gọi là "Quick filter". Phụ kiện này gắn vào cửa hút của powerhead, gồm một vỏ nhựa đục lỗ nhồi được nhiều loại vật liệu lọc, thường là xốp hoặc bông nylon. Lớp vật liệu này bảo vệ bộ phận bên trong máy bơm và giữ lại chất rắn. Nó còn thêm diện tích cho vi khuẩn có lợi bám vào.

Hagen Quickfilter vừa với hầu hết powerhead Aquaclear.

Bạn cũng có thể tự chế một miếng xốp lọc trong bể để trùm lên cửa hút. Những cách phòng ngừa này giữ các vật mài mòn nguy hiểm như cát tránh xa cánh quạt. Cá nhỏ hay mảnh vụn cây cũng không lọt được vào buồng cánh quạt.

Chọn powerhead thông thường

Hãng nào cũng có một dải máy bơm với nhiều mức công suất. Bạn chọn mức phù hợp cho từng trường hợp dựa trên loài nuôi và kích thước bể. Một số hãng phân loại máy theo cỡ bể khuyến nghị. Chẳng hạn, Aquaclear hiện phân loại máy bơm theo dung tích bể khuyến nghị, tính bằng gallon Mỹ.

Những con số này thường chỉ gần đúng cho một bể cộng đồng trung bình. Hầu hết các loài cá chạch lại cần dòng mạnh hơn bể trung bình, nên thường phải chọn máy lớn hơn mức hay dùng. Vài loài cá chạch thân dài như rắn, ví dụ Kuhli và cá chạch Dojo (Weather Loach), không thích dòng quá mạnh. Nhưng phần lớn các loài cá chạch khác thì thích, nên bể cần có máy bơm đủ cỡ để tạo được điều kiện này.

Cần bao nhiêu dòng chảy?

Câu trả lời tùy loài bạn nuôi. Trước hết hãy tính hệ lọc cho phù hợp để nước sạch và nitrat ở mức thấp nhất. Thường nên dùng từ hai bộ lọc trở lên. Khi vệ sinh một bộ, khả năng lọc sinh học của bể sẽ ít bị ảnh hưởng.

Bể nuôi ít cá Kuhli chỉ cần một lọc treo thành (HOB) nhỏ, lọc hết thể tích bể khoảng 8 lần mỗi giờ, là điều kiện đã rất tốt. Không thật sự cần thêm powerhead, vì ngoài tự nhiên những loài này sống ở rìa các vùng nước chảy khá chậm.

Cá chạch Dojo thì khác. Chúng to và ăn nhiều nên thải ra nhiều chất thải rắn hơn hẳn, và bể cần lọc công suất lớn hơn. Một bộ lọc lớn có thể tạo dòng thực tế mạnh hơn mức cá thích. Vì thế thường tốt hơn là dùng hai bộ lọc nhỏ hơn, lọc nước bể ít nhất 10 lần mỗi giờ. Có thể thêm một powerhead nhỏ để mặt nước chuyển động nhiều hơn và tăng trao đổi oxy, mà dòng trong bể vẫn không quá mạnh.

Đến nhóm cá chạch họ Botiid thì yêu cầu tăng lên một bậc. Đây là những con cá hiếu động, ăn khỏe và thải ra khá nhiều mùn hữu cơ cần lọc xử lý. Chúng đòi hỏi nước sạch và nhiều oxy. Từ đây bắt đầu cần đến lọc thùng (canister). Lọc thùng cần một bài riêng, nên ở đây chỉ nói ngắn gọn là hãy chọn hệ lọc lọc hết thể tích bể từ 12 lần mỗi giờ trở lên. Với nhóm cá này, Martin Thoene cố bố trí bể cho dòng chảy chủ yếu đi một chiều, nên cửa hút và cửa xả nằm ở hai đầu bể. Ông còn thêm powerhead để nâng tổng lưu lượng, tính cả dòng của hệ lọc, lên khoảng 20 lần thể tích bể mỗi giờ hoặc hơn.

Nghe thì có vẻ là một lượng dòng chảy khổng lồ. Khi tính xem cần những máy bơm và bộ lọc nào để đạt mức đó, bạn sẽ thấy set một bể như vậy khá tốn tiền. Vì thế lời khuyên luôn là xác định trước mình cần công suất bao nhiêu, rồi lên mạng so giá để tìm chỗ hời nhất. Giá thiết bị chênh nhau rất nhiều giữa các hãng, và giữa các nơi bán cũng vậy. Nếu bạn tìm được món hời nhưng chưa chắc máy bơm đó có tiếng tốt hay không, cứ lên LOL Forums hỏi.

Với bể River-Tank nuôi cá chạch suối đá, con số tối thiểu "thần kỳ" mà Martin thường thấy cho riêng manifold là lưu lượng lọc hết thể tích bể ít nhất 16 lần mỗi giờ. Hãy coi đó là mức sàn và chọn cỡ máy bơm theo đó. Khi chọn máy, nhớ xem kỹ kích thước cửa hút để dễ gắn vào manifold. Bể rất ít cá mà có miếng xốp cửa hút khá lớn thì có thể dùng chúng làm hệ lọc duy nhất. Tuy vậy, Martin thích có thêm lọc HOB hoặc lọc thùng để tổng lưu lượng đạt ít nhất 20 lần mỗi giờ. Mức này rất tuyệt cho Schistura và các loài cá chạch suối (brook) khác. Còn cá chạch suối đá thân có giác bám thì gần như thích dòng mạnh bao nhiêu cũng được. Dù nuôi loài cá chạch nào, hãy nhớ bố trí trong bể những chỗ khuất dòng để cá có thể tự chọn vào nghỉ.

Chỉnh sửa powerhead thông thường

Như đã nói, hầu hết powerhead dùng cánh quạt kiểu bánh guồng có nhiều chỗ kém hiệu quả trong thiết kế. Một số người chơi đã xem xét kỹ các thiết kế này và thử sửa để tăng lưu lượng.

Nhắc lại lần nữa, cứ sửa khác thông số của hãng là coi như tạm biệt bảo hành. Nhưng những chỉnh sửa này có hiệu quả.

Thành viên killforfood của LOL là người sáng tạo và đã mổ xẻ chiếc Aquaclear 70 (trước đây là 802). Toàn bộ bài đăng của anh về chủ đề này được đưa vào dưới đây kèm hình ảnh, vì chúng minh họa rất tốt. Bài đăng cũng cho thấy những cải tiến nhỏ anh làm trên thiết kế manifold River-Tank cơ bản của Martin Thoene, và cách anh đưa thêm lọc vào hệ thống.

killforfood:

killforfood mới là thành viên LOL được ít lâu. Đọc các chủ đề và bài viết về River Tank, tính thích mày mò tự chế của anh nổi lên và anh biết mình phải làm một bể. Điều được nhắc đi nhắc lại trong những gì anh đọc là phải đạt lưu lượng nước tối đa, đừng tiết kiệm công suất powerhead. Anh bắt đầu gom đồ, và chẳng bao lâu mọi thứ đã sẵn sàng chạy thử.

Anh dùng tiền lọc của bơm hồ Beckett. Điểm hay của AquaClear là ống hút vừa khít ống PVC phi 27 tiêu chuẩn, nên nối vào manifold để tăng dòng có hướng rất dễ. Anh có sẵn một powerhead Otto cũ và mua thêm một chiếc AquaClear mới đi cùng. Đây là hệ thống đã sẵn sàng để đổ nước chạy thử.

Đổ nước vào bể và cắm điện, anh ấn tượng ngay với lưu lượng của chiếc Otto cũ. Ngược lại, chiếc AquaClear mới chảy yếu hơn hẳn khiến anh rất thất vọng. Nói cho công bằng thì Otto được định mức 1.900 lít/giờ, còn AquaClear là 1.500 lít/giờ.

Kiểm tra nhanh, anh thấy phần lớn vấn đề nằm ở tấm lưới chắn cửa hút, vì nó che mất khoảng 70% diện tích nước vào. Tấm điều chỉnh lưu lượng cũng cản cánh quạt rất nhiều, kể cả khi mở hết cỡ. Mọi thứ có vẻ dễ sửa, nhưng cần một cách đo để biết ý tưởng thành hay bại. Anh nghĩ ra cách đơn giản là bấm giờ bơm cạn một xô 19 lít. Lần đo đầu với máy chưa sửa cho kết quả khá yếu, mất 96 giây, tức 710 lít/giờ. Việc đầu tiên là gỡ tấm lưới xấu xí kia. Lúc này bơm 19 lít mất 78 giây, tức 870 lít/giờ. Đã khá hơn, nhưng còn làm tốt hơn được. Tiếp theo, anh gỡ tấm điều chỉnh lưu lượng và khoét rộng lỗ trên vỏ trong để nước đi thẳng vào cánh quạt. Lắp vỏ ngoài lại thì thấy nước giờ chảy thẳng vào cánh quạt. Bơm 19 lít lúc này chỉ còn 68 giây, tức 1.000 lít/giờ. Anh chưa ngồi tính toán, nhưng đó là mức cải thiện đáng kể, mà hay nhất là không tốn đồng nào. Sẽ có người bảo "vẫn thấp hơn nhiều so với 1.500 lít/giờ định mức". Nhưng ống xả bằng đồng lồng vào trong lỗ xả và cản dòng một chút. Khi xô cạn dần, cột nước máy phải đẩy lên còn cao hơn 30 cm, chưa kể ba khúc cua 90 độ trên ống đồng. Bỏ ống, cho nước bắn thẳng qua miệng xô thì xô cạn trong khoảng 50 giây, tức 1.360 lít/giờ. Giờ nó đã gần mạnh ngang chiếc Otto. Để thấy rõ mức tăng, hãy xem hình so sánh chiếc đã sửa và chiếc nguyên hộp đặt cạnh nhau. Chiếc ở gần chỉ tạo một vòng cung nước nhỏ, còn chiếc ở xa bắn nước lên tận đèn.

Martin Thoene:

Martin Thoene cũng sửa một chiếc theo cách tương tự. Ông còn nới rất nhẹ lỗ ở giữa phần màu đỏ và bo tròn mép phía cửa hút của nó. Ông cũng bo nhẹ đầu vào của ống xả, với hy vọng nước thoát khỏi vỏ cánh quạt dễ hơn một chút.

Ông lắp lại bộ điều chỉnh lưu lượng màu vàng, nhưng khoét rộng nó giống như killforfood đã làm với vỏ trong màu đen. Nhờ vậy nước có đường đi thẳng vào cánh quạt, mà khe cần gạt màu vàng vẫn được che kín. Nếu để hở khe này, Martin đoán mảnh vụn cây và các thứ khác sẽ bị hút vào đó.

Khác biệt dễ thấy nhất là khi đặt tay trước máy, dòng nước đập vào tay mạnh hơn hẳn so với lúc máy còn nguyên bản.

Lưu lượng tốt nhất Martin đạt được (ước chừng) là 900 lít/giờ, THẤP HƠN RẤT NHIỀU so với 1540 lít/giờ hãng công bố.

killforfood: Mũi khoét lỗ 38 mm có cỡ vừa khéo để mở rộng đường nước vào cánh quạt. Dùng mũi khoét nhanh hơn nhiều so với con dao bỏ túi anh dùng trước đó, lỗ cũng tròn đều hơn nhiều. Ai ở bên kia Đại Tây Dương thì thử mũi khoét 40 mm, chỉ lớn hơn một chút.

Tấm điều chỉnh lưu lượng đã sửa.

Mẹo hay

killforfood cũng chia sẻ cách ghép powerhead vào manifold phi 27. Các côn phễu quá nhỏ để chụp vào ống PVC phi 27, nên anh cắt bớt khoảng 1,3 cm ở đầu nhỏ rồi ngâm nước nóng cho dễ kéo giãn chụp vào ống PVC.

Các đầu nối Aquaclear đã lắp vào các bộ phận của manifold.

Những chỉnh sửa của killforfood chắc chắn làm lưu lượng của Aquaclear 70 tăng lên rất nhiều. Nhiều khả năng các powerhead khác cũng sửa được theo cách tương tự.

Powerhead quét (sweeping)

Powerhead thông thường có một nhược điểm là phun ra một tia nước áp lực rất tập trung. Kiểu dòng này không tự nhiên, vì ngoài tự nhiên nước di chuyển thành cả một khối lớn. Để phân tán dòng ra, Zoo Med làm ra thiết kế powerhead quét Power Sweep. Loại này chủ yếu làm cho bể Reef, để mô phỏng sóng đập theo nhịp, nhưng vẫn dùng được trong bể nước ngọt để tạo dòng chung. Nhược điểm hay được nhắc khi dùng ở bể nước mặn là tảo và vi sinh vật đóng cặn vôi bám tích tụ, có thể làm kẹt cơ cấu vòi quét. Trong nước ngọt thì chuyện này nhiều khả năng không thành vấn đề.

Powerhead Zoo Med Powersweep. Hình này cho thấy hai chi tiết cũng có trên nhiều thiết kế powerhead khác. Thứ nhất là bộ đổi hướng dòng xoay được (bên trái). Thứ hai là cửa hút khí kiểu venturi (cái ống). Nước chảy qua vòi xả của máy hút không khí vào qua cửa hút khí chỉnh được, rồi trộn khí vào dòng xả. Nhờ vậy bể được sục khí thêm một chút.

Cải tạo cánh quạt

Như đã nói, cánh quạt kiểu bánh guồng vốn kém hiệu quả. Gần đây, các máy tạo dòng dùng cánh giống chân vịt tàu xuất hiện, và một hãng đã làm ra bộ chuyển đổi cho powerhead thông thường. Bộ này tạo dòng rất mạnh, nhưng sau khi chuyển đổi, máy chỉ còn dùng được như một máy tạo dòng độc lập. Nói cách khác, bạn không thể gắn nó vào hệ ống manifold hay dùng làm lọc phụ.

Bộ chuyển đổi Sureflow1600 được làm ra để dùng với các powerhead thông thường Maxijet 400, 600, 900 và 1200.

Bộ này thay cánh quạt bánh guồng bằng cánh kiểu chân vịt tàu, bọc trong một cái lồng cho nước chảy vào và ra.

Tristan (crazyloaches) đã chụp những tấm ảnh rất đẹp dưới đây. Ảnh cho thấy rõ cách chuyển đổi và khác biệt thiết kế so với powerhead thông thường.

Bên trái là powerhead Maxijet thông thường, bên cạnh là cánh quạt và vỏ của bộ chuyển đổi Sureflow1600. Để ý thiết kế các bộ phận khác nhau rõ rệt. Cánh của Sureflow lớn hơn nhiều. Cánh quạt Sureflow lắp thẳng vào chỗ cánh quạt gốc. Vỏ mới đã lắp. Nước vào qua các khe lớn ở phía trên vỏ và thoát thẳng ra phía dưới. Diện tích cửa thoát nước lớn. Đây là giá đỡ đi kèm bộ Sureflow. Hướng dẫn khuyên dán các bộ phận với nhau bằng keo Super Glue. Để ý Tristan dùng 4 dây rút để giữ chắc hai bộ phận cho gọn, mà sau này cần thì vẫn tháo ra được. Cụm hoàn chỉnh đã sẵn sàng thả vào bể. Thực chất, thân động cơ bị xoay 90 độ so với vị trí làm việc ban đầu, nhưng khớp cầu vẫn cho phép chỉnh hướng ở mức nhất định.

Nhận xét cá nhân của Tristan (crazyloaches) về máy bơm Koralia

Tristan tình cờ thấy dòng máy này khi tìm vài máy bơm tuần hoàn tốt cho bể mới sắp set cho đàn cá chạch hề (clown) và cá nước ngọt của mình. Anh xem nhiều loại như Seio, Tunze và các hãng khác. Koralia hút mắt anh nhất và giá cũng hợp lý nhất. Anh lo vì máy khá hở, những con Botia ưa phiêu lưu có thể chui hẳn vào trong. Nhưng nghĩ mình có thể tự làm lưới chắn, anh mua một cặp Koralia 4. Hôm thả chúng vào bể, anh viết một bài đánh giá ngắn, vì trên diễn đàn chưa ai nói nhiều về loại máy này.

Một trong những điều anh để ý đầu tiên là thông số in trên hộp khác với tờ thông số bên trong. Chuyện này khiến anh băn khoăn về chất lượng, nhưng anh tạm tin nhà sản xuất.

Dữ liệu kỹ thuật trên tờ thông số:

4.500 lít/giờ 8.5W (115V 60Hz)

4600l/h 11W (230-240V 50Hz)

Trên hộp ghi:

4.500 lít/giờ 12W (115V 60Hz)

4600l/h 11W (230-240V 50Hz)

Dù sao thì các trang web bán máy này mà anh thấy lại ghi thông số khác nữa. Có thể hãng đã đổi thông số một hai lần nên mới gây nhầm lẫn, anh cũng không rõ.

Anh chụp vài tấm ảnh để so với Maxi-Jet, loại máy phổ biến mà anh có vài chiếc. Anh dùng chiếc MJ600 vì nó đang để không, nhưng MJ1200 lớn hơn cũng có vỏ y hệt. MJ1200 được định mức 1.100 lít/giờ và 20W.

Nhìn nghiêng. Maxijet 600 bên trái, Koralia 4 bên phải. Nhìn từ phía trước (cửa xả). Động cơ đã tháo rời, để ý vỏ động cơ Koralia nhỏ hơn Maxijet 600 ở mọi chiều. Giá đỡ Maxijet bên trái, giá đỡ nam châm hai mảnh (hút xuyên kính) của Koralia bên phải. Cánh quạt "bánh guồng" thông thường của Maxijet (trái) và "chân vịt" của Koralia (phải). Để ý nam châm vĩnh cửu của Koralia còn nhỏ hơn. Vỏ cánh quạt Koralia đã tháo rời.

Ấn tượng đầu tiên của anh rất tốt. Thiết kế rất giống Tunze Turbelle Nano Stream, dù anh chỉ biết qua những gì nghe và thấy trên mạng chứ không có chiếc nào. Tristan cho rằng mẫu 6045 là mẫu giống Koralia 4 nhất, nhưng giá của nó gấp đôi. Anh mua K4 ở Drs Foster & Smith. Anh đang chạy thử một chiếc trong bể 285 lít, và ngay cả ở đây dòng chảy cũng không mạnh quá mức với cây hay thổi bay nền, dù anh không định để nó ở đó lâu dài. Dòng tỏa ra rất rộng nhưng vẫn đẩy nước đi được khá xa. Ở khoảng cách chừng 10 cm, dòng tác động lên tay nhẹ hơn chiếc Maxi-Jet 1200 của anh, nhưng anh tin lượng nước nó đẩy đi lớn hơn nhiều. Anh tự hỏi sao trước giờ người ta không làm máy bơm kiểu chân vịt, vì chúng có vẻ hiệu quả hơn đến mức vô lý. Rồi anh nghĩ ra là cho tới gần đây, phần lớn "power head" được thiết kế riêng để gắn với ống lọc đáy và những thứ tương tự, nên cần cửa hút nối được vào ống. Còn máy này giống chân vịt thuyền hơn. Nước được hút tự do từ mọi phía quanh chân vịt rồi đẩy ra khoảng trống không vật cản. Thân chính của máy to cỡ nắm tay anh, có khe khắp thân để hút nước. Đặt 1 hay 2 ngón tay lên cửa hút thì không thấy lực hút, phải 3 hay 4 ngón mới thấy hút nhẹ. Phải có rất nhiều thứ bám vào thì máy mới bị nghẹt, trong khi nghẹt vì cây là một trong những vấn đề anh gặp với Maxi-Jet. Ngay cả trong bể 285 lít, K4 cũng không quá mạnh, nhưng anh không chắc có nên đặt nó vào bể nhỏ hơn nhiều hay không.

Về độ ồn thì chưa kết luận được. Không rõ vì sao, nắp bể của anh bị cộng hưởng khi đóng lại. Mở nắp ra thì anh thực sự không nghe được tiếng Koralia giữa tiếng ù nhẹ của hai powerhead khác và hai lọc thùng Rena XP3 bên dưới. Trong điều kiện đó, anh đánh giá máy rất êm so với lưu lượng của nó. Nhưng khi đóng nắp, máy kêu ù khá to. Anh cho rằng lỗi ở nắp bể, vì mở nắp ra thì máy chạy rất êm. Sau này anh sẽ thử dời máy sang chỗ khác xem có tìm ra vì sao nắp bể lại khuếch đại tiếng ù không.

Nhân tiện, K4 là cỡ lớn nhất của hãng, và họ cũng có máy nhỏ hơn cho bể nhỏ hơn. Những chiếc K4 này anh mua cho bể 900 lít, và bể đó sẽ có ít nhất 2 chiếc để tăng thêm dòng chảy.

Máy bơm Seio Super Flow

Máy bơm Seio Superflow của Taam Inc. đã có mặt được một thời gian, và lại là một kiểu khác hẳn thiết kế thông thường. Mẫu nào cũng rất mạnh, mẫu lớn nhất được công bố đạt tới 11.400 lít/giờ. Chúng khá đắt nhưng làm chắc chắn, và chắc chắn tạo tuần hoàn rất tốt mà không có luồng xả dồn mạnh như các powerhead thông thường cỡ lớn.

Martin Thoene cần một máy bơm lớn để tạo dòng tốt cho bể cá chạch hề 475 lít của mình. Ông mua được một chiếc Seio M1500 với giá "rẻ đến khó tin", và không thể bỏ qua vì đó là giá thật. Chất lượng chế tạo của dòng máy này khiến ông rất ấn tượng. Máy đi kèm nhiều kiểu gắn chắc chắn, thiết kế gọn gàng và dùng được theo nhiều cách. Tuy vậy, với thiết kế này thì không thể dùng nó như một powerhead thông thường.

Dưới đây là các bước lắp từ những bộ phận cơ bản, để thấy thiết kế sáng tạo của máy.

Đây là thân động cơ M1500 cơ bản. Nước vào qua các khe, và có thể xoay ống bọc ngoài để mở hoặc đóng các khe nhằm chỉnh lưu lượng. Nhìn vào cửa xả sẽ thấy trục cánh quạt bằng gốm khá dày. Martin nghe nói có người làm gãy trục khi lắp máy lại sau lúc vệ sinh, nên phải cẩn thận. Trục gốm có vẻ ít mòn hơn trục thép, nhưng vẫn phải đảm bảo máy không hút cát, vì cát rõ ràng có thể làm trục mòn nghiêm trọng. Để ý phần trong của vỏ thuôn dần khá rõ. Đây là cánh quạt có hình dạng độc đáo dùng trong dòng máy này. Phần thuôn của nó khớp với vỏ. Martin nhận thấy mảnh vụn cây có thể mắc vào mặt sau của các cánh (phía trên trong hình) và cản dòng nước hoặc làm cánh quạt ngừng quay. Lắp cánh quạt vào thân động cơ thì thấy khe hở khá khít. Đây là vỏ đỡ trục. Nó được làm kín bằng vòng đệm O-ring và ép vào vỏ máy. Phải đảm bảo trục nằm đúng vào ổ đỡ cao su trước khi ép vỏ vào hẳn. Áp lực nước có thể đẩy vỏ bung ra, nên có vòng ren này giữ lại. Vặn vào đúng vị trí thì trông như thế này. Vòi xả xoay được ép vào cửa xả. Vòi này bẻ hướng dòng 90 độ, phần bên trong chỉnh được để định hướng dòng. Đây là lúc vòi đã lắp vào máy. Với cách lắp này, vòi xoay được qua một góc rất rộng. Nếu dùng một trong các kiểu gắn khác thì chỉnh được đủ 360 độ. Trên đỉnh máy có một chi tiết màu xanh. Đó là cửa hút khí, chỉnh được. Nó cho phép đưa khí vào vỏ cánh quạt để sục khí thêm. Nếu đỉnh máy ngập dưới nước thì cần nối thêm một ống dẫn vào đây. Lớp vỏ phụ này tách cá ra xa hơn khỏi lực hút dồn ở các khe cửa hút. Lắp hoàn chỉnh thì máy khá to. Máy cũng nặng, cần tới sáu giác hút lớn để đỡ khi gắn kiểu này. Nhìn từ phía trước. Cửa xả hình chữ nhật cho luồng nước thoát rộng, không bị dồn áp lực như ở các powerhead thông thường. Trong bể, giá treo bằng giác hút cho phép gắn máy ở bất kỳ độ cao nào.

Những vấn đề khi nuôi cá chạch

Máy bơm Koralia, bộ chuyển đổi Sureflow và Seio Super Flow chủ yếu được làm ra cho dân chơi cá biển, những người cần máy tạo dòng khuếch tán cho bể Reef. Trong bể Reef, dùng lâu sẽ phát sinh vài vấn đề. Phần lớn là chuyện phải bảo dưỡng định kỳ cho kỹ, vì vi sinh vật đóng cặn vôi có thể bám tích tụ trên các bộ phận.

Người chơi cá nước ngọt cũng phải bảo dưỡng thiết bị định kỳ. Rắc rối lớn nhất với mình thường là máy hút phải mảnh vụn cây, có thể làm nghẹt hoặc dừng máy. Powerhead thông thường chạy qua Quickfilter hay qua manifold River-Tank được che chắn khỏi rác thực vật. Những máy bơm kiểu hở này thì không.

Một vấn đề khác đến từ chính loài cá mình nuôi. Cá chạch vốn tò mò và hay tìm cách chui vào những khe hẹp. Chúng cũng thích bơi ngược dòng và hay cố bơi vào cửa xả. Nhìn thiết kế các máy bơm ở trên, có thể thấy rõ những mối nguy cho một con cá quá tò mò. Thêm nữa, hầu hết cá chạch, nhất là cá chạch suối đá thân có giác bám, thích bám gặm trên các bề mặt. Khi đó cá có thể gặp nguy ở bất kỳ chỗ nào máy hút mạnh.

Tristan nhận thấy chiếc Koralia của anh hút mảnh vụn cây rất rõ. Anh cũng để ý rằng cái mũi tò mò của một con Botiid có thể dễ dàng chạm tới cánh quạt đang quay. Dưới đây là cách anh sửa máy.

Anh làm một tấm lưới bao kín hoàn toàn cánh quạt, uốn cho ôm sát mặt trong của lưới chắn cửa hút. Lắp xong trông rất gọn. Khi thả vào bể, có thể thấy rõ lưới chặn được mảnh vụn cây lớn và cá nhỏ, và cửa xả ở giữa cũng được che. Một con Botia tò mò không thể chạm tới cánh quạt đang quay nhanh, nếu chạm thì hậu quả thảm khốc thế nào ai cũng hình dung được. Tristan dùng hệ đã sửa này một thời gian, nhưng thấy lưới quá mịn nên nghẹt mảnh vụn cây khá nhanh và phải vệ sinh thường xuyên. Cách sửa này cũng áp dụng được cho bộ chuyển đổi Sureflow, dù lưới có thể phải gắn bên ngoài và có lẽ không đẹp bằng.

Máy Seio thực chất có lọc rác hai lớp khi lắp hộp có khe bên ngoài. Tuy vậy, máy có một lỗi thiết kế rõ ràng đáng lo với người nuôi cá chạch.

Khe hở rất dễ thấy này nằm phía trên vòi xả, và cá rất dễ lách qua đó để đến gần lực hút mạnh hơn ở các khe hút bên trong. Cá bình thường khó vượt qua lớp vỏ ngoài này. Nhưng Botiid và các loài cá chạch khác sẽ xoay mình theo bất kỳ góc nào cần để đến được chỗ chúng muốn, nên cá nhỏ chui vào trong hộp rất dễ. Martin từng thấy con Botia histrionica khoảng 6 cm của mình bơi thẳng vào trong hộp ngoài này, sục sạo trong vỏ tìm mẩu thức ăn rồi thong thả bơi ra. Rõ ràng lực hút của phần bên trong không làm khó được nó, nhưng ông tin cá thật nhỏ thì có thể gặp nạn. Cá của ông lớn hơn nên ông chưa cần bịt mối nguy này. Ông nghĩ có thể cắt một miếng mút lọc thô vừa khít thành trong của hộp lọc rác rồi dán vào bên trong, để hộp vẫn dễ lắp vào thân máy mà bịt được khe hở trong hình. Nếu lắp máy mà chưa gắn bộ đổi hướng cửa xả thì có thể vẽ theo đúng hình dạng cần cắt. Cá ít khả năng bơi ngược lên cửa xả vì dòng ở đó rất mạnh. Mà nếu có thì thiết kế cánh quạt cũng không thể làm hại cá, vì thứ duy nhất cá thấy là một hình nón ngược đang quay, không có cánh thật nào.

Với những powerhead thông thường đã sửa như của killforfood ở trên, khi gỡ các thanh lưới chắn cửa hút thì máy có thể hút phải chất rắn mà trước đây bị chặn lại. Ốc là một trong những rắc rối lớn nhất. Martin từng thấy ốc Malaysian Trumpet con chui qua miếng xốp cửa hút trên manifold River-Tank rồi bị hút dính vào lưới chắn của máy bơm. Khi đã gỡ lưới, ốc có thể lọt vào cánh quạt đang quay và có thể làm gãy cánh. Diệt sạch ốc hoặc vệ sinh miếng xốp cửa hút thường xuyên có thể tránh được chuyện này.

Máy bơm tỏa nhiệt quá nhiều

Nhìn chung, máy bơm càng lớn thì càng ngốn điện và càng tỏa nhiều nhiệt thừa. Tùy nhiệt độ phòng và các yếu tố khác, lượng nhiệt này có thể thành vấn đề. Những loài như cá chạch suối đá thường cần nước mát hơn và dòng mạnh hơn nhiều so với bể thông thường. Với chúng, nhiệt tích tụ quá mức trong các tháng hè có thể là chuyện đau đầu thật sự.

Cách chống nóng hiệu quả nhất là dùng quạt nhỏ thổi qua mặt nước. Nước bay hơi sẽ mang nhiệt đi, nhưng tất nhiên bể cũng hao nước nhanh. Lượng nước hao phải bù bằng thay nước, KHÔNG PHẢI chỉ châm thêm nước. Nếu chỉ châm thêm, chất rắn hòa tan có thể tăng dần và nước sẽ cứng lên.

Hy vọng bài này cho bạn thêm chút hiểu biết về cách dùng powerhead trong bể cá chạch. Nhóm cá này đặt ra một số vấn đề cần tính trước để cá không bị thương hay chết. Một số cá họ Botiid có thể phá cây, tạo mảnh vụn gây rắc rối cho máy bơm. Nền cát, thứ rất được ưa chuộng, cũng có những vấn đề riêng cần xử lý. Cả cá lẫn thiết bị cần dùng đều có thể khá đắt. Vì vậy mình phải có biện pháp phòng ngừa phù hợp để cả hai đều bền lâu.