Cách chăm sóc cá cảnh khi mất điện

Mưa bão hay điện lực cắt điện bảo trì đều có thể làm nhà mất điện, và người chơi cá thường hoảng ngay lúc đó. Rất nhiều thiết bị của bể như sưởi, lọc, đèn, hệ CO2 đều chạy bằng điện. Trong đó có những thứ sống còn với cá và các sinh vật trong bể. Khó hơn nữa là phần lớn trường hợp ta không biết mất điện bao lâu, nên cũng khó biết phải làm gì cho đúng. Lời khuyên tốt nhất là giữ bình tĩnh và lên sẵn kế hoạch. Lúc mất điện, cứ bình tĩnh, đừng vội làm gì với bể.

Giữ đủ oxy trong nước

Trong 1–2 giờ đầu, đừng động gì vào bể. Không cho cá ăn, và tắt luôn máy cho ăn tự động nếu có. Cũng đừng thay nước. Ngoài tự nhiên, nhiệt độ nước vẫn lên xuống từ sáng đến tối, và cá vốn đã quen với chuyện đó. Thứ cá chịu kém là những thay đổi đột ngột do con người gây ra, như đổ vào cả nắm thức ăn dạng mảnh hay rót nước sôi vào bể. Thay vào đó, bạn hãy tranh thủ lúc này tìm sẵn các nguồn điện dự phòng, phòng khi phải cầm cự lâu. Có thể dùng:

• Pin rời dự phòng
• Pin dự phòng cổng USB
• Laptop (để sạc các thiết bị USB)
• Trạm sạc dự phòng dung lượng lớn (loại dùng đi cắm trại)
• Bộ đổi nguồn (inverter) dùng ắc quy ô tô
• Bộ lưu điện (UPS)
• Máy phát điện di động (khi mất điện dài ngày)

Sau 8 giờ trở lên, bật sục khí cho bể chạy 1 giờ, rồi cứ 8 giờ lặp lại một lần. (Lưu ý: nếu bể nuôi dày, nhiều cá, hoặc bạn thấy cá ngoi lên mặt nước đớp khí, thì có thể phải sục sớm hơn và bật thường xuyên hơn. Ví dụ, bể cichlid châu Phi nuôi quá dày có thể cần sục khí 4 giờ một lần.)

Bạn dùng đá sủi hoặc lọc bọt biển để tạo bọt khí ở mặt nước. Bọt khí đẩy mạnh trao đổi khí và nạp oxy cho nước rất nhanh. Cả hai thứ này đều cần máy sủi khí, mà máy sủi thì phải có điện mới chạy. Nếu bạn có máy sủi chạy cổng USB, cứ cắm vào pin dự phòng USB hoặc laptop. Tốt hơn nữa là dùng loại máy sủi có pin dự phòng tích hợp. Lúc có điện, máy chạy bình thường như mọi máy sủi khác, còn pin lithium-ion bên trong lúc nào cũng sạc đầy. Vừa mất điện là pin tự bật, kể cả khi bạn vắng nhà, và chạy liên tục được 20 giờ. Nếu đang ở nhà, bạn có thể tự chuyển sang chế độ tiết kiệm pin (Power Save). Ở chế độ này, máy chạy 15 giây rồi nghỉ 15 giây, nhờ vậy pin trụ được từ 40 giờ trở lên. Máy cũng chỉnh được lưu lượng khí. Bạn vặn nhỏ khí xuống thì máy còn chạy được lâu hơn nữa.

Cuối cùng, nếu bạn có cả một phòng cá với nhiều bể dùng chung một máy sủi piston, có thể chạy máy bằng trạm sạc dự phòng cỡ lớn loại dùng đi cắm trại, hoặc qua bộ đổi nguồn từ ắc quy ô tô. Hết điện thì lái xe sang nhà bạn bè, cắm sạc rồi tranh thủ ăn tối cùng nhau. Nếu mất điện kéo dài nhiều ngày, bỏ công dựng một máy phát điện di động chạy xăng hoặc gas propane để dùng lâu dài có thể là đáng.

Điểm yếu của lọc treo (HOB) và lọc thùng là khoang chứa vật liệu lọc không chứa được nhiều nước, cũng không chứa được nhiều oxy. Để vi sinh có lợi trong lọc không bị thiếu oxy, một số người chơi lấy vật liệu lọc ra và bỏ thẳng vào bể, vì nước trong bể có nhiều oxy hòa tan hơn. Một cách hay nữa là rút hẳn phích cắm của lọc HOB và lọc thùng. Nếu không, lúc có điện lại, toàn bộ chất hữu cơ đang phân hủy và xác vi khuẩn chết trong vật liệu lọc sẽ bị bơm thẳng vào bể.

Kiểm soát nhiệt độ

Nếu ngoài trời lạnh hơn mức nhiệt nhiệt đới của bể, mục tiêu là giữ cá đủ ấm cho đến khi sưởi chạy lại. Có vài bể thì bạn có thể dùng băng keo đóng hàng dán túi giữ nhiệt (heat pack) lên mặt ngoài kính bể, không dán bên trong. Loại túi giữ nhiệt dùng khi vận chuyển cá cần oxy mới sinh nhiệt được. Vì vậy bạn chỉ dán hai đầu túi và chừa phần lớn bề mặt túi ra ngoài. Cứ khoảng 75–115 lít nước thì dùng một túi, rồi tăng giảm số túi tùy tình hình. Túi giữ nhiệt thường có ghi thời gian sử dụng. Nhớ thay túi mới khi túi cũ hết nóng.

Một cách khác để bể đỡ mất nhiệt là đậy nắp thật khít rồi quấn cả bể bằng chăn, khăn tắm hoặc chăn giữ nhiệt Mylar loại dùng khi khẩn cấp. Quấn nhiều lớp thì lớp không khí giữa các lớp chăn sẽ cách nhiệt, làm nhiệt thoát ra chậm hơn. Bể lớn có khi to quá không trùm hết được. May là lượng nước càng nhiều thì nhiệt độ càng khó thay đổi. Nếu bạn có cả một phòng cá, sưởi ấm luôn cả phòng bằng nguồn nhiệt không dùng điện như lò sưởi gas propane hay bếp củi có thể sẽ dễ hơn.

Một số người chơi giữ ấm bằng cách đun nước sôi rồi cho vào bể. Chỉ cần nhớ đừng đổ thẳng nước sôi vào bể, vì có thể làm cá bị bỏng. Cách đúng là múc bớt nước bể ra xô rồi pha thêm một ít nước sôi vào. Bạn có thể dùng nhiệt kế kiểm tra cho chắc nước đã đúng nhiệt độ, rồi mới đổ phần nước ấm đó lại vào bể. Trong lần mất điện gần nhất, một bể 3.000 lít vẫn giữ nhiệt được khá lâu.

Còn khi trời rất nóng và nước bể khó giữ mát, bạn thử dời bể sang chỗ mát hơn, tránh nắng chiếu trực tiếp, hoặc đưa xuống tầng hầm. Nếu có quạt chạy pin hoặc chạy bằng nguồn điện dự phòng, bạn cho quạt thổi ngang mặt nước. Nước bay hơi sẽ kéo nhiệt độ xuống. Một số người thả chai nước đá vào bể cho nước mát. Có điều đá thường tan rất nhanh và có thể làm nhiệt độ thay đổi đột ngột, khiến cá bị stress.

Sau khi có điện trở lại

Khi có điện lại, đừng cho cá ăn trong 24 giờ. Mục đích là để hệ lọc sinh học, như vi sinh có lợi và cây thủy sinh, kịp xử lý lượng chất thải nitơ tích lại trong lúc mất điện. Nước bể thậm chí có thể hơi đục. Đó là do chất thải nitơ tích quá nhiều, hoặc do một phần vi sinh có lợi đã chết trong lúc mất điện, hoặc cả hai. Bạn hãy test amoniac và nitrit. Nếu chỉ số trên 0 ppm thì thay nước để loại bớt lượng chất thải dư. Cuối cùng, vệ sinh lọc HOB và lọc thùng cho sạch xác vi khuẩn và cặn chất thải nitơ rồi mới cắm điện lại.

Càng chơi cá lâu năm, người ta càng yên tâm để bể yên lâu hơn khi mất điện, nhất là trong vài giờ đầu. Nếu muốn lần mất điện sau đỡ lo hơn, bạn hãy trang bị một máy sủi có pin dự phòng tích hợp. Loại này tự bật khi mất điện và giữ cho nước bể đủ oxy.