Cách phân biệt cá đực cái: betta, bảy màu, molly, platy, cá chuột, thần tiên

Là gì, vì sao cần

Phân biệt được cá đực cá cái thì bạn mới biết nên nuôi chung, tách bầy hay ghép cặp. Với nhóm cá đẻ con, chuyện này gấp hơn nhiều người nghĩ. Bảy màu đực có thể trưởng thành sinh dục từ khoảng 3 tháng tuổi. Vì thế một bầy cá con có khi phải tách đực cái từ sớm.

Betta thì khác. Ngoài lúc cho đẻ, không nên thả betta đực và cái chung bể. Chúng sẽ đánh nhau, và thường là cá cái giết cá đực. Còn với cá thần tiên, xác định giới tính là bước đầu tiên khi bạn muốn có một cặp sinh sản.

Bảy màu, molly, platy (cá đẻ con)

• Vây hậu môn: đây là dấu hiệu chắc chắn nhất. Ở cá đực, vây hậu môn biến thành một cái que gọi là gonopodium. Que này xoay được mọi góc, và cá đực dùng nó để chuyển tinh sang cá cái. Cá cái vẫn giữ vây hậu môn hình tam giác.
• Dáng mình: cá cái thường tròn mình và mập hơn cá đực.
• Đốm thai: bảy màu cái và một số platy có một đốm sẫm màu nằm thấp dưới bụng. Đốm đó chính là mắt của cá con đang lớn trong bụng mẹ. Thấy đốm này là biết cá đang mang thai.
• Riêng molly: gonopodium của molly đực mảnh và dài. Molly cái to hơn, dài tới khoảng 13 cm, còn molly đực chỉ khoảng 7,5 cm. Cá đực có vây lưng to và cầu kỳ hơn, lại hay xòe ra khoe khi tán cá cái. Vây lưng của cá cái thì nhỏ và đơn giản hơn.

Khi cá cái sắp đẻ, bụng nó vuông lại như cái hộp. Lúc này cá cũng hay trốn vào đám cây hoặc nép sát phía sau bể.

Loài	Thời gian mang thai sau khi thụ tinh
Bảy màu	21–40 ngày
Platy	30–40 ngày
Molly	4–6 tuần

Cá betta

• Đốm trứng: betta cái có một đốm nhỏ màu nhạt nằm giữa vây bụng và vây hậu môn. Đó là ống đẻ trứng. Ở những con màu trắng hoặc màu nhạt, đốm này rất khó thấy.
• Vây: tùy dòng, vây cá đực có thể dài gấp ba đến bốn lần vây cá cái. Vây bụng cá đực cũng dài và dày hơn.
• Râu mang: cả đực lẫn cái đều có một lớp màng dưới nắp mang. Màng của cá đực to hơn, và đôi khi lòi ra ngay cả lúc cá không giương mang. Cá cái chỉ lộ lớp màng này khi giương mang.
• Dáng mình: cá cái ngắn và chắc mình, cá đực dài và thon hơn. Cá cái trưởng thành thường nhỏ hơn cá đực.
• Sọc dọc: khi sẵn sàng sinh sản, cá cái hiện lên các sọc sẫm chạy theo chiều đứng trên thân. Cá đực không có những sọc này.
• Tổ bọt: cá đực vẫn làm tổ bọt dù trong bể không có cá cái. Cá cái thỉnh thoảng cũng làm tổ, nhưng tổ nhỏ hơn.

Cá thần tiên

• Ống sinh dục: ống này nằm dưới bụng, sau vây bụng và trước vây hậu môn. Ở cá cái, ống to, hình trụ và tù đầu. Ở cá đực, ống mảnh hơn và nhọn. Dấu hiệu này đáng tin nhất vào mùa sinh sản. Có những con cái chỉ lộ ống ra khi bụng đã đầy trứng.
• Trán: cá đực thường có một cái gù nhẹ trên trán, nằm giữa mắt và vây lưng. Trán cá cái thì thoai thoải dốc ra sau.
• Vây lưng: cá đực thường có vây lưng to hơn.
• Bụng: con nào bụng phình lên trước khi đẻ thì đó là cá cái đang mang đầy trứng.

Thần tiên thường tự chọn bạn đời. Vì vậy, dù bạn đã nhận ra đúng một đực một cái, chưa chắc hai con đó sẽ thành cặp.

Cá chuột (Corydoras)

• Chiều dài: cá cái dài hơn cá đực. Ở một số loài, cá cái dài hơn tới 40%.
• Nhìn từ trên xuống: chỗ rộng nhất của cá cái nằm ngang hoặc hơi lùi sau gai vây bụng. Chỗ rộng nhất của cá đực nằm ngang hoặc ngay sau gai vây ngực.
• Vây bụng: cá đực thường có vây bụng dài và nhọn hơn. Vây bụng cá cái thì tròn, hình cánh quạt. Cũng có loài không thấy khác biệt gì ở chỗ này.
• Đốm trên vây: ở vài loài, vây bụng cá đực lấm tấm chấm đen, còn vây bụng cá cái thì trong.

Các bước xem giới tính

1. Đợi cá đủ tuổi. Betta còn nhỏ thì gần như không thể phân biệt. Có nguồn khuyên đợi hai đến ba tháng, có nguồn nói khoảng hai tháng hoặc đợi đến khi cá trưởng thành. Thần tiên thường chỉ lộ khác biệt từ khoảng sáu đến bảy tháng tuổi, các dòng hoang dã có khi còn muộn hơn. Cá chưa trưởng thành thì không dấu hiệu nào dùng được.
2. Với cá đẻ con, soi vây hậu môn. Cá còn nhỏ thì bạn phải kiên nhẫn, có khi phải dùng tới kính lúp. Vây đã thành que thì đó là cá đực.
3. Với betta, cho cá ăn rồi tìm đốm trắng. Trên cá nhỏ, đốm trứng khó thấy, nhưng lúc cá đang ăn thì dễ nhìn hơn. Bạn cũng có thể đưa gương cho cá giương mang để xem lớp màng. Đừng để gương lâu, vì cá sẽ bị stress.
4. Với cá chuột, nhìn từ trên xuống. Cho cá ăn đầy đủ một thời gian. Sau đó bắt cá sang một hộp nhỏ chứa nước bể, rồi nhìn từ trên xuống để so chỗ rộng nhất của thân.
5. Với thần tiên, đợi mùa sinh sản để xem ống sinh dục. Đây là lúc dấu hiệu này rõ nhất. Bạn xem thêm dáng trán và bụng để đối chiếu.

Sai lầm hay gặp

• Tưởng cá đẻ con dễ phân biệt. Thực tế khó hơn nhiều người nghĩ. Những con đực còn nhỏ hoặc chưa trưởng thành, vây hậu môn chưa thành que, rất dễ bị nhầm là cá cái.
• Nhìn màu để đoán giới tính betta. Màu betta thay đổi theo tâm trạng, nên màu sắc không phải căn cứ để phân biệt.
• Thấy betta vây ngắn là cho rằng cá cái. Betta đực vây ngắn, chẳng hạn betta koi, rất dễ bị nhầm thành cá cái.
• Thấy hai con thần tiên rượt nhau là tưởng một cặp. Rượt nhau mà còn đánh nhau thì nhiều khả năng đó là hai con đực. Khác biệt đực cái ở thần tiên vốn mờ nhạt, người nuôi lâu năm cũng có lúc nhìn nhầm. Thức ăn, môi trường, di truyền và dòng cá đều có thể khiến bạn đánh giá sai.
• Nuôi chung betta đực và cái. Ngoài lúc cho đẻ thì không nên làm vậy. Chúng sẽ đánh nhau, và thường là cá cái giết cá đực.
• Nuôi bầy betta cái quá ít con. Một bầy betta cái cần ít nhất năm con. Nuôi đúng hai con cái chung một bể là đặc biệt nguy hiểm.

Nuôi chung đực cái cho ổn

• Với cá đẻ con, nên nuôi số cá cái nhiều hơn cá đực, để không con cái nào bị cá đực quấy quá nhiều. Với molly, tỉ lệ một đực với hai hoặc ba cái sẽ chia bớt sự chú ý của cá đực, nhờ vậy cá cái đỡ stress.
• Nếu không muốn cá đẻ, bạn hãy tách riêng đực cái hoặc chỉ mua một giới. Cần nhớ là cá cái giữ được tinh trùng trong người. Vì thế sau khi tách, nó vẫn có thể đẻ thêm vài lứa nữa.
• Platy họ hàng quá xa với molly và Endler nên không lai được với hai loài này. Bảy màu lai với molly thì đã có ghi nhận, nhưng rất hiếm.

Chuyện cá "đổi giới tính"

Dân chơi hay kể chuyện cá đẻ con tự đổi từ cái sang đực. Chuyện này chưa được chứng minh thuyết phục trong phòng thí nghiệm. Nhiều khả năng đó là những con đực thuộc dạng "yếu", trưởng thành muộn, nên hồi nhỏ trông giống cá cái.

Cũng có trường hợp cá cái lớn tuổi bị mất cân bằng nội tiết, nên lên màu, mọc vây và cư xử giống cá đực. Tuy vậy, chúng không tạo được tinh trùng và không có gonopodium hoạt động được. Nói cách khác, chúng vẫn là cá cái.

Ở Việt Nam

• Tiệm cá ở mình phần lớn bán betta đực. Betta cái thường do người chơi bán lại, hoặc chỉ có ở những tiệm chuyên hơn. Nếu không chắc, cứ coi con betta bạn mua là cá đực.
• Bảy màu và molly còn nhỏ thì dùng kính lúp soi vây hậu môn. Platy và cá kiếm cũng phân biệt theo cách này.
• Một nghiên cứu của Đại học Cần Thơ trên cá thần tiên (Pterophyllum scalare) xác định giới tính cá sau 90 ngày tuổi. Nhóm nghiên cứu dựa vào hình dáng bên ngoài và mổ ra xem tuyến sinh dục.

Kiểm tra lại

• Cá đã đủ tuổi để xem giới tính chưa?
• Bạn đã xem dấu hiệu chắc nhất của từng loài chưa? Đó là vây hậu môn ở cá đẻ con, đốm trứng ở betta, ống sinh dục ở thần tiên và dáng thân nhìn từ trên xuống ở cá chuột.
• Bạn có đang dựa vào màu sắc hay chuyện cá rượt nhau để kết luận không? Hai dấu hiệu này rất dễ làm bạn nhầm.
• Nếu nuôi chung, số cá cái đã đủ nhiều so với cá đực chưa?