Cá bị nấm miệng, nấm lưng (columnaris): nhận biết, cách chữa và phòng

Bệnh này là gì

Dân chơi Việt hay gọi bệnh này là "nấm miệng". Nghe tên thì dễ tưởng là nấm, nhưng thủ phạm thật ra là vi khuẩn Flavobacterium columnare, tên cũ là Flexibacter columnaris. Vì vậy nhiều người còn gọi bệnh là columnaris. Đây là một loại vi khuẩn Gram âm hình que. Nó không có roi và di chuyển bằng cách trườn.

Về lý thuyết, loài cá nước ngọt nào cũng có thể mắc bệnh này. Người ta đã ghi nhận bệnh ở neon, platy, cá ngựa vằn và koi. Với bể nuôi trong nhà ở Việt Nam, bảy màu, molly và neon là những loài hay bị nhất. Bệnh lây rất mạnh. Cá con lại càng dễ mắc.

Bệnh có hai thể:

• Thể cấp tính. Vết loét trên da lan rộng chỉ trong vài giờ. Có khi tới 50% đàn cá chết trong vòng 36 giờ.
• Thể mạn tính. Các vết trắng to dần lên từ từ, và cá chết sau một thời gian dài.

Nếu không chữa, vi khuẩn có thể ăn mòn phần sụn ở môi. Đến lúc đó cá sẽ chết đói, hoặc nhiễm trùng lan ra khắp người.

Dấu hiệu

• Trên người cá xuất hiện những búi ngắn màu trắng đục đến xám. Búi mọc chủ yếu ở đầu, mặt, mang và hàm, đôi khi mọc cả trên thân và vây.
• Thể ở miệng. Môi cá sưng lên, mép miệng phủ một lớp màng trắng xám trông như bông. Càng về sau hàm càng bị ăn mòn, lộ vết loét đỏ sâu, và cá không ngậm miệng lại được nữa.
• Thể ở lưng (bệnh "lưng yên ngựa"). Ở cá có vảy, vết bệnh có thể khởi phát từ mép vây rồi ăn dần vào trong thành hình cái yên ngựa. Có nguồn lại mô tả khác: vết bệnh bắt đầu ở gốc vây lưng rồi lan ra từ chỗ đó.
• Ở cá không vảy, vùng da bệnh bị hoại tử, chuyển màu xám xanh và có viền đỏ bao quanh.
• Mép vây rã dần cho tới khi lộ cả tia vây.
• Sợi mang rã từ đầu sợi vào dần phía cung mang. Mang hỏng thì cá lấy oxy kém, nên cá thở gấp.
• Cá lờ đờ, trốn vào góc hoặc nằm im dưới đáy, và bỏ ăn.

Bạn nên nhớ một điều. Ở ca cấp tính, cá có thể chết trước khi kịp lộ ra dấu hiệu gì bên ngoài.

Phân biệt với các bệnh khác

• Nấm thật. Nấm mọc thành sợi trắng dài, xốp như bông gòn. Búi của columnaris thì ngắn. Bệnh này còn có tên "bệnh bông gòn", và đó là lý do nhiều người nhầm nó với nấm.
• Thối vây. Bệnh này rất dễ nhầm với columnaris. Cách phân biệt là columnaris có những búi ngắn đặc trưng, còn thối vây thì không.
• Ở koi. Khi koi bị thối mang do columnaris, bạn cần phân biệt với KHV, vì KHV cũng làm mang bị ăn mòn.
• Một trang chuyên về koi ở Việt Nam có mô tả chứng "thối miệng" kèm lớp phủ như bông. Chứng đó nhiều khả năng do Aeromonas hydrophila gây ra chứ không phải columnaris.

Muốn biết chắc thì phải soi kính hiển vi. Trên mẫu mô vây, vi khuẩn bám một đầu vào mô, đầu kia đung đưa, rồi tụ lại thành từng cụm trông như cái cột hay đống rơm. Xét nghiệm PCR cho kết quả nhanh hơn và nhạy hơn nuôi cấy.

Nguyên nhân

Vi khuẩn này vốn có sẵn trong bể. Nó là loại vi khuẩn cơ hội. Nó chờ lúc cá yếu đi, hoặc cá có vết thương do đánh nhau hay bị rỉa vây, thì mới xâm nhập. Bệnh bùng lên khi bể có thêm những điều kiện sau:

• Amoniac hoặc nitrit trên 0. Các đợt bùng bệnh gắn rất chặt với tình trạng này.
• Nước bẩn, amoniac cao, pH cao, oxy thấp.
• Bể nuôi dày, tải sinh học cao.
• Thức ăn thừa và chất hữu cơ tích tụ lại. Đây chính là nguồn nuôi đợt bệnh.
• Cá bị stress hoặc ăn thiếu chất, nên sức đề kháng yếu.

Nhiệt độ. Trong nuôi cấy, vi khuẩn mọc được ở 18–30 °C. Dưới 14 °C hoặc trên 33 °C thì nó không mọc. Có nguồn ghi rằng vi khuẩn phát triển mạnh khi nước trên 15 °C, và nước càng ấm thì bệnh lây càng nhanh. Một nguồn khác ghi vi khuẩn độc hơn ở khoảng 29–32 °C, và khi nước nóng thì cá có thể chết chỉ trong vài giờ. Với ao nuôi, mùa hè là lúc bệnh bùng nhiều nhất.

Trong nước có độ cứng từ 50 ppm trở lên, vi khuẩn có thể sống được tới 32 ngày.

Những cá dễ mắc hơn

• Cá đang bị thương hoặc bị rỉa vây.
• Cá cichlid, vì chúng hay khóa hàm vật nhau.
• Cá đẻ con nuôi trong nước mềm, có tính axit.
• Betta nuôi không có sưởi.
• Cá vàng nuôi trong bể không có lọc hoặc quá đông.

Làm gì ngay

1. Chữa ngay, đừng chờ xem tình hình. Bệnh này có thể trở nặng rất nhanh.
2. Vớt cá bệnh sang một bể hoặc thau riêng, sục khí thật mạnh.
3. Có nguồn khuyên bước đầu nên tắm thuốc cho cá và hạ nhiệt độ nước xuống khoảng 24 °C.

Chữa

Bệnh do vi khuẩn gây ra nên phải dùng thuốc kháng khuẩn. Nhưng dùng thuốc thôi thì chưa đủ. Lúc nào bạn cũng phải sửa lại cách nuôi cùng lúc, gồm nước, mật độ và thức ăn.

Cách chữa dân chơi ở Việt Nam hay dùng

1. Tách cá sang bể có sục khí tốt.
2. Tắm cá trong nước pha Furan-2 hoặc ciprofloxacin, thêm muối 3‰ (3 g mỗi lít), làm trong 4–5 ngày. Mỗi ngày thay 50% nước rồi châm thuốc mới vào.
3. Lấy tăm bông thấm povidone-iodine hoặc oxy già pha loãng, chấm lên vết loét vài giây. Xong thì thả cá lại vào nước thuốc.
4. Khi cá đã lành, mỗi tuần thay 30% nước và giảm muối dần dần.

Trong lúc cá hồi phục, bạn cho ăn thức ăn bột mịn, artemia mới nở hoặc thức ăn mềm cho cá dễ nuốt.

Các thuốc và liều mà nguồn có ghi

Hoạt chất	Liều, thời gian	Lưu ý
Phenoxyethanol	100 mg/l trong 7 ngày
Nifurpirinol (furanace)	0,2 mg/l, tối đa 5 ngày	Có thể làm chết vi sinh trong lọc
Kanamycin và các kháng sinh khác diệt vi khuẩn Gram âm	Nguồn không ghi liều
Nhóm tetracycline, quinolone	Nguồn không ghi liều	Thức ăn trộn oxytetracycline có tác dụng khi cá bị nhiễm bên trong, nhưng vi khuẩn đã bắt đầu kháng thuốc
Thuốc tím, đồng sunfat, oxy già (dùng ngoài)	Nguồn không ghi liều chung	Gây độc khi dùng nồng độ cao

Chọn kháng sinh chuẩn nhất là dựa vào kháng sinh đồ, tức là xét nghiệm xem vi khuẩn nhạy với thuốc nào. Vi khuẩn này ưa nước kiềm, nên hạ pH xuống 6,8 có thể hỗ trợ thêm cho đợt chữa.

Chuyện dùng muối thì mỗi nguồn nói một kiểu. Có nguồn cho rằng muối không chữa được bao nhiêu với bệnh này. Theo nguồn đó, muối ở mức tới khoảng 7,5 g mỗi lít có thể ngừa nhiễm bệnh, nhưng chỉ dùng được cho cá chịu mặn như bảy màu và molly. Trong khi đó, cách chữa phổ biến ở Việt Nam vẫn dùng muối 3‰ đi kèm thuốc kháng khuẩn. Hai bên chỉ thống nhất một điểm: muối không phải thuốc chữa chính.

Riêng với koi

• Thối mang giai đoạn đầu: một trang koi tắm muối cho cá với liều 100 g trong 4,5 lít nước, trong 10 phút. Đây là liều tắm rất đậm, bạn nên kiểm tra kỹ trước khi làm theo.
• Xử lý cả hồ bằng chloramine-T với liều 1 g cho 4.500 lít. Cách này rủi ro nếu nước hồ mềm.
• Xử lý cả hồ bằng thuốc tím với liều 1,5 g cho 1.000 lít. Cách này được cho là hợp với nước mềm hơn. Con số tính theo gallon trên trang đó không khớp với con số tính theo lít, nên bạn lấy theo lít.
• Khi miệng cá nhiễm nặng, nên lấy mẫu đi xét nghiệm rồi chọn kháng sinh theo kết quả. Lúc này cá không ăn được, nên thuốc thường phải tiêm.

Với cá bị thương đã cách ly riêng, tinh dầu tràm trà có thể ngừa nhiễm trùng.

Phòng

• Chạy chu trình nitơ cho bể xong rồi mới thả cá. Bể lúc nào cũng phải có lọc, và đừng nuôi quá đông.
• Cho cá ăn đủ chất, nhiều vitamin. Đừng để thức ăn thừa.
• Hút cặn và thay nước đều đặn theo lịch.
• Giữ oxy hòa tan ở mức cao, kiểm soát amoniac và nitrit.
• Chỉ nuôi chung các loài hợp nhau. Cá nào hay đánh nhau hoặc rỉa vây thì tách riêng ra.
• Những hôm trời nóng, nhiệt độ nước tăng, bạn cần để ý cá kỹ hơn.

Với cá da trơn, hiện đã có vắc-xin sống nhược độc.

Sai lầm hay gặp

• Tưởng cá bị nấm. Thật ra bệnh này do vi khuẩn gây ra.
• Trông vào muối như thuốc chữa chính.
• Để thức ăn thừa thối dưới đáy và nuôi bể quá đông. Cả hai điều này đều làm bệnh lây nhanh hơn.
• Dùng chloramine-T cho hồ koi nước mềm. Thuốc có thể làm hại cá.

Ở Việt Nam

Dân chơi ở Việt Nam hay chữa bệnh này bằng Furan-2, ciprofloxacin, muối hột và povidone-iodine.

Vào những đợt nắng nóng ở Hà Nội, nhiệt độ không khí có thể vượt 38–40 °C, còn nước hồ lên tới 30–34 °C. Đây là giai đoạn nguy hiểm nhất trong năm, vì oxy trong nước xuống thấp.

Cá tra có bệnh trắng đuôi, là một bệnh gần với columnaris. Bệnh này gặp quanh năm, nhưng nhiều nhất vào đầu mùa mưa.

Khi nào cần lo

• Vết bệnh lan nhanh trong vài giờ. Đó là dấu hiệu của thể cấp tính, thể bệnh có thể làm chết tới một nửa đàn cá trong 36 giờ.
• Cá thở gấp. Mang bị rã thì cá lấy oxy rất kém.
• Hàm cá bị ăn mòn, cá không ngậm miệng được và bỏ ăn.
• Nước đang nóng. Khi nhiệt độ cao, cá có thể chết chỉ trong vài giờ.
• Bể có cá con. Cá con đặc biệt dễ mắc bệnh này.