Cách tạo vi sinh cho hồ cá: chạy bể mới, dùng men vi sinh, xử lý vỡ vi sinh

Vi sinh là gì, vì sao bể mới cần

Trong nền và trong lọc có một nhóm vi khuẩn có lợi. Dân chơi gọi chúng là hệ vi sinh hay vi sinh có lợi. Nhóm này chuyển amoni thành nitrit, rồi chuyển tiếp nitrit thành nitrat. Amoni và nitrit đều rất độc với cá. Bể mới set chưa có lọc sinh học, nên chất thải của cá cứ thế tích lại. Người ta gọi tình trạng này là hội chứng bể mới.

Vi khuẩn nitrat hóa bám trên những bề mặt nhiều oxy như đá sống, cát và vật liệu lọc. Ở Việt Nam, vật liệu lọc bán phổ biến gồm bông lọc, sứ lọc, bùi nhùi và chổi.

Nhiều người vẫn nghĩ Nitrobacter là vi khuẩn chính xử lý nitrit trong bể nước ngọt. Thực ra, nghiên cứu của Hovanec và cộng sự (1998) cho thấy nhóm làm việc chính là các vi khuẩn họ hàng gần với Nitrospira moscoviensis và Nitrospira marina. Nhóm nghiên cứu không tìm thấy Nitrobacter trong các mẫu lấy từ bể.

Bể coi như đã chạy xong vi sinh khi lần test nào amoni và nitrit cũng bằng 0, còn nước vẫn có nitrat.

Men vi sinh là gì

Men vi sinh là vi khuẩn đóng chai. Cửa hàng ở mình còn gọi nó là chế phẩm vi sinh hay men vi sinh tổng hợp, bán ở dạng bột hoặc dạng nước. Vi khuẩn trong chai có hai loại:

• Vi khuẩn nitrat hóa chuyển amoni thành nitrit rồi thành nitrat. Chính loại này tạo nên chu trình nitơ trong bể.
• Vi khuẩn dị dưỡng ăn thức ăn thừa, chất thải và cặn bẩn. Người chơi dùng loại này để làm trong nước và bớt bùn đáy.

Đừng tin chuyện đổ men vào là bể chạy xong ngay. Vi khuẩn nitrat hóa nếu còn sống thì bắt đầu làm việc liền. Nhưng để có một hệ lọc vi sinh ổn định, bể vẫn cần vài ngày đến vài tuần. Một bác sĩ thú y nhận xét rằng các sản phẩm quảng cáo thiết lập chu trình tức thì nhìn chung không hiệu quả. Các sản phẩm khóa amoni còn có thể làm vi sinh lên chậm hơn, vì chúng cắt bớt nguồn thức ăn của vi khuẩn.

Năm 1998, một nghiên cứu thử một loại phụ gia thương mại chứa Nitrobacter (không có Nitrospira). Ở bể dùng phụ gia này, nitrit giảm sớm hơn. Có điều, nhóm nghiên cứu không thấy Nitrobacter trong phụ gia phát triển trong bể, nên họ coi kết quả này là chưa rõ ràng.

Bạn nên cất men vi sinh ở chỗ không quá nóng, không bị đông đá và không bị nắng chiếu trực tiếp.

Dấu hiệu bể chưa có vi sinh hoặc vỡ vi sinh

Cá trong bể thiếu vi sinh thường có những biểu hiện sau:

• Cá lờ đờ, ăn kém hoặc bỏ ăn.
• Lớp nhớt trên thân cá dày lên, nhìn cá đục mờ.
• Cá ngáp ở mặt nước và thở nhanh.
• Nước bể đục và có mùi hôi.
• Trường hợp nặng thì cá chết.

Cá lớn thường lộ dấu hiệu sớm hơn, dù sức chịu đựng của mỗi loài mỗi khác.

Muốn biết chắc thì bạn phải test nước. Bể mắc hội chứng bể mới sẽ cho amoni cao, nitrit ít hoặc không có, và không có nitrat. Bể vỡ vi sinh thì cho NH3 và NO2 cùng cao, kèm theo các dấu hiệu ở cá như ngáp mặt nước, thở nhanh, bỏ ăn.

Vì sao bể mất vi sinh

Hệ vi sinh có thể chưa kịp hình thành hoặc chết đi vì những lý do sau:

• Lọc mới tinh, lọc vừa thay, hoặc lọc bị để khô hay bị thiếu oxy.
• pH thay đổi đột ngột làm chết các quần thể vi khuẩn, khiến amoni tích lại.
• Dùng thuốc chữa bệnh, châm thuốc hay thuốc diệt rêu quá liều.
• Mất điện lâu.
• Thay một lúc quá nhiều vật liệu lọc sinh học, hoặc vệ sinh bể quá kỹ.
• Thay 50–100% nước trong một lần.
• Xả vật liệu lọc bằng nước máy còn clo.
• Nuôi quá dày và cho ăn quá nhiều.

Các bước chạy vi sinh cho bể mới

Quy trình dưới đây ghép từ hướng dẫn của hãng Dr. Tim's (dùng men kèm amoni clorua) và của Seachem (dùng men Stability). Chỗ nào hai hãng nói khác nhau thì phần dưới ghi rõ cả hai cách.

1. Khử clo trước. Bạn trung hòa clo hoặc cloramin trong nước, rồi chờ 30 phút mới châm vi sinh sống.
2. Chạy lọc và nâng nhiệt. Bạn cho nước tuần hoàn và giữ nhiệt độ 24–26°C trước khi châm vi sinh.
3. Tắt UV, ozone, skimmer. Mỗi hãng khuyên tắt trong khoảng thời gian khác nhau. Dr. Tim's bảo tắt UV, skimmer và ozone ít nhất 48 giờ sau khi châm. Seachem bảo tắt UV và ozone suốt 7 ngày chạy vi sinh, và tắt ít nhất 24 giờ mỗi lần thả cá hay thay nước. Lý do là cả hai thứ này đều diệt vi khuẩn.
4. Ngày 1, châm men và nguồn amoni. Theo cách của Dr. Tim's, bạn đổ cả chai vi sinh và thêm amoni clorua 4 giọt cho mỗi 3,8 lít nước để amoni lên khoảng 2,0 ppm. Theo cách chạy không cá của Seachem, mỗi ngày bạn thả một nhúm thức ăn cho tới khi test thấy amoni thì ngừng, rồi để vi khuẩn tự làm việc. Nếu nước đục thì thường sẽ trong lại sau 24–48 giờ.
5. Test đều. Trong thời gian chạy vi sinh, bạn test amoni, nitrit và nitrat mỗi ngày hoặc cách ngày. Quy trình của Dr. Tim's test amoni và nitrit vào ngày 2, 4, 5, 7 và 8.
6. Châm thêm amoni đúng lúc. Theo Dr. Tim's, vào ngày 3 và ngày 6 bạn thêm 4 giọt cho mỗi 3,8 lít, nhưng chỉ khi amoni và nitrit đều dưới 5 ppm. Đừng để amoni vượt 5 ppm. Nếu vượt thì thay nước ngay.
7. Xác nhận bể đã chạy xong. Làm theo Dr. Tim's thì sau khoảng 7 ngày, amoni và nitrit thường về 0 hoặc dưới 0,5 ppm. Để chắc chắn, bạn thêm amoni lên 2,0 ppm rồi đo lại sau 24 giờ. Kết quả phải dưới 0,2 ppm. Nếu nitrat cao, bạn thay nước trước khi thả cá.
8. Thả cá từ từ. Mỗi lần chỉ thả 2–3 con, và chờ ít nhất 2 tuần mới thả đợt tiếp theo.

Về thời gian, mỗi nguồn nói một kiểu. Phần lớn bể cần 4–6 tuần để chạy xong vi sinh, và bể ấm chạy nhanh hơn bể lạnh. Một blog cửa hàng ở Việt Nam ghi 2–4 tuần. Seachem cũng lưu ý rằng châm đủ 7 ngày Stability chưa chắc bể đã chạy xong hoàn toàn. Vì vậy bạn cứ tin kết quả test hơn là đếm ngày.

Liều men vi sinh theo nhà sản xuất

Mỗi sản phẩm có liều riêng, nên bạn đọc kỹ nhãn chai mình đang dùng. Dưới đây là liều do hai hãng công bố:

Sản phẩm	Bể mới	Bể đã chạy
Seachem Stability	Ngày 1: 5 mL (1 nắp) cho 40 L. Ngày 2–7: mỗi ngày 5 mL cho 80 L.	1 nắp cho 80 L, mỗi tháng một lần, cộng thêm mỗi lần thay nước, thả cá mới hoặc dùng thuốc.
FritzZyme 7 nước ngọt	119 ml cho 38 lít. Bể nuôi dày có thể tăng tới 10 lần liều bể mới.	60 ml cho 38 lít.

Seachem cho biết bạn thả cá lúc nào cũng được, miễn là châm đủ 7 ngày Stability. Hãng cũng nói Stability vô hại với sinh vật thủy sinh và cây, và không cần lo chuyện châm quá liều. Tuy vậy, một nguồn khác ghi rằng châm men vi sinh quá tay đôi khi làm nước đục, làm tăng lượng oxy tiêu thụ và tạo màng vi khuẩn.

Làm gì ngay khi amoni, nitrit lên

Bạn thay một phần nước ngay nếu kết quả test rơi vào một trong các mức sau:

• Amoni trên 0,1 mg/L.
• Nitrit trên 0 mg/L.
• Nitrat trên 20 mg/L.

Mỗi lần không thay quá 50% nước. Nếu pH trong bể chênh với nước máy hơn 0,5 thì bạn thay ít hơn và chia ra nhiều lần. Nước mới phải khử clo và cloramin, và phải có nhiệt độ bằng nước trong bể.

Nước máy và mất điện ở Việt Nam

Năm 2015, mức clo an toàn trong nước máy theo Bộ Y tế là 0,3–0,5 mg/L. SAWACO châm clo 0,9–1,1 mg/L ở đầu đường ống. Cũng năm đó, lượng clo trong nước máy TP.HCM không đều. Bể chứa của một chung cư đo được 0,73 mg/L, một nhà dân đo được 0,64 mg/L, còn vài chung cư gần như bằng 0. Bạn không biết nước nhà mình đang ở mức nào, nên lần nào cũng phải khử clo trước khi châm vi sinh.

Khi mất điện, lọc thùng kín có thể thiếu oxy chỉ sau bốn đến sáu tiếng. Lúc đó bạn nên làm như sau:

• Lấy vật liệu lọc ra, ngâm trong nước bể.
• Nếu có máy sủi oxy chạy pin thì cắm sủi vào bể. Bạn nên chuẩn bị sẵn máy và quả sủi từ trước.
• Mở nắp bể và thả đá đựng trong túi nilon buộc kín cho nước ấm lên chậm hơn. Nước mát giữ được nhiều oxy hòa tan hơn.
• Không cho cá ăn trong lúc mất điện.

Khi có điện lại, bạn đổ hết nước trong thân lọc, xả nhanh, vệ sinh cánh quạt, mồi nước cho lọc rồi chạy lại. Sau đó bạn test amoni, nitrit và pH. Chờ khoảng 24 giờ sau khi có điện rồi mới cho cá ăn.

Một blog cửa hàng trong nước khuyên châm lại vi sinh sau mưa lớn hoặc khi thời tiết thay đổi đột ngột. Lời khuyên này chủ yếu dành cho hồ koi ngoài trời.

Phòng vỡ vi sinh

• Lấy vật liệu lọc đã chạy từ một bể khỏe, đã có vi sinh và nuôi loài tương tự để mồi cho bể mới.
• Lúc đầu chỉ thả một phần nhỏ số cá định nuôi, rồi tăng dần để hệ vi sinh theo kịp.
• Không thay quá nhiều vật liệu lọc sinh học cùng lúc và không vệ sinh bể quá kỹ.
• Xả vật liệu lọc bằng nước đã khử clo, không dùng nước máy.
• Bể đã ổn định thường không cần châm thêm vi khuẩn nitrat hóa để giữ chu trình.

Sai lầm hay gặp

• Thả hết số cá định nuôi trong một lần.
• Bỏ đói cá với hy vọng bể chạy nhanh hơn.
• Cho ăn quá nhiều thức ăn giàu đạm.
• Không test nước.
• Châm amoni mỗi ngày khi chạy không cá. Làm vậy có thể đẩy nitrat lên cao hoặc khiến chu trình bị đứng.
• Dùng nhiều loại men cùng lúc với hy vọng lọc tốt hơn. Hiện có rất ít bằng chứng cho thấy cách này hiệu quả.
• Test không thấy nitrit thì tưởng bể có vấn đề. Khi chạy bằng men đóng chai, vi khuẩn làm việc nhanh nên nitrit có thể không bao giờ hiện lên. Một số bộ test cũng không đọc được nitrat dưới 20 ppm.

Kiểm tra lại

• Amoni và nitrit bằng 0 ở mọi lần test, và nước có nitrat.
• Thêm amoni lên 2,0 ppm thì sau 24 giờ đo lại dưới 0,2 ppm.
• Nếu nitrat cao thì đã thay nước trước khi thả cá.
• UV và ozone đã bật lại sau thời gian tắt theo hướng dẫn.

Khi nào cần lo

Sau một đợt ngộ độc amoni, cá có thể bị nhiễm khuẩn hoặc nhiễm ký sinh trùng thứ phát. Lúc đó có thể cần bác sĩ thú y điều trị. Hội chứng bể mới nặng có thể làm cá chết. Vì vậy, hễ thấy cá ngáp mặt nước, thở nhanh hay bỏ ăn thì bạn test nước và xử lý ngay.