Châm vi sinh cho bể cá, bể thủy sinh: chọn loại nào, châm ra sao

Câu hỏi có nên châm vi sinh hay không, nên mua loại nào và thay nước xong có cần châm lại không, người mới chơi gần như ai cũng gặp. Trên kệ aqua có cả chục loại chai, từ hàng nhập giá cao đến hàng sản xuất trong nước khoảng trên dưới 100.000đ một chai, nên rất dễ rối.

Bài này giải thích vi sinh làm gì trong bể, chúng sống ở đâu, các chủng hay gặp khác nhau thế nào và cách châm cho hợp lý. Đọc xong, bạn sẽ tự chọn được loại phù hợp với bể của mình.

Vì sao bể cá cần vi sinh

Cá ăn, thải, thức ăn thừa và lá cây mục phân hủy, tất cả đều diễn ra trong cùng một khối nước kín. Chất thải gồm đạm, chất béo, cellulose sẽ làm bẩn nước rất nhanh nếu không có gì xử lý.

Trong video

• Xem video từ ▶ 1:59 Đang châm nước mới vào bể thủy sinh có lũa và rêu.
• Xem video từ ▶ 2:09 Đàn cá đĩa nằm sát đáy, như lúc rút nước ở trại cá.

Cách đơn giản nhất là thay nước thật nhiều. Các trại cá đĩa ở miền Nam thay gần như 100% nước, rút đến khi cá nằm sát đáy mới bơm nước mới vào. Vì thế bể dài 1,5–2 m của họ chỉ cần ba bốn cục sủi mút là đủ. Ở nhà, nếu giữ được nhịp thay 2–3 lần mỗi tuần, mỗi lần khoảng 30%, thì lọc và vi sinh không còn là chuyện lớn. Có điều rất ít người theo nổi lịch đó.

Vì vậy phần lớn chúng ta phải dựa vào lọc. Bạn có thể hình dung hệ thống lọc như một nhà máy xử lý rác, còn vi sinh bám trên vật liệu lọc là công nhân làm việc trong đó.

Vi sinh sống ở đâu trong bể

Có người hỏi vì sao bể chỉ dùng lọc thác, lọc treo, thậm chí thùng xốp không có lọc mà nước vẫn trong. Lý do là vi sinh không chỉ bám trên vật liệu lọc. Chúng bám trên mọi bề mặt trong bể:

• Lũa và đá.
• Cát, sỏi và nền.
• Vật liệu lọc, kính bể, ống dẫn.

Bề mặt càng xốp thì vi sinh càng có nhiều chỗ trú. Nền công nghiệp có cấu trúc xốp, diện tích bề mặt lớn, nên nếu có điều kiện thì đáng dùng hơn cát sỏi. Cát sỏi vẫn trồng được cây, nhưng bề mặt nhẵn nên giữ được ít vi sinh hơn. Đó cũng là lý do một số người nuôi thùng xốp thả vài viên than tổ ong vào. Viên than có nhiều lỗ, thành giá thể cho vi sinh bám.

Chu trình nitơ và hai chủng Nitrosomonas, Nitrobacter

Muốn hiểu các chủng vi sinh, bạn cần nắm chu trình nitơ trong bể. Quá trình này chia làm hai bước:

1. Nitrosomonas oxy hóa amoniac (NH3) thành nitrit (NO2).
2. Nitrobacter oxy hóa nitrit (NO2) thành nitrat (NO3).

NH3 và NO2 rất độc. Khi nồng độ cao, chúng có thể giết cá trong bể. NO3 an toàn hơn nhiều, cây thủy sinh hấp thụ được, phần còn dư thì thay nước là loại bỏ được.

Hai chủng này thường thấy ghi trên các sản phẩm nhập khẩu như Seachem Stability hay Bio Digest của Prodibio. Một lựa chọn rẻ hơn mà có người dùng thấy ổn là chai Nitrobacter của Dazs. Vỏ chai toàn chữ Trung nên nhiều người ngại, nhưng đã có người dùng thực tế chưa thấy vấn đề gì. Trong các chế phẩm sản xuất ở Việt Nam thì hai chủng này hiếm gặp, có thể do khó sản xuất và bảo quản.

Bacillus, dòng vi sinh dễ mua nhất ở Việt Nam

Chai vi sinh nội địa phần lớn dùng nhóm vi khuẩn Bacillus. Nhóm này khỏe, dễ thích nghi và được dùng rộng rãi, từ xử lý nước thải đến men tiêu hóa cho người. Trong bể cá, Bacillus có những tác dụng sau:

Trong video

• Xem video từ ▶ 7:46 Con cá betta lớn bơi trong bể, nước trong và sạch.

• Xử lý amoni, H2S, chất béo và cellulose trong nước.
• Làm chất bẩn lắng xuống, nhờ vậy giảm lớp váng trên mặt nước. Váng thường do đạm và chất béo từ thức ăn và phân cá.
• Giảm mùi tanh của bể. Nhiều người nuôi vài bể trong cùng một phòng có dùng vi sinh mà phòng không có mùi.
• Có thể tiết ra enzyme có tác dụng giống kháng sinh, kìm bớt vi khuẩn có hại. Nếu vậy thì dùng đúng cách cũng có thể làm cá khỏe hơn, dù kết quả không phải bể nào cũng thấy rõ.

Khi phát triển, vi sinh kết các chất hữu cơ lại thành mảng gọi là sinh khối. Vì thế đổ một số chai như Extrabio ra sẽ thấy lợn cợn. Đó là sinh khối, không phải chai hỏng. Những mảng này còn thành thức ăn cho cá và tép.

PSB, vi khuẩn quang hợp

PSB (photosynthetic bacteria) là vi khuẩn quang hợp, dùng nhiều trong nông nghiệp và nuôi tôm, thủy sản. Về tác dụng, PSB khá giống Bacillus. Khác biệt nằm ở oxy.

Khi bể đang thiếu oxy mà đổ thêm Bacillus thì cá càng ngộp. Lúc đó chuyển sang PSB có thể hợp lý hơn. Mùa hè miền Bắc hay thời tiết nóng ở miền Nam, nước nóng giữ được ít oxy hơn, nên có thể ưu tiên PSB. Một số người tự làm PSB tại nhà, nhưng chai bán sẵn cũng không đắt, nên mua về dùng cho nhanh vẫn là cách tiện hơn.

Chọn chai vi sinh thế nào

Không ai nhìn, đo hay đếm được vi khuẩn trong chai. Vì vậy tiêu chí quan trọng nhất là nguồn gốc. Một chai đáng tin nên có:

• Tên công ty sản xuất rõ ràng và đăng ký sản phẩm.
• Thông tin thành phần, nguyên liệu đầy đủ.
• Hướng dẫn sử dụng cụ thể.
• Đầu mối để hỏi hoặc khiếu nại khi có vấn đề.

Có hai ví dụ đáp ứng các tiêu chí này. Extrabio của công ty Đông Phong do Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam sản xuất, dùng chung cho bể cá, hồ Koi và bể vi sinh. Koica của Công ty TNHH Khoa học và Công nghệ Liên Hiệp Pháp thì chia thành nhiều dòng riêng cho Koi, cho tép và cho bể vi sinh. Trên thị trường còn nhiều loại khác, chưa ai thử hết được, nên cứ áp các tiêu chí trên mà chọn.

Châm bao nhiêu và có cần châm lại khi thay nước

Với chai có nguồn gốc rõ ràng, cứ làm theo hướng dẫn trên nhãn. Khi thay nước, bạn tính liều theo lượng nước mới. Ví dụ thay 100 lít thì châm đúng liều cho 100 lít. Không cần cân đo quá chính xác.

Có người thắc mắc vi sinh đã có trong bể thì tự sinh sôi, châm thêm làm gì. Ruột người cũng đầy vi khuẩn mà thỉnh thoảng vẫn rối loạn tiêu hóa. Trong bể, bạn không biết lợi khuẩn hay hại khuẩn đang chiếm ưu thế. Bạn cũng không biết mỗi lần thay nước hay giao mùa, hại khuẩn vào bể nhiều hay ít. Châm thêm vi sinh vì thế giống một biện pháp phòng xa, kiểu cẩn tắc vô ưu. Không ai dám chắc nó luôn tạo ra khác biệt, nhưng nhiều người thấy đáng làm.

Bắt đầu từ đâu

1. Xem lại nền và lọc. Nếu bể đang dùng cát sỏi nhẵn và lọc ít vật liệu, hãy bổ sung vật liệu lọc xốp để vi sinh có chỗ bám.
2. Giữ lịch thay nước càng đều càng tốt. Vi sinh không thay được việc thay nước.
3. Chọn một chai vi sinh có nhà sản xuất, thành phần và hướng dẫn rõ ràng. Nếu bể hay ngộp hoặc đang mùa nóng thì cân nhắc PSB thay cho Bacillus.
4. Mỗi lần thay nước, châm vi sinh theo liều tương ứng với lượng nước mới.