Đá thủy sinh ảnh hưởng pH, TDS ra sao và cách hạ pH cho bể

Nhiều người set bể xong mới thấy pH cứ nhích lên, TDS cao dần dù đã dùng nước sạch. Thủ phạm thường nằm ngay trong bể: đá và cát. Có loại đá gần như trơ, có loại nhả khoáng ra nước liên tục và làm nước cứng, kiềm hơn.

Bài này so sánh sáu loại đá phổ biến ở Việt Nam bằng một thí nghiệm ngâm đơn giản. Bạn sẽ biết loại nào an toàn cho bể thủy sinh và cách tự kiểm tra đá, cát trước khi dùng. Phần sau nói thêm vài cách hạ pH không cần dùng dung dịch.

pH và TDS là gì, bể thủy sinh cần mức nào

pH cho biết nước đang có tính axit hay kiềm. pH bằng 7 là nước trung tính. Dưới 7 là nước axit, còn trên 7 là nước kiềm (tính bazơ).

Người nuôi cá thường chia làm hai hướng. Một bên chơi các loài ưa nước hơi axit, pH dưới 7. Bên kia nuôi cichlid hồ châu Phi như cá Ali hay cá hoàng đế. Nhóm này thích pH cao, khoảng 8–9 hoặc hơn.

TDS là tổng lượng chất rắn hòa tan trong nước, chủ yếu là muối khoáng và kim loại. Phần lớn lượng này vào bể theo nước mỗi lần bạn đổ đầy hay thay nước.

Với bể thủy sinh trồng cây, mức dễ chịu là:

• pH: khoảng 6–7.
• TDS: khoảng 100–150.

Nước máy ở thành phố hoàn toàn có thể đưa về mức này nếu bạn chọn vật liệu đúng.

Thí nghiệm ngâm đá được làm thế nào

Thí nghiệm dùng một dàn bể cubic 30, mỗi bể chứa nước RO. Trước khi ngâm, nước RO có TDS là 8 và pH là 6,5. TDS đo bằng bút test loại phổ biến, giá khoảng 100.000 đồng. pH đo bằng bộ test nhỏ giọt: lấy 5 ml nước, nhỏ 4 giọt thuốc thử, lắc đều rồi so với bảng màu.

Trong video

• Xem video từ ▶ 3:57 Các viên đá được xếp vào từng bể cubic đã chứa nước RO.
• Xem video từ ▶ 4:27 So màu mẫu nước với bảng màu để đọc pH.

Sáu loại đá được đem ngâm gồm đá kẹp kem (loại nhiều vân trắng hay gọi là kẹp kem vân mây), đá nham xanh, đá đen Gia Lai, đá tiger nhập từ Trung Quốc, đá da voi ở miền Bắc và đá trầm tích. Lượng đá trong mỗi bể được chỉnh sao cho mực nước dâng lên bằng nhau, để so sánh cho công bằng.

Vừa thả vào nước, đá đen Gia Lai sủi bọt rất nhiều. Loại đá này xốp và nhẹ hơn hẳn các loại khác cùng thể tích. Đá da voi thì ngược lại: gần như không sủi bọt, cầm nặng tay vì đá rất đặc.

Kết quả sau một tuần ngâm

Trong video

• Xem video từ ▶ 3:47 Cầm viên đá kẹp kem lên xem kỹ bề mặt.
• Xem video từ ▶ 3:52 Thả viên đá vào bể kính để ngâm thử.

Đá da voi và đá kẹp kem là hai loại nhả khoáng mạnh nhất. Chỉ một tuần, chúng đẩy TDS từ 8 lên 65–85 và kéo pH sang vùng kiềm. Nếu bạn định nuôi cá, tép ưa nước mềm và axit thì nên dùng ít hai loại này, hoặc chọn loại đá khác. Ngược lại, chúng lại hợp với bể cichlid cần nước kiềm.

Đá tiger làm TDS tăng nhẹ nhưng pH lại giảm xuống 6. Ba loại còn lại gần như trơ, dùng thoải mái cho bể thủy sinh.

Tự kiểm tra đá và cát trước khi cho vào bể

Cát cũng gây ra chuyện tương tự. Nhiều loại cát được xay từ đá vôi hoặc các loại đá gốc vôi, nên cũng làm tăng TDS và pH. Bạn không cần đoán. Cứ thử theo cách sau:

Trong video

• Xem video từ ▶ 5:26 Đá ngâm trong bể kính để thử TDS và pH.
• Xem video từ ▶ 5:31 Dùng bút đo TDS nước ngâm đá để so với mốc.

1. Cho một phần đá hoặc cát vào xô, đổ nước vào ngâm. Nếu có nước RO thì càng dễ thấy chênh lệch.
2. Đo TDS và pH của nước lúc mới đổ để làm mốc.
3. Ngâm vài ngày đến một tuần. Với cát, nhớ khuấy lên trước khi đo.
4. Đo lại và so với mốc. TDS tăng mạnh và pH vượt 7 là dấu hiệu vật liệu có gốc vôi.

Bộ test pH không cần đắt tiền. Bộ test nội địa giá khoảng 35.000 đồng cho kết quả gần giống bộ test của Sera. Một chai test nội địa dùng được khoảng 500 lần, trong khi chai Sera chỉ được khoảng 100 lần.

Hạ pH mà không dùng dung dịch

Không cần đến dung dịch hạ pH. Cách bền hơn là chọn vật liệu tự làm nước hơi axit:

• Lũa: lũa nhả axit humic sinh ra từ chất hữu cơ phân hủy trên thân gỗ, làm nước dần nghiêng về axit. Bể thủy sinh muốn pH thấp thì nên dùng nhiều lũa, ít đá.
• Lá bàng: ngâm lá bàng cũng nhả axit humic theo cách tương tự.
• Phân nền công nghiệp gốc than bùn: các loại như nền ADA giữ và hạ pH khá tốt.
• Vật liệu lọc hạ pH: có thể bỏ thêm vào lọc nếu cần.

Vì sao bể lâu năm tự ổn định pH và TDS

Nước máy pH khoảng 8,0 vẫn dùng được cho bể thủy sinh. Sau khoảng 2–3 tháng chạy bể, pH thường tự lùi về khoảng 6,5–7,0. Có hai lý do. Thứ nhất là vật liệu trong bể như lũa và nền kéo pH xuống. Thứ hai là bể chạy lâu thì mùn hữu cơ từ phân cá, xác cây và xác sinh vật tích lũy dần, và chất hữu cơ phân hủy cũng làm pH giảm.

Trong video

• Xem video từ ▶ 8:10 Đống lũa khô đang được lựa chọn, loại vật liệu làm pH giảm.

TDS cũng đi xuống theo thời gian vì cây lớn lên và hút khoáng, kim loại trong nước. Nước máy vào bể ở mức 100–150 có thể tụt xuống dưới 100. Nếu bạn thay nước khoảng hai lần mỗi tuần thì lượng khoáng mới đủ bù phần thiếu. Bể ít thay nước thì có thể châm thêm khoáng tép.

Dùng CO2 để giữ pH ổn định

CO2 hòa vào nước làm pH giảm. Sục oxy thì đẩy CO2 ra ngoài và làm pH tăng. Thường thì người chơi bật tắt CO2 theo đèn, vì cây chỉ cần CO2 lúc có ánh sáng, lại đỡ tốn bình.

Nếu bạn cần pH thật ổn định suốt ngày đêm thì có thể bật CO2 cả ngày. Cách này hợp với bể đi thi, bể muốn đẹp nhất có thể hoặc bể đang cho cá đẻ. Nó chỉ nên áp dụng cho bể nuôi ít cá tép, vì ban đêm cây không quang hợp và cá có thể thiếu oxy. Cách làm như sau:

1. Lấy lượng CO2 đang chạy theo đèn làm mốc. Ví dụ bể 1,2 m đang để 10 giọt/giây.
2. Khi chuyển sang bật cả ngày, giảm còn khoảng một nửa.
3. Quan sát cá tép qua đêm đầu tiên. Cá thở gấp hay tụ lên mặt nước thì giảm tiếp.
4. Theo dõi cây thêm một thời gian. Cá ổn và cây vẫn lên tốt thì giữ nguyên mức đó.

Chưa có con số chuẩn cho mọi bể, nên giảm một nửa chỉ là điểm khởi đầu. Bạn cần chỉnh theo bể của mình.

Bắt đầu từ đâu

• Sắm một bút đo TDS và một bộ test pH nhỏ giọt, đo nước máy nhà bạn để biết mốc.
• Ngâm thử đá và cát định dùng trong xô nước một tuần, đo lại trước khi đưa vào bể.
• Bể trồng cây nuôi cá tép ưa nước mềm thì hạn chế đá da voi và đá kẹp kem, dùng thêm lũa và phân nền gốc than bùn.
• Giữ lịch thay nước đều và kiên nhẫn chờ bể qua mốc 3 tháng trước khi can thiệp mạnh vào pH.