Nuôi cá đĩa trong bể thủy sinh: chọn cây, bố cục, nền và lọc

Bể thủy sinh trồng cây có đàn cá đĩa bơi giữa là kiểu bể nhiều người mê ngay từ lần đầu nhìn thấy. Nhưng khi bắt tay vào làm thì không ít người bỏ cuộc rất nhanh. Cái khó nằm ở chỗ cá đĩa và cây thủy sinh cần hai môi trường khá ngược nhau.

Bài này đi qua từng phần để bạn dựng được một bể như vậy: chọn cây hợp nhiệt độ cao, bố cục sao cho cá sống khỏe, làm nền, lọc, thay nước, cho ăn và cách thả cá vào bể mới.

Vì sao kết hợp cá đĩa với thủy sinh lại khó

Muốn cá đĩa khỏe thì nhiệt độ nước thường phải nằm trong khoảng 29–32°C. Với phần lớn cây thủy sinh, đây đã là ngưỡng sát giới hạn. Cây không chết ngay, nhưng cũng chẳng lớn thêm được bao nhiêu. Cá thích nước ấm, còn cây lại ưa nước mát. Đây là lý do chính khiến nhiều người thất bại với kiểu bể này.

Ở nước ngoài vẫn có nhiều bể cá đĩa trồng cây dày mà cả cây lẫn cá đều đẹp. Họ không làm phép màu gì cả. Họ chỉ chọn đúng những loại cây chịu được nóng và không cần chăm cầu kỳ. Mức nhiệt nên giữ để cả hai bên cùng sống ổn là khoảng 30°C.

Chọn cây nào cho bể cá đĩa

Nhóm nên nghĩ đến đầu tiên là họ lá trầu (chi Echinodorus). Cây họ này sinh trưởng khỏe, không đòi hỏi nhiều mà vẫn lên tốt ở nhiệt độ cao. Tên khoa học nghe lạ, nhưng thực ra ở Việt Nam có rất nhiều giống lá trầu dễ trồng, đủ cho mọi vị trí trong bể.

Trong video

• Xem video từ ▶ 7:34 Cây thủy sinh xanh mọc giữa đá trong bể cá đĩa.
• Xem video từ ▶ 7:43 Cá đĩa bơi trước đám cây thủy sinh ở hậu cảnh.

• Tiền cảnh: lá trầu lùn và vài giống lá trầu thân thấp khác.
• Hậu cảnh: lá trầu Amazon (amazon sword), loại rất dễ trồng. Hẹ nước (Vallisneria) cũng là lựa chọn tốt vì ở Việt Nam có sẵn, dễ sống và tạo hậu cảnh dày nhanh.
• Tiêu thảo hang dơi: một loại tiêu thảo (Cryptocoryne) của Việt Nam. Ở mức 30°C trong bể cá đĩa, tiêu thảo hang dơi vẫn lên tốt, đủ để thay hẳn hẹ nước ở hậu cảnh nếu bạn thích.
• Cây họ ráy: nhóm này chịu nhiệt cao rất tốt. Ráy (Anubias) nhiều khả năng là ví dụ dễ tìm nhất.

Nguyên tắc chung là chọn cây theo môi trường của cá, đừng ép cá chịu môi trường của cây. Cây khó, cây cần nước mát thì nên để dành cho bể khác.

Bố cục thế nào để cá không bị thương, không bỏ ăn

Bể cá đĩa phải ưu tiên khoảng trống để cá bơi và sinh hoạt. Có mấy điều cần tránh:

Trong video

• Xem video từ ▶ 8:52 Bể cá đĩa thoáng với trụ lũa lớn, nhiều khoảng trống để cá bơi.

• Lũa nhiều nhánh, nhiều gai góc: cá đĩa giật mình thì lao đi rất mạnh, dễ va vào nhánh nhọn và xước mình. Vết thương bị nhiễm trùng thì chữa rất lâu.
• Quá nhiều hang hốc: cá đĩa có tập tính tìm chỗ tối để nấp. Nấp lâu, ít vận động thì cá dễ sinh bệnh như biếng ăn, phân trắng, nấm.

Một mẹo hay khi dùng trụ lũa to là cưa đôi trụ theo chiều dọc. Bạn áp mặt cắt phẳng sát vào kính. Nhìn từ trước vẫn thấy một khối trụ nguyên vẹn, nhưng cá không thể chui ra phía sau để trốn. Bể có thêm nhiều chỗ bơi, và một trụ lũa cho bạn hai nửa để dùng. Cưa trụ to tự làm thì khá vất vả. Ở các thành phố lớn, mang ra xưởng gỗ nhờ cưa chỉ tốn khoảng 200–300 nghìn đồng.

Có cần làm nền cho bể cá đĩa không

Nhiều bể cá đĩa ưu tiên hẳn cho cá nên chỉ rải rất ít nền. Nếu bạn muốn trồng cây thì nên nghĩ lại. Vi sinh có ích không chỉ sống trong lọc mà còn bám trên mọi bề mặt trong bể: đá, cát và nhất là lớp nền. Chính lớp vi sinh này xử lý phân cá và chất thải hữu cơ thành dạng ít hại.

Cần phân biệt hai thứ dễ nhầm:

Có người rải phân nền rồi còn trộn thêm đủ thứ lên trên. Cách này dễ phí tiền vì các lớp làm giảm tác dụng của nhau. Một cách gọn hơn là rải cốt nền rồi phủ lên một lớp cát dày khoảng 2–3 cm, đủ để cây cắm không bị bật lên. Cách này không phải ai cũng theo, nhiều người vẫn quen phủ dày 4–5 cm cho chắc.

Nỗi lo lớn nhất khi dùng cốt nền là nền xì ra làm bẩn nước. Thủ phạm thường là cốt nền chất lượng kém. Nếu dùng loại có tiêu chuẩn sản xuất chặt chẽ, như một số loại nhập từ Đan Mạch hay Đức, thì lỡ có xì ra một ít cũng khó ảnh hưởng tới sức khỏe cá.

Lọc và chạy bể trước khi thả cá

Không nhất thiết phải có lọc tràn dưới mới nuôi được cá đĩa. Một bể 450 lít vẫn chạy ổn bằng lọc thùng nếu bố trí hợp lý. Ví dụ, một bơm chính đẩy nước qua ba thùng. Thùng chính chứa vật liệu lọc vi sinh gốc đá tự nhiên, hai thùng còn lại chứa bông và vật liệu lọc thô. Tổng lượng vật liệu khoảng 15 lít. Hai thùng lọc thô nên vệ sinh định kỳ vài tuần một lần. Thùng vi sinh chính thì khoảng 6 tháng mới cần đụng tới.

Trong video

• Xem video từ ▶ 15:17 Bơm chính và ống dẫn nước nối vào các thùng lọc inox.
• Xem video từ ▶ 15:27 Dãy thùng lọc inox đặt cạnh nhau dùng cho bể cá đĩa.

Với bể mới, nên kiên nhẫn theo các bước sau:

1. Set bể, trồng cây, cho bể chạy khoảng một tháng mà chưa thả cá. Châm CO2 trong thời gian này để cây lên khỏe và bám rễ chắc.
2. Thả đợt đầu chỉ 2–5 con.
3. Đợi vài ngày cho vi sinh kịp theo tải rồi mới thả tiếp.

Nhiều người thả một lúc quá đông, nước liền đục trắng như nước vo gạo. Đó là dấu hiệu vi sinh chưa xử lý kịp lượng chất thải, và cá sẽ yếu đi rõ rệt.

Thay nước bao nhiêu và thế nào

Không có một lịch duy nhất đúng cho mọi bể. Có vài cách làm phổ biến:

• Khoảng 3 ngày thay 20–30% một lần. Cách này giữ nước ổn định nhất cho cá.
• Mỗi tuần thay khoảng 50%. Đây là lịch của nhiều người khi cá đã lớn.
• Có người nuôi cá đĩa thay tới 100% nước, cũng có người rất ít thay mà cá vẫn lớn bình thường.

Bạn cứ chọn lịch hợp với thời gian của mình. Điều bắt buộc là ngày nào cũng phải ngó cá. Có hôm không thay nước cũng được, nhưng đừng bỏ qua việc quan sát. Thấy cá khác thường thì xử lý theo tình hình.

Thay nước là cách rẻ nhất để đẩy nitrate ra khỏi bể, khỏi phải tốn tiền mua vật liệu khử nitrate. Cây cũng ăn bớt một phần nitrate. Nên giữ nitrate dưới 10 ppm theo bộ test. Nước thay có thể pha nửa nước máy, nửa nước lọc. Khi dùng nước máy, nên cho thêm thuốc khử clo dạng bột. Khoảng 10 g đủ cho 1.250 lít nên dùng rất lâu hết. Nếu có thùng chứa lớn để nước một hai ngày thì yên tâm hơn. Còn lấy thẳng từ vòi thì luôn phải xử lý trước, vì để nước có vấn đề rồi mới chữa thì rất khó.

Chọn cá và cho ăn

Khi chơi sâu, người ta chuộng dòng cá đĩa có thân cao, gần như tròn, không còn dáng tam giác hay quả xoài của cá đĩa truyền thống. Ngoài dáng, hãy chọn những con khỏe mạnh. Cá thường có nguồn từ Thái Lan, Malaysia hay Indonesia.

Trong video

• Xem video từ ▶ 13:28 Cá đĩa xanh thân cao, gần tròn bơi trong hồ thủy sinh.

Cá đĩa khá kén ăn, nên kết hợp nhiều loại thức ăn và chia làm ba bữa:

• Sáng: cám viên. Nếu cho tim bò thì nên cho vào buổi sáng, vì tim bò làm cá tăng trọng tốt nhưng khó tiêu hơn.
• Trưa và tối: xen thức ăn tươi hoặc đông lạnh, ví dụ sâu đỏ (bloodworm) đông lạnh vào buổi tối.

Mỗi bữa chỉ cho vừa đủ, đừng để cá no căng, vì cá dễ bị chướng bụng. Bữa ăn của cá cũng như bữa cơm của người, cần đủ món chứ không chỉ một thứ. Tốt nhất là tập cho cá quen ăn cám chuyên cho cá đĩa. Cám đủ chất nên cá sống thọ hơn và ít mắc bệnh đường ruột hơn.

Bể cách ly cho cá mới

Nên có một đến hai bể cách ly cỡ 30–60 lít. Cá mới mua, kể cả cá lấy lại từ người quen, cũng nên để ở đây 3–5 ngày cho quen nguồn nước nhà mình rồi mới chuyển sang bể chính. Bể cách ly không cần cầu kỳ, chỉ cần một lọc vi sinh nhỏ. Dòng chảy cũng không cần mạnh.

Bắt đầu từ đâu

• Lên danh sách cây chịu nóng: lá trầu lùn, lá trầu Amazon, hẹ nước, tiêu thảo hang dơi, ráy. Bỏ hẳn các loại cây ưa mát.
• Phác bố cục chừa nhiều chỗ bơi. Nếu dùng trụ lũa to, cân nhắc cưa đôi và áp sát kính.
• Set bể, đặt nhiệt khoảng 30°C, chạy một tháng có CO2 trước khi thả 2–5 con cá đầu tiên.
• Chuẩn bị sẵn thuốc khử clo và một bể cách ly nhỏ trước khi mua cá.