Dòng sông chảy qua bể – Thiết kế bể River-Tank cho cá suối

Giới thiệu

Ý tưởng hệ ống dẫn (manifold) River-Tank ra đời năm 1998, và bài này cũng được viết từ lúc đó. Về sau, bài mới hơn "Hillstream Loaches - The Specialists at Life in The Fast Lane" đã thay thế một phần nội dung. Khi có đề nghị chuyển bài sang trang mới, chuyện giữ hay bỏ bài cũ được cân nhắc lại. Cuối cùng bài vẫn được giữ, vì nó ghi lại quá trình ý tưởng này hình thành. Trong 8 năm sau đó, nhiều người đã tự dựng bể theo các phiên bản của thiết kế này. Nhờ vậy họ nuôi thành công, có khi còn cho sinh sản được, các loài cá bám suối (Hillstream Loaches) trước kia rất khó giữ sống.

Bài này cũng ghi lại giai đoạn đáng nhớ nhất trong nhiều năm chơi cá, và cho thấy tay nghề chụp ảnh cá đã tiến bộ ra sao. Ảnh trong bản đầu chụp bằng máy phim SLR, còn về sau thì chụp bằng máy kỹ thuật số tốt hơn. Nội dung gần như giữ nguyên. Chỉ có vài tên gọi được sửa (ví dụ những loài cá từng bị nhận diện sai) và một số chú thích ảnh được thêm vào.

Dưới đây là bản thiết kế gốc vẽ năm 1998. Các miếng xốp hút nước trong bản vẽ có màu xanh, vì lúc đó dự định dùng xốp lọc của Fluval 4. Sau đó tìm được loại xốp tiền lọc màu đen cho máy bơm hồ, đường kính khoảng 10 cm. Tám năm sau, chính những miếng xốp ấy vẫn còn dùng. Rõ ràng chúng làm từ vật liệu rất bền.

Dòng sông chảy qua bể

Thiết kế và kinh nghiệm vận hành một bể dành cho cá sống ở sông suối nước chảy xiết.

Đây là bể River-Tank đầu tiên, dựng ở Anh. Đá mua ở các cửa hàng làm vườn trong vùng, còn rễ cây nhặt ở rừng Thetford gần đó.

Cá suối (Torrent Fish hay Hillstream Loaches) có những thích nghi sinh lý rất riêng với môi trường sống. Vì vậy, muốn nuôi chúng thì phải tạo điều kiện gần với tự nhiên nhất có thể trong một bể kín. Yêu cầu đặt ra là bể có dòng nước mạnh, chảy chủ yếu theo một hướng, và sục khí mạnh.

Phần lớn máy bơm chìm và lọc thùng dùng cho bể thông thường tạo ra dòng xoáy cuộn, không tạo được dòng một chiều. Muốn có dòng một chiều thì cần một bể khá dài. Bể cũng cần cách hút nước thật nhanh ở một đầu rồi đẩy mạnh dọc theo chiều dài bể.

Các yếu tố thiết kế

Bể dùng ở đây là bể có sẵn, dài 112 cm, rộng 47 cm, sâu 38 cm. Mặt đáy rộng rất hợp với loài cá không cần bể sâu. Bể chứa khoảng 200 lít. Để nước lưu thông tốt, bể dùng 2 máy bơm chìm Aquaclear 802.

Để có dòng một chiều, hệ ống dẫn tự chế hút nước qua 3 miếng xốp hút của bơm hồ. Các miếng xốp này lọc cả cơ học lẫn sinh học. Sau đó nước quay lại bể qua các máy bơm chìm. Hệ ống nằm dưới lớp sỏi giống một bộ lọc đáy thông thường. Có 4 ống chạy dọc chiều dài bể để dẫn nước.

Sơ đồ ống hút và ống bơm chìm

Đây là các miếng xốp hút dùng cho bể đầu tiên. Ngay sau đó có mua thêm vài miếng dự phòng, vì nghĩ sẽ phải thay mà loại này không mua được ở địa phương (lúc đó bể đặt ở Anh). Từ năm 2001, chủ bể chuyển sang sống ở Canada và vẫn dùng chính những miếng xốp đó.

Ống dẫn là ống thoát tràn dân dụng cỡ phi 27, nối bằng keo "Osmaweld". Keo này làm chảy bề mặt hai chi tiết để hàn dính chúng lại. Bạn chỉ có khoảng 30 giây để chỉnh trước khi keo cứng, nên phải định vị thật chuẩn. Cách làm là lắp thử toàn bộ trước khi dán thật, rồi đánh dấu lên từng bộ phận để căn cho đúng. Sau 24 giờ, bạn xả và rửa sạch bằng nước ngọt là dùng được an toàn. Một đoạn ống nhựa mềm ngắn, đường kính trong khoảng 25 mm, làm đầu nối để khớp với đầu nối ống đứng hình nón mà Aquaclear cho kèm máy bơm chìm.

Thiết lập:

Hệ ống được phủ khoảng 4 cm sỏi cỡ 4 mm. Bể đổ đầy nước mưa, thêm nước lấy từ hai bể đã chạy ổn định. Phần trang trí gồm nhiều hang xếp bằng đá phiến xám và vài viên đá cuội lớn cỡ 10–15 cm. Một khúc lũa gắn dương xỉ Java đặt trên khu nền nâng cao. Khu này đổ đầy sỏi, sâu khoảng 15 cm, và có trồng một ít Vallisneria.

Chú giải:

• Xốp hút nước.
• Máy bơm chìm Aquaclear 802.
• Ống hút của Fluval 303.
• Ống phun (spraybar) của Fluval 303.
• Hang đá phiến xám.
• Đá cuội lớn, tròn.
• Lũa có dương xỉ Java (vùng màu vàng là khu nền nâng cao).
• Rễ cây.
• Đá sủi khí Turbolator 5 cm.

Hiệu ứng venturi của các máy bơm chìm hóa ra không hoạt động khi đặt sâu 15 cm dưới mặt nước. Vì vậy bể có thêm đường khí cấp thẳng từ máy sục khí.

Đây là ảnh nhìn từ trên xuống đầu bên trái của bể. Ảnh cho thấy các xốp hút ở bên trái và cách xếp đá, rễ. Ảnh tiếp theo là đầu bên phải nhìn từ trên xuống.

Chạy chu trình:

Bể chạy chu trình với 6 con cá White Cloud Mountain (Tanichthys albonubes). Một ít nước cũ, sỏi nhỏ và lũa lấy từ bể đã ổn định được cho vào, nhờ vậy vi sinh vào hệ thống rất nhanh. Gần đây bể có thêm một lọc Fluval 303, đặt cùng hướng dòng chảy. Lọc này tạo thêm dòng, tiện cho việc dùng than hoạt tính và các vật liệu khác, đồng thời lọc thêm cả cơ học lẫn sinh học. Dù vậy, 3 miếng xốp lọc có lẽ đã thực sự đủ cho số cá trong bể. Chúng mới phải vệ sinh đúng một lần mà dòng chảy chưa lúc nào yếu đi. Lần vệ sinh đó cũng chỉ vì tò mò muốn xem xốp ra sao.

Thả cá:

Sau khoảng 2 tuần, 4 con Gastromyzon được thả vào. Chúng ăn lớp tảo lam/lục bám trên rễ và một số viên đá. Dần dần lớp tảo nâu đỏ thay chỗ. Gần đây ở vài chỗ còn có thêm một loại tảo xanh xám trông như bị vôi hóa. Cả bể nhìn rất tự nhiên, có phần giống bể san hô.

Liniparhomaloptera disparis. Để ý lớp tảo phủ trên đá.

Sau đó bể có thêm 3 Nemacheilus masyai (lúc đầu tưởng là Shistura savona), 3 Shistura scaturigina, rồi 6 Liniparhomaloptera disparis và một con thuộc nhóm Nemacheilus/Shistura chưa rõ loài. Bể rất sôi động, và con nào trông cũng rất khỏe. Trừ Gastromyzon, cả đàn đều lớn tốt. Nhiều người cho biết Gastromyzon dường như không lớn trong bể nuôi. Lý do chính để dựng bể này là Homaloptera orthogoniata. Chủ bể từng nuôi một con và quyết tâm chuẩn bị điều kiện tốt nhất cho lần sau gặp lại loài cá rất hiếm này.

Nemacheilus masyai. Để ý tảo đỏ mọc trên đá.

Schistura scaturigina (ảnh hơi lệch nét vì cá đang cử động).

Số liệu:

Nhiều người muốn biết thông số vận hành của bể này.

• Bể chứa (trên lý thuyết) 198 lít.
• Hai máy Aquaclear 802 cộng lại bơm được 3300 lít/giờ.
• Như vậy nước trong bể được luân chuyển 16 lần mỗi giờ.
• Fluval 303 bơm 850 lít/giờ.
• Tổng lượng nước được xử lý là 4162 lít/giờ. Tức là mỗi phút có khoảng 69 lít nước luân chuyển, nghĩa là khoảng một phần ba thể tích bể đi qua hệ thống lọc.

Nghe thì ấn tượng, cho đến khi bạn nhớ lại cảnh đứng bên một con suối chảy xiết. Lượng nước chảy qua ở đó còn lớn hơn thế rất nhiều!

Trước khi bể chạy, có người nghĩ dòng chảy như vậy là quá mạnh. Nhưng một con Homaloptera nhỏ, gầy, dài chừng 2 cm vẫn ngồi rất thoải mái ngay trong luồng nước từ Aquaclear 802. Cảnh đó cho thấy thiết kế này khá đúng hướng, vì tự nhiên đã cho những loài cá này khả năng chịu dòng nước mạnh hơn thế nhiều.

Kết luận:

Kết quả của bể này cực kỳ đáng hài lòng. Ngồi xem cá hoạt bát trong môi trường dựng riêng cho chúng rất thú vị. Cá ở đây năng động hơn ở bất kỳ bể nào khác từng thấy. Nguyên nhân chính có lẽ là lượng oxy hòa tan cao, đúng môi trường mà cơ thể chúng sinh ra để sống. Ở nước nào cũng có thể dựng lại kiểu bể này bằng thiết bị bán sẵn trong nước. Chỉ cần tính toán một chút là chọn được bộ máy bơm chìm cho hiệu suất tương đương. Bể dùng 2 máy để nếu một máy hỏng thì dòng chảy không bị ngắt đột ngột. Dùng 2 máy thì dòng chảy trong bể cũng đều hơn.

Nhìn theo các bọt khí nhỏ trôi trong nước sẽ thấy vài chỗ dòng chảy quay ngược. Ở đầu hút có một dòng chảy ngược chậm. Sau các viên đá cuội có xoáy nước, nằm trong vùng áp suất thấp mà dòng chảy tạo ra. Dù vậy, mục tiêu tạo dòng chủ yếu một chiều về cơ bản đã đạt.