Cá kim tơ

White cloud là loài cá nhỏ, màu sắc đẹp. Người ta từng gọi nó là "neon của người lao động", vì màu của nó na ná cá neon mà giá lại rẻ hơn.

Suốt hơn nửa thế kỷ, white cloud (Tanichthys albonubes) là loài duy nhất trong chi. Đến năm 2001, giới khoa học công nhận thêm hai loài tìm thấy ở Việt Nam là Tanichthys micagemmae và Tanichthys thacbaensis. Trong hai loài này, chỉ có Tanichthys micagemmae (white cloud Việt Nam) là có bán trên thị trường cá cảnh.

Cửa hàng hay bán white cloud kèm theo để nuôi chung với cá vàng, vì cả hai đều thích nước mát. Có điều cá vàng ăn được những con cá cỡ white cloud, và thực tế chúng thường ăn thật. Vì vậy, nuôi chung hai loài này trong một bể không phải là ý hay.1

Bể nuôi tối thiểu khoảng 40 lít.1

Chiều dài chuẩn (SL): 40 mm (4 cm).

Đáy bể: 60 × 30 cm. Thể tích: khoảng 54 lít.

Bể cần có đáy tối thiểu 60 × 30 cm hoặc tương đương.2

White cloud là cá sống theo đàn. Chúng thấy thoải mái nhất khi được nuôi thành nhóm ít nhất sáu con, trong bể từ 40 lít trở lên. Cá khá rẻ, nên mua cả một đàn lớn cũng không tốn bao nhiêu.3

Nhiệt độ 15 đến 22 °C, pH 6,0 đến 8,0, độ cứng 5 đến 19 dGH.1

• Nhiệt độ: 14–22°C
• pH: 6,0–8,5
• Độ cứng: 5–20 dGH

Nhiệt độ: Ngoài tự nhiên, nhiệt độ nước nơi loài này sống thay đổi theo mùa. Cá thoải mái nhất ở khoảng 14–22°C.

Nếu cá sống lâu dài trong nước ấm hơn mức này, nhiều khả năng tuổi thọ của cá sẽ ngắn lại. Ở nhiều nước, hoặc trong những căn nhà cách nhiệt tốt, tốt nhất là nuôi cá quanh năm mà không dùng sưởi.

Khi thử nghiệm, cá hoang dã từ đảo Hải Nam chịu lạnh kém hơn cá sinh sản trong bể. Lý do có lẽ là vùng phân bố của chúng nằm xa hơn về phía nam, tức là thuộc vùng nhiệt đới.2

Cá white cloud cực kỳ khỏe. Chúng sống được trong khoảng pH rộng từ 6,5-8,5 và nhiệt độ từ 18-25°C. Nước quá ấm có thể khiến cá bị stress, còn bể không có sưởi thì cá vẫn sống tốt. Thậm chí đã có người cho cá qua đông ngoài ao, khi mặt ao đóng một lớp băng dày 5 cm.3

Nếu giữ đúng khoảng nhiệt độ, white cloud là loài rất khỏe và rất hợp với người mới chơi. Chúng không khó tính về chất lượng nước, nhưng lại chịu nóng kém. Đã có bằng chứng cho thấy nuôi white cloud trong nước thường xuyên trên 22 °C sẽ rút ngắn tuổi thọ của cá.

Nền nên dùng loại hạt mịn, màu tối. Bể nên trồng nhiều cây, thêm ít đá và lũa. Bạn nhớ chừa một khoảng trống cho cá bơi, và để ánh sáng dịu cho màu cá lên đẹp hơn. Độ cứng và pH không quá quan trọng, nhưng nên tránh các mức quá cao hoặc quá thấp. Tránh mọi loại thuốc có chứa đồng, vì white cloud rất nhạy với đồng.

Đôi khi người ta thả white cloud xuống ao để hạn chế muỗi sinh sôi. Đừng nuôi chúng chung với cá ao cỡ lớn, vì chúng sẽ bị ăn mất. Ngược lại, chúng sống chung rất hợp với ếch lùn châu Phi. White cloud chịu được nước mát. Dù vậy, ở những nơi mùa đông nước đóng băng thì không thể để chúng ngoài ao qua đông.1

Trang trí bể không cần quá cầu kỳ. Dù vậy, cá thường lên màu đẹp hơn trong bể trồng dày cây và rải nền tối màu.

Cá có vẻ cũng thích bể có thêm ít cây nổi, rễ hoặc cành lũa và lá khô. Bể nhờ vậy cũng trông tự nhiên hơn.

Lọc không cần quá mạnh. Tuy vậy, cá có vẻ thích nước có dòng chảy nhẹ, và cũng sống tốt trong bể mô phỏng suối đồi núi.2

White cloud ăn được mọi loại thức ăn, từ thức ăn sống, thức ăn đông lạnh đến cám vảy. Ngoài tự nhiên, chúng săn côn trùng rất hăng. Món chúng khoái nhất là bọ gậy, bo bo và artemia. Bạn nên cho ăn đa dạng cả thức ăn khô lẫn đông lạnh. Có thức ăn sống lúc nào thì cho thêm lúc đó.1

Người ta đã mổ dạ dày cá hoang dã để phân tích. Kết quả cho thấy đây là loài săn mồi cỡ nhỏ, ăn côn trùng nhỏ, giun, giáp xác và các loại động vật phù du khác.

Trong bể, cá dễ cho ăn. Muốn cá khỏe và lên màu đẹp nhất, bạn nên cho ăn đều các loại thức ăn sống và đông lạnh cỡ nhỏ như trùng huyết, bo bo và Artemia. Bên cạnh đó vẫn cho ăn thức ăn khô dạng mảnh và dạng hạt loại tốt, trong đó ít nhất vài loại nên có thêm thành phần thực vật hoặc tảo.2

Cá white cloud ăn gần như mọi loại thức ăn cho cá, miễn là vừa miệng. Bạn có thể cho ăn thức ăn dạng mảnh (flake), thức ăn viên nano và thức ăn dành cho cá nhỏ. Cá cũng thích các loại thức ăn đông lạnh cỡ nhỏ như bo bo (daphnia), Cyclops (giáp xác chân chèo) và Artemia mới nở đông lạnh. Món khoái khẩu để cho ăn thêm là giun siêu nhỏ (micro worm) sống và Artemia mới nở còn sống. Bạn nên đổi món thường xuyên để cá có đủ các dưỡng chất thiết yếu.3

White cloud nên nuôi theo đàn khá đông, tốt nhất từ sáu con trở lên. Nuôi lẻ một con thì cá thường nhạt màu và trốn gần như suốt ngày. Đây là loài hiền, sống chung tốt với các loài cá nhỏ hiền lành khác. Tránh nuôi chung với cá lớn hơn, vì chúng sẽ có xu hướng ăn white cloud. Các loài hung dữ cũng vậy.

White cloud bơi ở tầng mặt hoặc tầng giữa, hiếm khi xuống vùng đáy bể.1

Đây là loài cá rất hiền. Cá hợp với bể cộng đồng được chăm sóc tốt, miễn là bạn đáp ứng được yêu cầu về nhiệt độ của nó.

Một số loài ưa điều kiện tương tự là Pethia conchonius, P. padamya, 'Puntius' semifasciolatus và Macropodus opercularis. Ngoài tự nhiên, cá sống chung với hai loài sau. Ngược lại, cá không hợp nuôi chung với cá vàng, dù người ta hay bán nó làm bạn cùng bể cho cá vàng.

Trong bể kiểu suối, bạn cũng có thể nuôi chung cá với các loài ưa dòng chảy thuộc các chi Danio, Devario, Garra và nhiều loài cá chạch.

Bản tính của loài này là sống theo đàn. Tốt nhất bạn nên mua một nhóm từ 10 con trở lên.

Nuôi đủ số lượng như vậy thì từng con sẽ bớt nhát. Cả đàn trông cũng đẹp và tự nhiên hơn hẳn. Cá đực còn khoe màu đẹp nhất khi phải tranh nhau để thu hút cá cái.2

Cá thường không hung dữ. Nếu thấy chúng "đấu" nhau thì cũng đừng lo. Đó là hành vi sinh sản bình thường, khi con đực xòe vây khoe với con cái. Muốn bớt xích mích, bạn có thể nuôi đàn đông hơn và trồng thêm cây để che bớt tầm nhìn giữa các con.

Cá hợp với các loài cá hiền trong bể cộng đồng, miễn là có kích cỡ tương tự và cùng điều kiện sống. Những bạn cùng bể hợp là các loài cũng ưa nước mát, như tép, cá danio và cá killi cỡ nhỏ.3

Con đực thon hơn và màu rực hơn con cái. Khác biệt giữa đực và cái khá ít, nên phân biệt chính xác không dễ. Con cái sắp đẻ có bụng tròn hơn.

Miệng cá hếch lên, hàm dưới hơi chìa ra. Cá không có râu. Vây lưng nằm lùi về sau điểm giữa thân và thẳng hàng với vây hậu môn. Thân cá màu nâu ánh đồng, lấp lánh. Một đường sọc ánh huỳnh quang chạy từ mắt đến đuôi rồi kết thúc ở một đốm sẫm, xung quanh đốm là màu đỏ rực. Bụng trắng hơn phần thân. Vây hậu môn và vây lưng đều có vệt đỏ, viền trắng. Loài này có vài biến thể màu, trong đó có dạng vàng và dạng vây dài gọi là meteor minnow.1

Cá cái trưởng thành thường có bụng tròn hơn và hay to hơn cá đực một chút. Cá đực thì thon hơn và màu sắc rực hơn.2

Phân biệt đực cái ở cá white cloud hơi khó. Nhìn chung, con đực có màu sắc rực rỡ hơn, còn con cái to hơn một chút.3

White cloud thành thục từ 6 tháng đến 1 năm tuổi. Khi đã đủ lớn để đẻ, các con đực bắt đầu khoe mẽ với nhau. Chúng xòe vây và lên màu rực nhất để thu hút con cái.

Loài này dễ cho đẻ, rất hợp với người mới thử nhân giống lần đầu. Chúng thuộc nhóm cá rải trứng và đẻ quanh năm. Cá bố mẹ không chăm con.

Có hai cách cho đẻ. Cách thứ nhất là nuôi một đàn white cloud đông ngay trong bể đang nuôi rồi để chúng tự đẻ. Bể này chỉ nuôi white cloud, không nuôi chung loài khác. White cloud không ăn trứng và cá bột dữ như nhiều loài khác. Vì vậy, nếu gần đáy bể có cây và chỗ trốn thì một phần cá con sẽ sống sót.

Cách thứ hai là set một bể đẻ nhỏ khoảng 20 đến 40 lít. Bạn thả vào vài con đực màu đẹp nhất cùng số con cái gấp đôi. Trong bể nên có búi sợi cho cá đẻ (spawning mop), vài bụi cây, hoặc cả hai, để cá có chỗ đẻ trứng. Nước cho cá đẻ nên mềm, pH từ 6,5 đến 7,5, nhiệt độ từ 20 đến 22 °C. Bể đẻ riêng thì không cần nền. Lọc chỉ nên chạy nhẹ, chẳng hạn lọc bọt biển.

Dù chọn cách nào, bạn cũng nên vỗ cá bằng thức ăn sống trước khi cho đẻ, nhất là artemia, bo bo và bọ gậy. Nếu không kiếm được thức ăn sống thì dùng thức ăn đông lạnh loại tốt cũng được.

Khi đã bắt đầu đẻ, cá sẽ rải trứng lên cây hoặc búi sợi trong thời gian có thể kéo dài tới 24 giờ. Trứng nở sau 36 đến 48 giờ. Khi trứng bắt đầu nở thì vớt cá bố mẹ ra. Lúc đầu, bạn cho cá bột ăn thức ăn siêu mịn hoặc thức ăn lỏng dành cho cá bột. Sau đó chuyển sang artemia mới nở. Cá con lớn nhanh và dễ nuôi.1

Giống nhiều loài cá chép nhỏ khác, loài này đẻ rải trứng, đẻ liên tục và không chăm con.

Nói cách khác, khi cá khỏe thì chúng đẻ thường xuyên. Nếu nuôi riêng một đàn trong bể đã ổn định lâu và trồng dày cây, hoặc trong thùng nuôi ngoài trời, thường sẽ tự có ít cá con xuất hiện mà bạn không cần làm gì thêm.

Nếu muốn chủ động hơn, bạn có thể set riêng một bể nhỏ để cho cá đẻ.

Bể này nên để ánh sáng dịu. Đáy bể phủ một lớp lưới có mắt đủ to để trứng lọt xuống, nhưng đủ nhỏ để cá bố mẹ không chui vào ăn được.

Bạn cũng có thể dùng loại thảm nhựa giả cỏ bán khá phổ biến, cho kết quả tốt. Một lớp bi thủy tinh trải đáy cũng hiệu quả tương tự.

Một cách khác là cho cây lá nhỏ như rêu Taxiphyllum spp. hoặc búi sợi cho cá đẻ chiếm phần lớn bể. Cách này cũng cho kết quả khá.

Nước nên có pH từ hơi axit đến trung tính. Nhiệt độ để gần mức cao của khoảng đã nêu ở trên. Bể cần có lọc bông chạy sủi hoặc vài viên đá sủi để cấp oxy và tạo dòng chảy.

Khi cá bố mẹ đã được vỗ béo tốt và cá cái trông có trứng, bạn thả một hoặc hai cặp vào bể đẻ. Cá thường sẽ đẻ vào sáng hôm sau.

Bạn cũng có thể cho cá đẻ theo nhóm. Khoảng sáu con đực và sáu con cái là số lượng hợp lý, nhưng có thể sẽ cần bể lớn hơn.

Dù chọn cách nào, cá bố mẹ cũng có thể ăn trứng khi có dịp. Vì vậy bạn nên vớt chúng ra, chậm nhất là sau 2–3 ngày.

Trứng nở sau 48–60 giờ. Khi cá con đã bơi được, có thể chúng cần thức ăn cỡ trùng cỏ (infusoria). Đến khi đủ lớn, cá con mới ăn được giun vi sinh (microworm), ấu trùng Artemia và các loại thức ăn tương tự.2

Loài cá này rất dễ đẻ, chỉ cần có ít nhất một con đực và một con cái. Bạn giữ nước sạch và cho ăn tốt là cá sẽ đẻ liên tục suốt mùa sinh sản, từ mùa xuân đến mùa thu. Cá lớn thường không ăn cá con của mình. Dù vậy, nếu bể có nhiều chỗ trốn và cây rậm như Pogostemon stellatus 'octopus' thì cá con sẽ sống sót nhiều hơn. Bạn cũng có thể tự làm một búi len cho cá đẻ trứng vào, rồi chuyển trứng sang bể riêng để ương. Cá bột mới nở thì cho ăn thức ăn thật nhỏ như trùng cỏ và thức ăn dạng bột. Khi cá đủ lớn thì chuyển sang Artemia mới nở.3

Vùng sống gốc của loài cá này ở Trung Quốc và Việt Nam đã thay đổi nhiều. Môi trường sống của chúng bị ảnh hưởng nặng, và loài cá dần biến mất. Từ năm 1980, không ai còn thấy Tanichthys albonubes ngoài tự nhiên nữa. Vì thế nhiều người tin rằng loài này đã tuyệt chủng trong hoang dã.

May mắn là sau đó người ta tìm thấy một số ít quần thể bản địa ở vài điểm biệt lập thuộc tỉnh ven biển Quảng Đông và đảo Hải Nam (Trung Quốc), cùng tỉnh Quảng Ninh (Việt Nam). Ngoài tự nhiên, loài này vẫn rất hiếm và được xếp vào nhóm loài nguy cấp ở Trung Quốc. Hiện đã có những chương trình thả cá nhân giống trở lại tự nhiên. Còn toàn bộ cá white cloud bán trên thị trường cá cảnh hiện nay đều là cá sinh sản nhân tạo.1

Nơi thu mẫu chuẩn được ghi là 'White Cloud Mountain, Kwangtung, China'. Đó là núi Bạch Vân (còn gọi là Baiyun hay Baiyunshan), nằm cách thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc vài km về phía bắc. Nhiều khả năng loài này chỉ có ở vùng châu thổ sông Châu Giang.

Cá có vẻ đã biến mất khỏi "ngọn núi" này. Thực ra đây là một cụm khoảng ba mươi đỉnh núi, và nay đã thành khu du lịch đông khách, có đủ cáp treo, khách sạn và công viên công cộng.

Từ năm 1980 đến 2001, không nơi nào ghi nhận được loài này, khiến nhiều người lo nó đã tuyệt chủng. Sau đó, người ta tìm thấy một vài quần thể sót lại gần nơi thu mẫu chuẩn. Ngoài ra còn có vài điểm biệt lập ở vùng ven biển tỉnh Quảng Đông (thuộc thành phố Sán Vĩ) và ở tỉnh Quảng Ninh, đông bắc Việt Nam.

Quảng Ninh giáp tỉnh Quảng Tây của Trung Quốc. Cá ở đây sống trong một con suối ven biển đổ ra vịnh Hạ Long nổi tiếng thế giới.

Năm 2007, người ta phát hiện thêm một quần thể trên đảo Hải Nam, tỉnh Hải Nam. Đảo này tách khỏi Quảng Đông bởi eo biển Quỳnh Châu rộng 30 km (Chan và Chen, 2009).

Các quần thể ở Sán Vĩ, Hải Nam và Việt Nam có vẻ đã bị cách ly với nhau khá lâu. Vì thế giới nghiên cứu đã đặt câu hỏi về tình trạng di truyền của chúng, và các nghiên cứu phát sinh loài có thể sẽ cho ra những kết quả thú vị.

Các cơ quan chính phủ Trung Quốc xem đây là loài nguy cấp. Loài này có tên trong Sách Đỏ động vật nguy cấp Trung Quốc, xếp vào nhóm động vật "được nhà nước bảo vệ cấp hai". Tuy vậy, tính đến thời điểm thông tin này được viết, IUCN vẫn chưa đánh giá loài này.

Đã có các chương trình thả lại cá nuôi nhốt ra tự nhiên, nhưng chưa tìm được thông tin chi tiết về việc chúng thành công hay thất bại.

Tình trạng bảo tồn bấp bênh này khó ảnh hưởng tới giới chơi cá cảnh, vì toàn bộ cá bán ngoài thị trường đều là cá trại nhân giống thương mại.2

Tài liệu công bố về nơi sống của loài này còn rất ít. Một trong các quần thể được tìm lại gần nơi thu mẫu chuẩn ở Quảng Đông sống trong một con suối núi chảy chậm. Nguồn nước của suối là mạch nước ngầm, nước trong và nông, cây thủy sinh mọc dày (Yi và cs. 2004).

Ngoài loài này, ở đây chỉ ghi nhận thêm Macropodus opercularis và Gambusia affinis, loài du nhập.

Cá ở đảo Hải Nam sống trong một con suối ven biển nước trong, chảy chậm, cùng các nhánh của nó. Nền suối là cát, sỏi và lá mục. Ngay cả vào mùa mưa, chỗ sâu nhất cũng chỉ 60 cm.

Người ta thấy cá bơi thành đàn ở những đoạn nước êm và các vũng nước đọng ven suối, gần những đám cây ven bờ mọc dày, rủ xuống mặt nước.

Nước ở đó có pH 6,4, độ cứng thấp. Cây thủy sinh gồm Blyxa japonica, Rotala rotundifolia, Ludwigia prostrata, Ceratopteris thalictroides và Limnophila sp.

Các loài cá sống cùng khu vực là Puntius semifasciolatus, Misgurnus anguillicaudatus, Macropodus opercularis và Channa gachua. Ngoài ra còn có Gambusia và Oreochromis, hai loài ngoại lai.2

Ngoài tự nhiên, cá sống ở những con suối nước chảy chậm, cây thủy sinh mọc dày. Thức ăn của chúng là sinh vật phù du và ấu trùng côn trùng. Loài này đang bị đe dọa ngoài tự nhiên. Vì vậy, toàn bộ cá white cloud bán ở cửa hàng đều là cá nhân giống trong điều kiện nuôi nhốt.3

Đây là một trong những loài cá cảnh phổ biến nhất. Trên thị trường có nhiều dòng lai tạo như 'vây dài', 'vàng', 'bạch tạng' và 'super red'. Cách nuôi các dòng này giống hệt nhau.

Đáng tiếc là các đàn cá trại bị cận huyết. Vì vậy nhiều con bán hiện nay yếu về di truyền, dễ bệnh hoặc bị dị tật hình thể.

Một số dạng màu sặc sỡ hơn từng bị ghi nhầm tên là Aphyocypris pooni. Tên này hiện được xem là tên đồng nghĩa muộn của T. albonubes. Cũng có khi cá bị ghi là A. lini, tên mà Weitzman & Chan (1966) chọn để thay cho A. pooni, nhưng tên này lại chỉ một loài không có quan hệ gì.

T. albonubes do một huynh trưởng hướng đạo người Trung Quốc tên Tan Kam Fei phát hiện năm 1932. Ông gửi một số mẫu cho một trạm thủy sản địa phương. Giám đốc trạm đã đặt tên chi mới lập theo tên ông để ghi công người thu mẫu.

Chi này chỉ có một loài cho đến năm 2001. Năm đó, hai loài ở Việt Nam là T. micagemmae và T. thacbaensis được mô tả.

T. micagemmae đã có bán trong giới cá cảnh nhiều năm nay. Còn T. thacbaensis thì khá bí ẩn. Bản mô tả loài này viết hoàn toàn bằng tiếng Việt, chỉ kèm một hình vẽ nét, và đến nay vẫn chưa có ảnh cá sống.

Loài thứ tư, hiện chỉ được gọi là T. sp. 'Vietnam', xuất hiện trên thị trường cá cảnh năm 2010. Từ đó đến nay loài này chỉ có bán với số lượng ít.

T. albonubes to hơn hẳn T. micagemmae và T. sp. 'Vietnam'. Thân cá có tông nâu đỏ mà hai loài kia không có. Sọc tối chạy dọc thân, nằm dưới sọc nhạt, cũng hẹp hơn ở hai loài kia.

Ở T. micagemmae, vây bụng và vây hậu môn có màu đỏ. Còn ở T. sp. 'Vietnam', hai vây này màu vàng tươi.

Chi này có hai đặc điểm chẩn đoán. Một là cá đực có các nốt sừng trên mõm, nằm phía sau xương tiền hàm. Hai là các lỗ mũi thông liền nhau.

Vị trí phát sinh loài của Tanichthys trong họ Cyprinidae thì chưa rõ ràng lắm.

Trước đây, người ta cho rằng chi này gần với Danio hoặc Rasbora. Tuy vậy, các nghiên cứu gần đây, nổi bật là của Fang và cs. (2009), cho thấy nó gần với Tinca tinca (cá tench thường) và phân họ giả định Acheilognathinae, nhóm cá quen gọi là cá bitterling.

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, xét về tiến hóa, T. micagemmae là loài gốc của nhóm, còn T. albonubes là họ hàng xuất hiện muộn hơn.2

Phổ biến nhất là ba dạng: dạng thường, dạng vàng (gold) và dạng vây dài (long fin). Ở cửa hàng, bạn cũng có thể gặp cá white cloud Việt Nam, còn gọi là cá hồng y Việt Nam (Tanichthys micagemmae). Đây là một loài khác, chỉ trông giống cá white cloud.3