Hồ sơ: Cua khỉ đột (Gorilla crab) trong bể san hô

Cua khỉ đột (còn gọi là cua bùn, cua sỏi hay cua đá vụn) có lẽ là loài xâm lấn phá bể nổi tiếng nhất trong giới chơi bể san hô. Chúng lan đi khắp nơi chủ yếu theo đường buôn bán sinh vật cảnh.

Cua khỉ đột rất lì, nước bẩn chúng vẫn sống được. Chúng khá khỏe nên xê dịch đồ trang trí trong bể chẳng mấy khó khăn. Ngoài ra, chúng còn hung dữ, giữ lãnh thổ và có gì ăn nấy.

Tiếng xấu của cua khỉ đột thì ai cũng biết. Vậy mà người ta lại biết rất ít về chúng. Gần như dân chơi nào cũng từng chạm mặt loài cua này, nhưng chẳng mấy ai thật sự hiểu chúng.

Phần dưới đây gom lại những gì đã biết về loài cua này, có cả các nghiên cứu khoa học.

Chuyện phân loại rắc rối

Cua khỉ đột thuộc siêu họ Xanthoidea. Đây là một trong những nhóm cua đông loài nhất thế giới, với hơn 760 loài thuộc 170 chi. Nhóm này cũng là một trong những nhóm giáp xác mười chân chiếm ưu thế nhất.

Chúng có mặt khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới/ôn đới. Môi trường sống của chúng đủ kiểu, từ nền đá, rạn san hô đến đáy mềm, đáy bùn hay đáy cát. Chúng sống từ vùng triều xuống tới độ sâu hơn 500 m.

Loài đa dạng cỡ đó thì người chơi bình thường gần như không thể biết chính xác con cua lọt vào bể mình là loài nào.

Cua khỉ đột có hại cho bể san hô không?

Có. Cua khỉ đột thường phá bể theo nhiều kiểu, chẳng hạn ăn polyp san hô, lật đồ trang trí hay giết các con vật khác trong bể.

Có điều, "cua khỉ đột" thực ra là tên gọi chung cho những con cua gây hại trong bể san hô. Gom hết mọi con cua thuộc Xanthoidea vào nhóm gây hại thì không công bằng.

Siêu họ Xanthoidea có rất nhiều loại cua, và không phải loài nào cũng hại bể. Có những loài trong nhóm này còn được coi là an toàn cho bể san hô, thậm chí có ích.

Cua võ sĩ (Boxer crab, Lybia tesselata) là một ví dụ. Đây là loài cua thú vị mà nhiều người thích nuôi. Loài này còn sống cộng sinh với hải quỳ.

Thông tin thú vị. Một nghiên cứu cho thấy có những loài mang độc thần kinh rất mạnh. Cơ thể chúng chứa saxitoxin, tetrodotoxin và các độc tố gây liệt khác vẫn thường gặp ở hải sản có vỏ. Đã có người chết vì ăn phải những độc tố này. Chi Demania là một ví dụ. Đây là nhóm cua xanthid sống ở vùng Ấn Độ - Thái Bình Dương, và trong nhóm có những loài mang độc.

Đặc điểm nhận dạng cua khỉ đột

Kích thước. Cua khỉ đột to nhỏ khác nhau nhiều tùy loài. Con trưởng thành có mai rộng khoảng 1 – 3 cm, sải chân khoảng 8 – 10 cm.

Mai. Mai cua vồng cao, có các rãnh khắc sâu.

Lông. Khắp mai, càng và chân bò đều phủ một lớp lông cứng, ngắn, màu đen.

Càng. Dấu hiệu dễ nhận ra nhất là đầu càng màu sẫm.

Mắt. Mắt cua thường màu trắng nhạt hoặc màu sẫm.

Loài cua này thường lớn khá nhanh.

Phân biệt cua khỉ đột với cua ngọc lục bảo (Emerald crab)

Tập tính thường thấy của cua khỉ đột

Loài cua này không sống theo bầy. Trái lại, chúng nổi tiếng hung dữ và giữ lãnh thổ. Chúng không sống chung thành nhóm, đến đồng loại cũng không chịu nổi. Cua khỉ đột còn hay ăn thịt lẫn nhau.

Chúng chủ yếu ra ngoài vào ban đêm và khá nhát, nhất là những con nhỏ. Dù vậy, con lớn thỉnh thoảng cũng ra hoạt động ban ngày.

Cua khỉ đột đi không nhanh lắm nhưng khá lanh lẹ. Bạn có thể bắt gặp chúng bò qua bò lại giữa các hòn đá để kiếm ăn và tìm chỗ trốn.

Chúng không đào hang.

Đặc điểm:

• Sống theo bầy – Không
• Mức độ hoạt động – Thấp
• Hiền lành – Không
• Giữ lãnh thổ – Có
• Đào hang – Không

Cua khỉ đột ăn gì?

Loài cua này ăn tạp và gặp gì ăn nấy. Chúng quen ăn cả động vật, san hô lẫn thực vật, sống hay chết đều được. Nói cách khác, dưới đáy bể san hô của bạn có gì thì gần như chúng ăn cái đó.

Cua khỉ đột không kén ăn. Chúng chủ động săn đủ loại động vật không xương sống nhỏ (ốc, tép, cua…), cá, nhím biển, hải sâm và sao biển. Chúng cũng cạo tảo bám trên các bề mặt hoặc gặm mảnh vụn. Con lớn còn ăn thịt con nhỏ.

Trong bể san hô, chúng có thể cắn hoặc rỉa từng mảng trên tập đoàn san hô. Vì thế chúng là mối nguy thật sự cho người chơi.

Lưu ý. Cua khỉ đột càng lớn thì khẩu vị càng đổi. Lúc còn bé, mấy con cua tí hon này trông vô hại. Nhưng sớm muộn gì chúng cũng phá bể tan tành.

Cua khỉ đột vào bể bằng đường nào?

Ảnh của JoJosReef

Cua khỉ đột (và cả các loài gây hại khác) thường theo đá sống vào bể nhiều nhất.

Chúng là dân "đi nhờ" chuyên nghiệp.

Rắc rối nằm ở chỗ đá sống hay chở theo đủ loại "khách lậu" trốn trong các hốc đá. Mấy vị khách này lại thường chỉ ra ngoài vào ban đêm. Nhiều khi rất khó phát hiện ra chúng, nhất là ở bể lớn.

Vì vậy, nếu không muốn khách không mời xuất hiện trong bể nhà mình, bạn cần cách ly mọi thứ trước khi cho vào bể.

Cách bắt cua khỉ đột ra khỏi bể

1. Tránh dùng hóa chất

Hiện chưa ai biết loại hóa chất nào trị được chúng. Cua khỉ đột rất lì. Nếu bạn đổ hóa chất vào bể đang chạy, các sinh vật khác sẽ chết trước khi hóa chất kịp làm gì con cua.

2. Không dùng thiên địch

Ngoài tự nhiên, loài cua này nằm khá thấp trong chuỗi thức ăn và thường làm mồi cho các loài săn mồi. Nhưng dựng lại cảnh đó trong bể nhà thì gần như không thể.

Cái khó là chính các loài săn mồi này (cá nóc, cá bàng chài Timor, cá bò hay tôm tít) cũng sẽ đe dọa những cư dân khác trong bể.

Lấy tôm tít làm ví dụ. Nó chắc chắn sẽ săn cua. Nhưng phần lớn trường hợp, bản thân tôm tít cũng là vị khách không ai muốn có trong bể.

3. Bắt tay bằng đèn pin ánh sáng đỏ

Cua khỉ đột hoạt động về đêm và hiếm khi ra ngoài ban ngày. Vì thế bắt chúng khá khó.

May là người ta quan sát thấy loài cua này không nhận ra màu đỏ. Bạn có thể dùng đèn pin đỏ soi tìm cua lúc chúng ra ngoài ban đêm.

Lưu ý. Bạn bắt cua bằng vợt hoặc xiên nó bằng một vật nhọn.

4. Bẫy tự làm (chai nhựa)

• Cắt 1/3 phần đầu của chai nhựa 2 lít.
• Lật ngược phần vừa cắt rồi úp vào thân chai.
• Bỏ ít mồi thịt (cá, tép…) vào trong rồi để qua đêm.

Con cua có thể bò vào và khó tìm được đường ra.

5. Ly cổ dài, hẹp

Cách này chỉ hiệu quả khi bạn biết con cua hay trốn ở đâu.

• Đặt chiếc ly cổ dài, hẹp gần chỗ nó trốn.
• Giữ ly nghiêng ít nhất 30%, nếu không cua sẽ bò ra dễ dàng.
• Bỏ mồi thịt vào trong, để qua đêm và cầu cho nó rơi vào.

Đừng mong thắng dễ. Bắt được loài cua này có khi mất vài tuần, nhất là khi trong bể có nhiều con.

Cua khỉ đột trốn rất giỏi. Có lúc bạn phải tháo dỡ một phần bể mới bắt được chúng.

Bắt được rồi thì làm gì với cua khỉ đột?

Nếu bạn mềm lòng và không muốn làm hại con vật nào, bạn có thể thả chúng vào sump. Chỉ cần cho chúng chút gì ăn là chúng sống ổn.

Còn nếu muốn xử lý mấy kẻ ăn bám này theo cách nhân đạo hơn, bạn có thể bỏ chúng vào ngăn đá tủ lạnh.

Cua khỉ đột sinh sản thế nào?

Thực tế thông tin về chuyện này rất ít, kể cả trong tài liệu khoa học. Những gì đã biết chỉ gồm:

• Một nghiên cứu cho thấy ở họ Xanthidae, khác biệt giới tính rõ rệt và đáng kể duy nhất nằm ở phần bụng của con trưởng thành. Một số con đực được cho là có càng lớn hơn con cái cùng loài, nhưng khác biệt này không thật sự rõ ràng.
• Nhìn chung, loài cua này trải qua ít nhất 4 giai đoạn zoea (ấu trùng) và một giai đoạn megalops rồi mới thành cua con.
• Con cái có thể mang từ 1000 đến 45000 trứng.
• Trứng bám vào chân bơi ở bụng (pleopod), và con cái ấp trứng ở đó từ 25 đến 30 ngày.
• Trứng thường nở vào ban đêm, ngay sau khi trời tối.
• Trung bình ấu trùng mất 5 – 6 tuần để qua hết các giai đoạn. Riêng giai đoạn megalops kéo dài từ 7 đến 14 ngày.
• Ngoài tự nhiên, zoea ăn sinh vật phù du như tảo cát và các loại tảo cực nhỏ khác, ấu trùng và các con vật trưởng thành cỡ nhỏ. Megalops có thể ăn Artemia, zoea và tảo bám nhỏ.
• Zoea của cua xanthid bị ánh sáng thu hút. Chúng bơi bằng chân hàm (maxilliped), hoặc bằng chân hàm kết hợp với telson.

Trong bể nuôi, cua khỉ đột rất hiếm khi sinh sản. Kể cả khi con cái có mang trứng thì ấu trùng cũng gần như không có cơ hội sống sót.

Lý do chính là ở giai đoạn đầu đời, ấu trùng có vô số kẻ thù chực ăn chúng (cá nhỏ, san hô…). Artemia lớn và Copepod cũng có thể săn zoea. Chưa kể ấu trùng còn ăn lẫn nhau. Người ta từng thấy nhiều zoea giai đoạn một ăn gai lưng của những zoea giai đoạn một khác khi chúng vẫn còn sống.

Kết luận

Người mới chơi bể biển nên biết rằng đá sống thường chở theo những "kẻ đi nhờ", và có những con mang tiếng rất xấu.

Cua khỉ đột nhỏ nhưng lì. Chúng khỏe, hung dữ và giữ lãnh thổ. Trong bể, chúng ăn mọi thứ, từ tảo đến san hô, thậm chí có thể tấn công cả cá đang sống!

Nếu vẫn muốn giữ chúng lại, bạn chỉ nên nuôi chúng trong sump.

Tài liệu tham khảo

• Hyman, Orren Williams. “Studies on the larvae of crabs of the family Xanthidae.” (1925).
• Martin, Joel W. “Notes and bibliography on the larvae of xanthid crabs, with a key to the known xanthid zoeas of the western Atlantic and Gulf of Mexico.” Bulletin of Marine Science34, no. 2 (1984): 220-239.
• Knudsen, Jens W. “Reproduction, life history, and larval ecology of the California Xanthidae, the pebble crabs.” (1960).
• Mendoza, Jose CE, Kin Onn Chan, Joelle CY Lai, Brent P. Thoma, Paul F. Clark, Danièle Guinot, Darryl L. Felder, and Peter KL Ng. “A comprehensive molecular phylogeny of the brachyuran crab superfamily Xanthoidea provides novel insights into its systematics and evolutionary history.” Molecular Phylogenetics and Evolution177 (2022): 107627.