Hồ sơ họ cá bò gai (Balistidae)

Phần lớn cá bò gai có màu sắc rực rỡ, trên thân mang hoa văn sọc và đốm. Nhóm cá này rất dễ nhận ra. Thân chúng cao và dẹt, vây ngực nhỏ, còn đôi mắt nhỏ nằm cao trên đầu. Vảy của chúng hình thoi, sần sùi, xếp với nhau thành một lớp áo giáp cứng bọc quanh thân. Ngay phía trước cuống đuôi có vài hàng gai nhọn lởm chởm khiến kẻ săn mồi phải chùn bước. Thân sần và nhiều gai như vậy nên khi bắt, cá rất dễ mắc vào vợt và có thể bị tróc vảy.

Đặc điểm của cá bò gai

Đầu cá bò gai nhiều góc cạnh và kéo dài ra phía trước thành một cái mõm. Hàm của chúng rất khỏe. Miệng chúng nhỏ nhưng có tám chiếc răng to và chắc.

Cá bò gai trưởng thành thường dài khoảng 8 đến 30 cm. Một số loài lớn hơn có thể đạt 35–40 cm, và vài loài dài tới khoảng 60 cm.

Cái tên cá bò gai đến từ bộ gai "cò súng" cử động được của chúng. Trên lưng cá có một chiếc gai mà cá có thể dựng lên hay cụp xuống tùy ý. Phía dưới thân còn một gai nhỏ hơn, lúc nào cũng chĩa ra ngoài và cũng cử động được. Khi thấy bị đe dọa, khi chuẩn bị ngủ đêm, hoặc khi cần bám trụ trước sóng mạnh ở vùng nước sóng xô vào bờ, cá sẽ chui vào một cái hốc. Nó dựng gai lưng lên, gồng gai dưới ra, rồi khóa cả hai lại. Thế là cá mắc chặt trong hốc.

Hai chiếc gai cùng ép ra một lúc nên cá bị chèn cứng tại chỗ. Một con cá bò gai đã "khóa gai" thì gần như không ai lôi được nó ra khỏi chỗ trốn.

Có lúc bạn sẽ thấy cá bò gai nằm dưới đáy bể hoặc tựa vào thành kính. Chuyện này không có gì đáng lo. Khi không tìm được chỗ trốn, chúng ngủ theo kiểu đó.

Khi bị quấy hay bị kích động, cá bò gai có thể phát ra tiếng kêu nghe khá giống tiếng lợn ủn ỉn.

Phân loại

Muốn xác định đúng loài, bạn nên gọi cá bằng tên Latin, tức tên khoa học. Ở khắp nơi trên thế giới, người ta hay gọi chung cá bò gai là Humu-Humu. Nhiều tên thông thường khác cũng bị dùng cho nhiều loài cùng lúc. Vì vậy, chỉ dựa vào những cái tên đó thì bạn không biết được con cá mình đang nuôi hay định mua là loài nào.

• Ngành: Chordata
• Phân ngành: Vertebrata
• Lớp: Actinopterygii = Osteichthyes (cá vây tia hay cá xương)
• Bộ: Tetraodontiformes (cá nóc và cá bò da)
• Họ: Balistidae (cá bò gai)
• Các chi: Balistes, Melichthys, Odonus, Rhinecanthus, Sufflamen và một số chi khác

Cá nuôi chung

Cá bò gai giữ lãnh thổ rất gắt, và gần như lúc nào cũng thấy chúng bơi qua bơi lại. Dù vậy, nhìn chung chúng vẫn sống được với đa số các loài cá khác. Chúng cần nhiều chỗ để bơi và cần một vùng lãnh thổ riêng. Cá cùng bể càng ít lấn vào vùng đó thì càng tốt. Cá bò gai thường hung hăng với những con cá bò gai khác, nhất là con cùng loài và cùng giới tính. Vì thế, nuôi chúng chung với nhau thường là một ý tồi.

Tính khí cá bò gai rất khó đoán. Có lúc chúng đuổi và rỉa cá khác, có lúc lại sống yên ổn với nhau. Nếu muốn nuôi chung cá khác với cá bò gai, bạn hãy chọn những con có kích thước càng sát với cá bò gai càng tốt. Hai bên càng gần cỡ nhau thì cá càng ít bị bắt nạt.

Chỗ hợp nhất cho cá bò gai là bể cộng đồng chỉ nuôi cá, gồm toàn các loài dữ. Bạn có thể nuôi chung chúng với những loài cỡ lớn khác họ như cá mú, cá sư tử, cá hồng, cá chình, cá diều hâu, cá tang và cá đuôi gai.

Cá bò gai ăn đủ loại giáp xác và động vật không xương sống. Do đó, chúng không hợp với bể đá sống hay bể rạn san hô có nuôi những sinh vật này.

Môi trường sống và chăm sóc

Cá bò gai là cá tầng đáy. Ngoài tự nhiên, chúng thường sống ở vùng nước nông gần bờ của rạn san hô. Đây là loài rất hiếu động và cần nhiều chỗ để bơi. Vì vậy, dĩ nhiên bạn chỉ nên nuôi chúng trong bể lớn, trừ khi bạn nuôi loài nhỏ chỉ lớn tới khoảng 5–8 cm. Trước khi mua, bạn hãy tìm hiểu kỹ loài cá bò gai mình định nuôi. Đừng quên có loài lớn tới 35–40 cm. Bạn nên bày thật nhiều đá, sỏi hoặc khối san hô để cá có chỗ trốn. Cá càng có nhiều chỗ để lượn quanh, nấp phía sau hay chui xuống dưới thì càng tốt.

Thức ăn và cách cho ăn

Cá bò gai thuộc nhóm cá biển dễ nuôi nhất. Gần như loài nào cũng quen với cuộc sống trong bể rất nhanh. Chúng rất khỏe và đưa gì cũng ăn, kể cả ngón tay của bạn.

Cá bò gai là loài ăn thịt. Cả ngày chúng gặm đủ loại động vật da gai và giáp xác như cua, tôm, nhím biển, giun và các động vật không xương sống khác. Chúng không ăn san hô. Tuy vậy, chúng có thể quen thói rỉa nghêu sò và những con vật khác bám trên san hô hoặc đá sống.

Khi kiếm ăn dưới cát, có con chúc mũi xuống rồi "thổi" cát đi cho lộ con mồi bên dưới. Xem chúng ăn nhím biển khá thú vị. Đầu tiên chúng nhổ hết gai. Sau đó chúng lật con nhím lại cho lộ phần mềm yếu hơn. Cuối cùng chúng dùng hai chiếc răng cửa dính liền phía trước cùng bộ hàm khỏe để đập vỡ vỏ. Cá bò gai không tấn công cá khác để ăn thịt. Có điều chúng ăn tạp theo kiểu gặp gì ăn nấy, nên thấy cá chết là chúng ăn.

Cá bò gai ăn rất bừa bãi. Vì vậy, bể nuôi chúng có thể phải chăm chút nhiều hơn, và nước dễ xuống chất lượng, nhất là ở bể ít nước. Bạn nên vệ sinh bể đều đặn theo lịch. Những miếng thức ăn to mà cá không ăn hết sau một khoảng thời gian hợp lý thì bạn vớt ra. Làm như vậy thì những rắc rối này ít khi xảy ra.

Bạn có thể cho cá bò gai ăn thức ăn đông lạnh có bổ sung vitamin dành cho cá ăn thịt. Nên cho thêm cả thức ăn có tảo biển dành cho cá ăn thực vật để khẩu phần cân bằng. Bạn cũng có thể cho ăn đồ tươi như tôm, mực, nghêu và cá thái nhỏ. Hãy ngâm chúng trong vitamin dạng lỏng (như Selcon) để cá nhận đủ dinh dưỡng.

Tài liệu tham khảo

• Triggerfish. Seattle Aquarium.
• Rhinecanthus aculeatus. University of Michigan Museum of Zoology.