Old tank syndrome: vì sao bể lâu năm thả cá mới là chết

Bể đã nuôi hai năm, cá trong bể vẫn bơi khỏe, nước nhìn trong. Bạn mua thêm vài con cá mới, thả vào thì hôm sau chúng nằm đáy hoặc chết. Đổi sang mua ở tiệm khác, kết quả vẫn vậy. Nhiều người đổ lỗi cho tiệm bán cá yếu, nhưng thủ phạm nhiều khả năng nằm ngay trong bể. Dân chơi gọi tình trạng này là old tank syndrome, tạm hiểu là "hội chứng bể cũ".

Phần dưới giải thích chất bẩn tích lại trong bể theo cách nào, vì sao người thay nước đều đặn vẫn có thể gặp, và nên chỉnh lịch thay nước ra sao để thoát khỏi nó.

Old tank syndrome là gì

Hình dung một bể khoảng 75 lít chứa 20 viên kẹo màu xanh. Mỗi viên xanh là một phần nước sạch. Bể mới set thì toàn kẹo xanh.

Trong video

• Xem video từ ▶ 1:14 Hộp kẹo xanh dùng để minh họa nước sạch trong bể.

Mỗi lần cho cá ăn, bạn thêm vào bể một viên kẹo nâu, tức là nitrate, sản phẩm cuối cùng của thức ăn và phân cá. Mỗi lần châm nước máy, bạn thêm cả những thứ có sẵn trong nước như canxi, đó là kẹo cam. Thỉnh thoảng có thêm kẹo đỏ, chẳng hạn phosphate. Ngày qua ngày, kẹo nâu, cam, đỏ trộn lẫn với kẹo xanh. Nhìn bằng mắt thì nước vẫn trong, nhưng thành phần đã khác hẳn lúc mới set.

Old tank syndrome là trạng thái bể đã tích quá nhiều những thứ đó, đến mức cá mới không chịu nổi.

Chất bẩn tích lại theo hai đường

Đường thứ nhất là chỉ châm thêm nước mà không thay. Nước bốc hơi, mực nước tụt, bạn đổ thêm nước cho đầy. Dịp lễ Tết bận rộn hay nhà sắp có khách, nhiều người chỉ châm cho bể đầy rồi thôi. Nước bốc hơi đi nhưng nitrate và khoáng thì ở lại. Mỗi lần châm, bạn lại thêm một ít khoáng từ nước máy.

Đường thứ hai khó nhận ra hơn: tuần nào cũng thay nước nhưng thay quá ít. Với bể 20 viên kẹo, thay 10% nghĩa là bỏ ra 2 viên. Trong 2 viên đó có thể chỉ 1 viên là kẹo nâu, viên còn lại là kẹo xanh. Trong khi đó, một tuần cho ăn đã thêm vào 2 viên nâu, chưa kể kẹo cam theo nước máy. Lượng vào nhiều hơn lượng ra, nên tuần nào cũng dư lại một chút. Hai năm cộng dồn thì bể chứa rất nhiều thứ, dù chưa bỏ lần thay nước nào.

Vì sao cá cũ khỏe mà cá mới chết

Chất bẩn tăng rất chậm. Cá sống trong bể từ đầu có thời gian thích nghi dần với từng chút thay đổi, nên chúng vẫn ăn, vẫn bơi bình thường. Cá mới thì khác. Chúng đi từ nước ở tiệm sang một bể có nồng độ nitrate và khoáng cao hơn hẳn, nên dễ bệnh ngay hoặc chết trong vài ngày.

pH trong bể cũ cũng nhiều khả năng tụt dần. Mỗi lần vi sinh chuyển chất thải thành nitrate, chúng dùng hết một phần khoáng trong nước và làm nước chua đi một chút. Bể chỉ châm thêm nước mà ít thay thì càng dễ bị.

Có thể hình dung như nuôi chó trong sân. Ngày nào cũng cho ăn, ngày nào nó cũng đi vệ sinh ngoài sân. Không dọn thì sớm muộn cả sân toàn "mìn". Bể cá cũng vậy, chỉ là bạn không nhìn thấy.

Vì sao người chăm kỹ vẫn bị

Người hay gặp old tank syndrome nhiều khi lại là người rất chăm, chưa bỏ một lần thay nước nào. Họ thấy mình làm đủ việc nên yên tâm bể đang ổn. Giống như thay nhớt xe đúng hạn rồi bất ngờ khi hộp số hỏng, trong khi thay nhớt gần như không liên quan đến hộp số.

Vấn đề nằm ở chỗ người chơi cá đo kết quả chứ không đo lượng chất đưa vào bể. Phần lớn người chơi không có bộ test độ cứng, vì bộ test phổ thông nhiều người mua (như API Master Test Kit) không có món này. Nên họ không biết khoáng từ nước máy đang tăng. Bể ít rêu hại thì cũng ít ai test phosphate, nên phosphate tăng mà không hay. Bể vẫn trong, cá cũ vẫn khỏe, đến khi thả cá mới thì mới lộ ra.

Khắc phục bằng cách thay nước nhiều hơn

Cách dễ nhất là tăng lượng nước thay. Trước hết, hãy xem lượng nước bạn thay có theo kịp lượng thức ăn đưa vào bể không. Nếu đang thay 10% mỗi tuần, thay 30% mỗi hai tuần có thể hiệu quả hơn. Mỗi lần thay nhỏ, một phần nước bạn hút ra là nước sạch vừa đổ vào lần trước, nên chất bẩn cũ được lấy đi rất ít. Thay một lượng lớn hơn thì phần nước hút ra chủ yếu là nước cũ đã tích chất bẩn. Vì vậy thay nhỏ mỗi tuần, hay thậm chí thay nhỏ vài lần một tuần, tác động lên chất bẩn tích lũy khá ít.

Một cách làm khác là thay nước 30–40% mỗi tháng một lần. Nhìn bể và ước chừng rút khoảng một phần ba là được, không cần đo quá kỹ. Nếu thấy bể vẫn chưa theo kịp, có ba hướng điều chỉnh:

• Giảm bớt số cá trong bể.
• Đổi loại thức ăn, ví dụ từ thức ăn khô sang thức ăn đông lạnh.
• Tăng lượng thay lên khoảng 50% mỗi lần.

Nhiều người không thay quá 50% mỗi lần. Một phần vì nhà nhiều bể thì dễ hết nước nóng giữa chừng, một phần vì họ thấy bể ổn định hơn khi giữ ở mức đó. Đây là thói quen cá nhân, không phải quy tắc cứng. Nếu có điều kiện, bạn cũng có thể làm hệ thống thay nước tự động, dù không phải ai cũng làm được.

Trong lần thay nước hằng tháng, tiện thể vệ sinh lọc và hút nền luôn.

Bắt đầu từ đâu

1. Nếu cá mới cứ thả vào là chết trong khi cá cũ vẫn khỏe, hãy nghĩ đến old tank syndrome trước khi đổ lỗi cho tiệm cá.
2. Xem lại lịch thay nước hiện tại. Nếu chủ yếu chỉ châm thêm nước, hoặc mỗi lần thay chỉ khoảng 10%, hãy tăng lượng thay mỗi lần.
3. Nếu bể đông cá hoặc cho ăn nhiều, cân nhắc giảm số cá hay đổi loại thức ăn song song với việc thay nước.