Cách trị bệnh đốm trắng (Ich) cho cá cảnh an toàn, dứt điểm

Bệnh đốm trắng, dân chơi hay gọi tắt là Ich (do ký sinh trùng Ichthyophthirius multifiliis gây ra), là bệnh mà nuôi cá đủ lâu thì ai cũng gặp. Bệnh này nhìn thì đáng sợ nhưng trị được. Ich thường mất khoảng hai tuần mới làm cá chết, nên nếu phát hiện sớm thì cá gần như chắc chắn qua khỏi. Trong một hai ngày đầu, thuốc trị nếu dùng không cẩn thận còn có thể làm cá chết sớm hơn chính con ký sinh.

Phần dưới đây đi qua từng bước: nhận đúng bệnh, hiểu Ich sống ra sao, cân nhắc chuyện tăng nhiệt và dùng muối, một quy trình châm thuốc cụ thể, và cách giữ cho bể không tái bệnh.

Nhận biết bệnh đốm trắng thế nào cho đúng

Nhiều người mới chơi thấy cá có gì lạ là nghĩ ngay tới Ich. Ich thật trông như ai đó rắc muối lên mình cá. Đó là những chấm trắng nhỏ, li ti, hơi giống hạt tinh thể. Có hai dấu hiệu giúp bạn phân biệt với các chấm trắng khác:

Trong video

• Xem video từ ▶ 1:09 Cận cảnh vây đuôi và thân cá màu cam, nơi Ich thường bám vào.

• Đốm mọc ở vây trước. Vây có lớp nhớt mỏng hơn thân nên Ich bám vào đó dễ hơn, sau đó mới lan ra thân.
• Số đốm tăng rất nhanh. Hôm nay bạn đếm được năm chấm thì 24 giờ sau có thể đã lên ba mươi mấy chấm.

Nếu hôm nay năm chấm mà hôm sau vẫn năm chấm thì nhiều khả năng đó không phải Ich. Người chơi hay gọi trường hợp này là "đốm stress". Nó có thể là u nang hay thứ khác, chưa ai biết chắc. Với loài nhạy cảm, bạn cứ chờ thêm một ngày để xem đốm có tăng không rồi hãy châm thuốc.

Ich sống và hại cá ra sao

Ich là ký sinh trùng bên ngoài, tức là nó sống trên da và vây cá chứ không chui vào trong. Nó bám lên cá, ăn và lớn ở đó một thời gian rồi rơi xuống nền. Dưới nền nó tạo thành bào nang và nhân lên. Khi bào nang nở, lứa mới bơi ra đi tìm cá để bám tiếp. Cứ thế số lượng tăng dần. Lâu ngày lớp nhớt của cá yếu đi, cá bị rút dần dinh dưỡng và kiệt sức.

Điểm quan trọng nhất cần nhớ là thuốc chỉ diệt được Ich ở giai đoạn bơi tự do. Khi nó đang bám trên cá hay nằm thành bào nang dưới nền thì thuốc không làm gì được nó. Vì vậy bạn phải duy trì thuốc trong nước đủ lâu để chờ từng lứa nở ra.

Có nên tăng nhiệt độ để trị Ich không

Lời khuyên tăng nhiệt trên mạng có hai lý do. Thứ nhất, nước ấm làm vòng đời Ich chạy nhanh hơn, nên thuốc gặp được giai đoạn bơi tự do sớm hơn và đợt trị ngắn lại. Thứ hai, nếu nhiệt đủ cao thì bản thân nhiệt độ cũng có thể giết Ich, giống như người bị sốt để cơ thể diệt vi khuẩn.

Vấn đề là sốt cao thì người cũng mệt, và cá cũng vậy. Đẩy nhiệt lên cao có thể làm cá stress nặng. Với loài chịu nóng kém như cá vàng, nâng nước lên khoảng 31°C có thể làm cá chết vì nhiệt, trong khi Ich phải mất vài tuần mới gây hại tới mức đó. Cá đang yếu sẵn thì rủi ro càng cao. Nếu muốn tăng nhiệt, bạn cần biết rõ loài mình nuôi chịu được tới đâu.

Quy trình châm thuốc trị Ich

Trên thị trường có hàng trăm loại thuốc trị Ich, từ thảo dược tới hóa chất mạnh. Thay vì thử lần lượt từng chai, bạn nên chọn một loại đã chứng minh hiệu quả và dùng nó cho mọi lần. Ví dụ với Ich-X (thành phần gồm formaldehyde, methanol và malachite green), liều trên nhãn là 5 ml cho khoảng 38 lít nước. Cách làm như sau:

1. Xác nhận chắc đó là Ich, xem số đốm có tăng qua 24 giờ không.
2. Châm thuốc đúng liều ghi trên nhãn theo thể tích nước thực trong bể.
3. Chờ 24 giờ rồi thay khoảng 25–30% nước, cỡ 1/3 bể, ước chừng bằng mắt cũng được.
4. Châm lại thuốc theo đúng liều cho cả bể.
5. Lặp lại vòng thay nước và châm thuốc mỗi ngày cho tới khi không còn thấy đốm trên cá.
6. Khi cá đã sạch đốm, làm thêm đúng một ngày nữa. Một số bào nang còn nằm dưới nền, và ngày thêm này dùng để diệt lứa nở ra cuối cùng.

Nhiều người pha nửa liều cho cá không vảy hoặc loài nhạy thuốc. Có ý kiến cho rằng làm vậy không đáng. Theo kinh nghiệm của không ít người nuôi, pha loãng gấp đôi, tức 5 ml cho khoảng 76 lít, thì cá không sao nhưng Ich cũng không chết. Châm thuốc mà không diệt được Ich thì chỉ kéo dài thời gian. Với Ich-X, có người vẫn châm đủ liều cho cả cá nóc và chạch mà không gặp vấn đề, nhưng bạn vẫn nên theo dõi kỹ khi dùng cho loài nhạy cảm.

Sau năm ngày mà cá không đỡ thì làm gì

Đúng thuốc thì sau khoảng năm ngày cá phải đỡ thấy rõ. Nếu tới ngày thứ năm mà mọi thứ vẫn như cũ, nhiều khả năng bạn đã nhận nhầm bệnh và thuốc đang không tác dụng gì. Lúc đó bạn nên ngưng trị Ich, quan sát lại cá và tìm xem thật ra cá bị gì.

Khi ngưng thuốc, bạn không cần vội thay nước gấp để rút thuốc ra. Cứ để thuốc trong bể và thay nước theo lịch bình thường. Nếu lịch thay nước của bạn là bốn ngày nữa thì tới ngày đó thay như mọi khi.

Muối hột có trị được Ich không

Muối diệt Ich rất tốt. Cái khó là không phải loài cá nào cũng chịu được muối. Bạn có thể hình dung như một chiếc túi khí chỉ bung được một nửa số lần: muối có tác dụng thật, nhưng chỉ an toàn với khoảng một nửa số loài cá, nên rủi ro khá cao.

Nếu bể nuôi lẫn nhiều loài, bạn nên chọn thuốc thay vì muối.

Trị xong rồi, làm sao để không tái phát

Ich rút đi rồi nhưng da cá vẫn còn trầy, còn vết thương. Nấm và vi khuẩn rất dễ bám vào những chỗ đó, nên sau đợt Ich cá hay bị nhiễm nấm hoặc nhiễm khuẩn tiếp. Cách phòng tốt nhất là tìm cho ra vì sao cá bị Ich ngay từ đầu.

Trong video

• Xem video từ ▶ 10:10 Con cá bị Ich phủ đầy đốm trắng li ti trên thân.

Nếu bạn vừa mua cá mới về rồi cả bể bị lây thì nguyên nhân khá rõ. Nhưng nếu bể đã chạy bảy tháng, sáu tuần nay không thả thêm con nào mà Ich vẫn bùng lên, thủ phạm thường là thông số nước. pH có thể tụt quá thấp hoặc lên quá cao, hoặc nhiệt độ quá nóng. Cá vàng là ví dụ điển hình. Bể cá vàng để nóng tới khoảng 29°C thì về lý Ich phải khó sống, vậy mà cá vẫn bị. Lý do là con cá đã stress và suy yếu, nên Ich bám vào rất dễ.

Có hai luồng ý kiến. Một bên cho rằng Ich luôn có sẵn trong bể và cá khỏe với lớp nhớt tốt sẽ tự chống lại được. Bên kia cho rằng Ich chỉ vào bể theo cá mới hoặc đồ mới. Cứ coi như nó luôn có mặt thì an toàn hơn. Nghĩ vậy thì bạn sẽ chịu khó thay nước, giữ thông số ổn định và giữ cá khỏe. Nghĩ ngược lại thì dễ chủ quan.

Với cá mới, một cách nhiều trại cá và cửa hàng vẫn làm là trị phòng bằng thuốc Ich cho mọi lứa cá mới về trước khi thả chung. Nếu không muốn châm thuốc phòng, ít nhất bạn nên cách ly cá mới ở bể riêng một thời gian và theo dõi đốm trắng.

Bạn cũng nên để sẵn một chai thuốc trị Ich trong nhà. Nhiều người đợi tới lúc cá bệnh mới chạy ra tiệm, mua đại thứ duy nhất tiệm có, rồi cá vẫn chết. Có thuốc sẵn thì thấy đốm là trị ngay, khỏi chờ ship mấy ngày. Ich với cá khỏe giống như cảm cúm với người khỏe. Khó chịu một thời gian nhưng hầu như ai cũng qua. Chỉ những con đang yếu, sống trong nước không ổn định mới dễ chết vì một bệnh lẽ ra rất thường.

Bắt đầu từ đâu

1. Soi kỹ cá và đếm số đốm hôm nay, mai đếm lại xem có tăng nhanh không và có bắt đầu từ vây không.
2. Kiểm tra pH và nhiệt độ để tìm lý do cá yếu, nhất là khi bể lâu rồi không thả cá mới.
3. Khi chắc là Ich, châm thuốc đúng liều trên nhãn, sau 24 giờ thay khoảng 1/3 nước rồi châm lại, làm đến khi hết đốm và thêm một ngày.
4. Mua sẵn một chai thuốc trị Ich để trong tủ, và từ giờ cách ly hoặc trị phòng cho cá mới trước khi thả chung.