Cá bị lệch bong bóng, bơi nghiêng, nổi bụng: nguyên nhân và cách xử lý

Bong bóng cá là gì

Bong bóng là một túi khí nằm trong bụng cá. Có nó thì cá mới lơ lửng được giữa nước. Thân cá nặng hơn nước, nên thiếu bong bóng là cá chìm.

Cá họ chép như cá vàng, koi, các loại barb và rasbora có bong bóng hai ngăn. Hai ngăn này thông nhau qua một ống hẹp. Phần lớn các loài khác chỉ có một ngăn. Riêng cá vàng còn có một ống nối từ thực quản sang bong bóng. Vì vậy người ta cho rằng thức ăn và thói quen đớp không khí có ảnh hưởng tới độ nổi của cá vàng.

Lệch bong bóng không phải một bệnh. Đó là một triệu chứng, và nó có nhiều nguyên nhân. Thế nên không có cách chữa nào dùng chung cho mọi ca. Các nhà nghiên cứu Nhật gọi chứng cá vàng bị lật là "tenpuku", và nhiều ca họ không tìm ra nguyên nhân. Có con chỉ bị một thời gian rồi khỏi, có con thì mang tật này suốt đời.

Dấu hiệu

• Cá nổi lên mặt nước hoặc chìm xuống đáy. Chuyện này thường xảy ra đột ngột.
• Cá bơi chúi đầu xuống hoặc nghiêng hẳn sang một bên.
• Khi bong bóng căng khí quá mức, cá nổi lên, nằm nghiêng hoặc lật ngửa. Phần da nhô khỏi mặt nước có thể bị khô, loét hoặc nhiễm trùng.
• Khi bong bóng thiếu khí, bị xẹp, bị vỡ hoặc đọng dịch, cá sẽ chìm. Lúc đó bụng cá cọ xuống nền nên dễ bị trầy.

Cá vàng bị lệch bong bóng thường vẫn tỉnh táo và vẫn ăn. Thường cả bể chỉ một con bị, các con khác vẫn bình thường.

Thấy cá nằm ngửa bụng thì chưa chắc nó đã chết. Nếu cá còn thở, nhiều khả năng nó bị lệch bong bóng.

Chỉ nhìn bên ngoài thì hiếm khi đoán ra nguyên nhân. Cách chắc nhất là nhờ bác sĩ thú y chụp X-quang. Trên phim, phần bong bóng chứa khí hiện lên thành vùng tối. Nhìn vào đó, bác sĩ biết được kích thước và vị trí bong bóng, cũng như bong bóng có xẹp hay đọng dịch không.

Những chứng dễ nhầm với lệch bong bóng:

• Một số bệnh nhiễm trùng, ngộ độc amoniac, hoặc nước nhiễm thuốc trừ sâu, thuốc diệt côn trùng có thể làm hỏng thần kinh của cá. Cá bơi loạng choạng, trông rất giống bị lệch bong bóng.
• Cá vàng ngộ độc nitrat thì mất phương hướng, bơi loạn và cong người thành hình chữ C. Nitrat lên khoảng 20 ppm thì cá vàng mới bắt đầu lộ dấu hiệu.
• Ngộ độc nitrit có thể lộ dấu hiệu từ khoảng 0,75 ppm. Với cả amoniac và nitrit, mức an toàn nhất là 0 ppm.
• Nếu bụng phình, vảy dựng và cá bỏ ăn thì nhiều khả năng cá bị nhiễm khuẩn.
• Cá đẻ con như molly, guppy khi mang bầu quá to cũng bơi khác thường. Cá quá béo cũng vậy.

Nguyên nhân

Không phải con cá nào nổi lên hay bơi lung tung cũng là lệch bong bóng. Nhiễm trùng, chất độc và hơi trong ruột cũng gây ra đúng những dấu hiệu đó. Các nguyên nhân đã được ghi nhận gồm:

• Hơi tích trong ruột làm cá nổi. Thủ phạm là nhiễm trùng đường ruột hoặc rối loạn tiêu hóa.
• Thức ăn, cách cho ăn và táo bón có thể góp phần, nhất là ở cá vàng và các loài họ chép. Tuy vậy chuyện này mới có bằng chứng gián tiếp.
• Cá đớp mồi trên mặt nước nên nuốt cả không khí. Khí tích lại trong người có thể làm cá nổi. Một số chuyên gia nghi rằng cám nổi hay thức ăn dạng vảy làm bệnh khởi phát hoặc nặng thêm ở cá vàng thân tròn. Nhiệt độ nước cũng có vẻ góp phần.
• Nhiễm khuẩn (ví dụ mycobacteria, loại hay gây tích dịch), nhiễm virus và một số bệnh do sinh vật giống nấm gây ra. Nhiễm trùng ở bong bóng thường chỉ là một phần của nhiễm trùng toàn thân.
• Khối u trong bụng, hoặc một cơ quan bị bệnh nằm sát bên, chèn ép hay đẩy lệch bong bóng. Khối u thì không chữa được và thường làm cá chết.
• Dị tật bẩm sinh, lỗi trong quá trình phát triển hoặc dáng thân bất thường. Cá convict cichlid lai cận huyết, cá huyết anh vũ và cá vàng kiểu là những ví dụ dễ bị.
• Nhiệt độ thay đổi đột ngột, chẳng hạn đổ nước rất lạnh vào bể cá nhiệt đới.
• Chấn thương. Chứng này hay gặp ở các loài giữ lãnh thổ như cichlid.
• Giun ký sinh trong ruột với số lượng lớn.
• Người chơi còn gặp những ca do gan nhiễm mỡ, nang thận, cá cái kẹt trứng, hoặc ống nối giữa ruột và bong bóng bị tổn thương hay bị tắc.
• Thiếu oxy làm cá bơi yếu. Cá dễ thiếu oxy khi nước ấm, bể không sục khí hoặc cá đang bị bệnh mang.
• Chất thải đạm cao hoặc nhiệt độ hạ nhanh (đã ghi nhận ở cá hồ). Hai nguyên nhân này chủ yếu dựa vào lời kể.

Làm gì ngay

1. Đo amoniac, nitrit và nitrat. Chỉ số nào lệch thì sửa ngay, kể cả khi bạn không nghĩ nước là thủ phạm.
2. Nếu amoniac hoặc nitrit cao, bạn thay nước từng phần nhiều lần. Với ca nặng, có nguồn khuyên cứ 4 giờ thay 30% đến 50% nước và hút chất thải dưới nền.
3. Chuyển cá bệnh sang bể riêng có nước sạch và sục khí tốt.
4. Nếu cá có vẻ bị sốc, tắt đèn cho cá nghỉ. Thường sau vài giờ cá sẽ hồi lại.
5. Chỉnh mực nước theo tình trạng của cá. Cá nằm dưới đáy thì hạ nước xuống còn khoảng một nửa. Cá bị nổi thì giảm dòng lọc và thả thêm cây nổi để cá có chỗ tựa. Một nguồn khác khuyên chỉ để nước cao hơn thân cá khoảng 5–8 cm, miễn là cá không bị phơi ra ngoài không khí.

Chữa

Người chơi thường làm theo thứ tự sau:

1. Đo nước, có vấn đề về amoniac, nitrit hoặc nitrat thì sửa.
2. Chuyển cá sang bể bệnh.
3. Cho cá nhịn ăn 2–3 ngày, sau đó cho ăn đậu Hà Lan (chỉ áp dụng với cá ăn tạp).
4. Tăng nhiệt độ từ từ.
5. Sau vài ngày mà cá không khá hơn thì tính đến kháng sinh hoặc đưa cá đi bác sĩ thú y.

Nhịn ăn và đậu Hà Lan. Cá vàng hay cá họ chép bị nổi thì bạn có thể cho nhịn vài ngày, hoặc cho ăn đậu Hà Lan luộc bóp nát để thông ruột. Cách này vô hại và đáng thử, nhưng chưa phải cách chữa chắc chắn. Mỗi nguồn ghi số ngày nhịn một khác. Người chơi thường cho nhịn 2–3 ngày, rồi cho ăn một hạt đậu đã luộc, bóc vỏ và nghiền nát. Nếu bụng cá phình và cá bỏ ăn, có nguồn khuyên cho nhịn 1–2 ngày rồi mới cho ăn lại.

Đậu chỉ hợp với cá ăn tạp. Có nguồn khuyên không cho betta ăn đậu, thay vào đó dùng mồi sống có vỏ kitin như bọ nước, bo bo (daphnia) hoặc artemia. Các trang tiếng Việt cũng chưa thống nhất chuyện này. Có trang cho rằng đậu có thể làm betta nặng hơn, còn vài trang khác lại khuyên cho ăn.

Nhiệt độ và muối. Nếu nước dưới 22°C thì bạn tăng nhiệt lên một chút. Cá vẫn không khá thì người chơi nâng nhiệt lên 26–27°C và cho muối theo liều 8 muỗng cà phê cho khoảng 19 lít nước. Nếu bể bệnh dùng nước lấy từ bể chính, bạn có thể chỉnh sưởi cao hơn bể chính tối đa 5°C. Một số loài không chịu được nước ấm, hoặc không chịu được lượng oxy thấp đi kèm nước ấm. Vì thế bạn chỉ tăng nhiệt trong giới hạn mà loài đó chịu được.

Khi nghi nhiễm khuẩn. Nhịn ăn và cho ăn đậu mà không ăn thua thì nên đưa cá đi bác sĩ thú y chụp X-quang. Nếu nghi nhiễm khuẩn, bác sĩ có thể kê kháng sinh. Lúc nào cũng chữa trong bể riêng, vì thuốc có thể hại vi sinh có lợi trong bể chính. Kháng sinh thì dùng theo liều của nhà sản xuất. Trộn thuốc vào thức ăn cho hiệu quả hơn hẳn, còn đổ thẳng vào nước thì ít tác dụng.

Cách tự làm thức ăn trộn thuốc tại nhà:

• Chuẩn bị 5 g gelatin, 60 g nước nóng, 30 g thức ăn khô và khoảng 0,5 g kháng sinh.
• Cho cá ăn ít nhất 2 lần mỗi ngày, liên tục 10 ngày.
• Cất trong tủ lạnh và chỉ dùng trong 10 ngày.

Trong thời gian đó, bạn tắm cá ít nhất mỗi ngày một lần bằng xanh methylen và muối để chặn nhiễm trùng bên ngoài. Kháng sinh thông thường có thể trị được nhiễm khuẩn bong bóng, nhưng kết quả không chắc. Cá nhỏ thường phải cho chết nhân đạo. Cá lớn thì có con hồi phục.

Giun và virus. Cá bị giun ký sinh trong ruột thì dùng thuốc tẩy giun. Còn nhiễm virus thì gần như không chữa được.

Can thiệp của bác sĩ. Khi bong bóng căng quá mức, bác sĩ thú y có thể dùng kim rút bớt khí, nhưng hiệu quả thường chỉ tạm thời. Gắn chì hoặc phao bên ngoài thì chỉnh được độ nổi, nhưng nguyên nhân vẫn không được chữa. Ở cá vàng, chữa bằng thuốc hay phẫu thuật thường cho kết quả kém. Các bác sĩ thú y từng thử gây mê cá, rồi gắn vào cơ lưng một thẻ neo kèm phao nút bần nhỏ. Thẻ vải đầu tiên bị cơ thể cá đẩy ra ngoài trong vòng năm ngày.

Giữ da và giữ nước. Chỗ thân cá nhô khỏi mặt nước thì người chơi bôi một lớp vaseline mỏng. Muối và kháng sinh có thể hại vi sinh có lợi trong bể. Vì vậy bạn phải theo dõi chất lượng nước thật sát, nhất là khi đã hạ mực nước.

Ở Việt Nam

• Một số thuốc trộn thức ăn bán ở Mỹ không có ở Việt Nam. Có người chơi trong nước dùng metronidazole, và họ thích loại viên phối hợp metronidazole với chloramphenicol, liều 1 viên cho 10 lít nước tinh khiết.
• Khí hậu nóng làm nước ấm, mà nước ấm thì giữ được ít oxy. Khi nước trên 24°C, bạn nên tăng sục khí.
• Đậu Hà Lan ở mình khó mua hơn, nên người chơi Việt thử thay bằng mè rang. Mè ngâm nước khoảng một ngày là mốc, vì vậy phần thừa phải vớt ra ngay. Đây là kinh nghiệm cá nhân, chưa ai kiểm chứng.

Sai lầm hay gặp

• Cho ăn quá nhiều hoặc dùng thức ăn kém chất lượng.
• Thay quá nhiều nước trong một lần.
• Để nhiệt độ lên xuống nhanh.
• Cho betta ăn đậu Hà Lan.
• Đổ kháng sinh vào bể chính.
• Chỉ gắn chì hoặc phao cho cá. Làm vậy thì chỉnh được độ nổi, nhưng nguyên nhân vẫn còn nguyên.

Phòng

• Cho ăn thức ăn chìm, hoặc ngâm cám tới khi chìm, để cá nuốt ít không khí hơn.
• Giữ nước bể cá vàng trên khoảng 21°C.
• Giữ nitrat dưới 20 ppm.
• Cho ăn ít, một đến hai lần mỗi ngày. Các nguồn ghi lượng ăn hơi khác nhau. Có nguồn nói chỉ cho lượng cá ăn hết trong khoảng 3 phút, nguồn khác nói 3 đến 5 phút.
• Đổi món cho cá, gồm thức ăn khô, mồi sống và rau xanh. Mỗi tuần cho cá nhịn một ngày.
• Cá kiểu nên được ăn nhiều chất xơ.
• Mỗi tuần thay 10–15% nước, và khoảng 2 tuần hút nền một lần.
• Tránh để nhiệt độ thay đổi đột ngột và đừng nuôi quá dày.
• Cách ly cá mới để không mang giun ký sinh vào bể.
• Không nuôi chung với cá hung dữ. Nếu cho cá sinh sản thì chọn cá bố mẹ cẩn thận.
• Chạy chu trình nitơ trước khi thả cá và giữ hệ lọc vi sinh hoạt động tốt.

Khi nào cần lo

• Bụng phình, vảy dựng và cá bỏ ăn. Lúc này nhiều khả năng cá bị nhiễm khuẩn chứ không còn là chuyện ăn uống.
• Da ở phần thân nhô khỏi mặt nước bị khô, loét hoặc nhiễm trùng.
• Cá đã chữa vài tuần mà không chuyển biến. Khi đó nhiều khả năng cá sẽ mang tật này vĩnh viễn.

Nhiều ca không khá lên được. Khối u thì không chữa được và thường làm cá chết. Nhiễm virus gần như không có cách chữa. Cá con bị dị tật cũng không chữa được. Với những ca này, cho cá chết nhân đạo có thể là lựa chọn tử tế nhất.