Set bể thủy sinh cho người mới: từ nền, lũa đá đến chăm mấy tuần đầu

Set một bể thủy sinh đầu tiên có rất nhiều thứ phải nghĩ: bể nào, đèn gì, nền ra sao, dựng lũa đá thế nào, trồng cây gì ở đâu. Rồi khi đổ nước xong thì mấy tuần đầu mới là lúc khó nhất, vì nền nhả amoniac, lũa ra nhớt trắng, cây có thể bị rữa lá.

Bài này đi qua toàn bộ quá trình dựng một bể 70 lít không viền theo phong cách nature, từ chọn thiết bị, trải nền, dựng bố cục, trồng cây, cài CO2 cho đến cách chăm bể trong khoảng hai tuần đầu.

Chọn bể và thiết bị thế nào

Bể dùng để làm thủy sinh loại nào cũng được. Phần lớn dân chơi hiện nay thích bể không viền làm từ kính siêu trong (optic white, extra clear). Loại này nhìn sang nhưng giá cao. Bể không viền bằng kính thường rẻ hơn nhiều mà vẫn đẹp. Điều quan trọng nhất là chọn bể hợp với không gian nhà mình và hợp túi tiền.

Bể ở đây có kích thước 50 x 39 x 36 cm (dài x sâu x cao). Phần lớn bể cùng tầm thường chỉ sâu 30 cm. Thêm 10 cm chiều sâu giúp dễ tạo cảm giác xa gần cho bố cục hơn hẳn.

Đây là bể high tech, tức là dùng đèn mạnh, châm CO2 và lọc tốt. Thiết bị gồm:

• Đèn: Chihiros WRGB 2. Đèn mạnh, chỉnh qua app được cường độ, màu và hẹn giờ. Có thể cho đèn sáng lên từ từ để cá không bị giật mình.
• CO2: bình 2 kg với van CO2Art có van điện (solenoid).
• Lọc: Oase Filtosmart 300 bản thermo, có sưởi gắn sẵn trong lọc. Sưởi nằm trong lọc thì trong bể bớt đi một món thiết bị lộ ra.

Phía sau bể thường dán một tấm decal trắng mờ để không nhìn thấy tường. Một lựa chọn khác là tấm đèn nền (light screen), tức một tấm mỏng có LED bên trong, chiếu sáng phông nền phía sau. Bể được tấm này làm nổi bật hơn hẳn. Loại dùng ở đây là bản Competition của Fluxaqua, chỉ có LED trắng, chỉnh độ sáng bằng núm vặn tay.

Trải nền đúng cách

Phân nền (aquasoil) rất dễ dùng: mở bao, đổ thẳng vào bể là có thể bắt đầu. Thứ tự làm như sau:

1. Rải một lớp phân nền thật mỏng, vừa đủ phủ kín đáy bể.
2. Rắc viên phân gốc (root tab) lên lớp này để cấp dinh dưỡng lâu dài cho cây. Loại dạng viên nang để nguyên cũng được vì gặp nước sẽ tự tan, nhưng có thể mở ra rắc đều khắp đáy.
3. Đổ tiếp phần phân nền còn lại. Lớp nền mỏng bên dưới giữ phân gốc nằm yên một chỗ. Nếu rắc phân thẳng lên kính, lúc đổ nền nó sẽ bị đẩy dạt ra mép bể.
4. Dùng cọ sơn gạt nền. Phía trước chỉ cần dày 3–4 cm vì chỉ trồng cây trải thảm rễ nhỏ. Phía sau dày 8–10 cm cho cây rễ to. Nền dốc về phía sau còn làm bể trông sâu hơn.

Nền dùng ở đây là Aquario NEO Soil, khoảng 10 lít cho cả bể. Loại này nhiều dinh dưỡng, không làm đục nước và giữ hạt rất lâu.

Sau khi dựng xong lũa đá, có thể rắc thêm một lớp mỏng phân nền dạng bột (powder). Đây là cùng loại nền nhưng hạt nhỏ hơn. Cây trải thảm bám rễ dễ hơn, và trong bể nhỏ hạt mịn làm tỷ lệ cảnh trông hợp lý hơn. Bước này không bắt buộc.

Dựng lũa đá và buộc rêu java

Nên bắt đầu từ một ý tưởng hay nguồn cảm hứng thay vì làm mò. Bố cục này lấy cảm hứng từ các bể trưng bày ở ADA Gallery bên Nhật, dùng đá Yamaya của ADA và lũa spiderwood. Đá Yamaya màu xám đậm, ưu điểm lớn nhất là không làm thay đổi thông số nước.

Vị trí lũa quyết định phần lớn bố cục, nên cứ thong thả thử nhiều kiểu cho tới khi ưng. Trong lúc dựng hãy chụp ảnh lại để sau này đặt lũa về đúng chỗ cho dễ.

Các bể ở ADA Gallery thường buộc rêu java (java moss) lên lũa. Việc này không khó nhưng đòi hỏi kiên nhẫn, buộc xong một bể như thế mất khoảng hai tiếng. Người mới có thể dán rêu lên lũa bằng keo cho nhanh. Kết quả sẽ hơi khác một chút nhưng vẫn rất đẹp. Một vài lưu ý:

• Chỉ quấn rêu ở những cành to và những chỗ nhận nhiều ánh sáng nhất. Quấn như vậy trông tự nhiên hơn.
• Buộc xong thì tỉa bớt những sợi rêu lòi ra để nhìn gọn gàng, rêu cũng mọc dày hơn.
• Nếu phải để qua đêm, hãy quấn lũa trong giấy ăn ướt cho rêu khỏi khô.

Đặt lũa lại vào bể rồi bẻ bỏ những cành trông kỳ hoặc cành vướng chỗ đặt đá. Sau đó xếp đá quanh gốc lũa, bắt đầu từ hai viên to nhất rồi chèn các viên nhỏ xung quanh. Bể này dùng khoảng 6–7 kg đá. Nhớ cho vài viên đá chạm vào lũa.

Giữ lũa không nổi bằng keo và giấy ăn

Lũa spiderwood khô rất nhẹ và chắc chắn sẽ nổi. Có thể đè đá lên lũa rồi gỡ ra sau 2–3 tuần, nhưng nhìn thường hơi kỳ. Cách gọn hơn là dán lũa vào đá:

1. Nhét những mẩu giấy ăn nhỏ vào khe giữa đá và lũa ở chỗ hai thứ chạm nhau.
2. Nhỏ vài giọt keo dạng lỏng lên giấy cho giấy thấm hết. Chỉ vài giây sau giấy cứng như đá.
3. Làm vậy ở nhiều chỗ, mỗi khúc lũa dính ở 2–3 điểm là yên tâm.

Lũa được dán chắc thì không nổi, mà lúc chăm bể cũng không lỡ tay làm đổ lũa. Chỗ dán có thể đắp thêm một nhúm rêu java để che đi.

Trồng cây: chuẩn bị và sắp xếp

Trước khi trồng, có thể lấy nhãn từ các chậu cây xếp thành một tấm bản đồ nhỏ để hình dung cây nào đặt ở đâu.

Trong video

• Xem video từ ▶ 13:10 Các chậu cây có nhãn xếp trong bể trước khi trồng.
• Xem video từ ▶ 14:00 Glossostigma đã trồng thành thảm trên nền ướt, bên cạnh đá và lũa.

Trồng trên nền ướt hay nền khô là tùy bạn. Cách ở đây là đổ nước vừa đủ ngập nền rồi mới trồng. Bể nhiều cây thì trồng lâu, nền ướt giữ cho rễ những cây trồng trước không bị khô.

Cây được sắp từ trước ra sau như sau:

Cách xử lý từng loại cây:

• Cây in vitro (Glosso, Helanthium) được nuôi trong điều kiện vô trùng nên sạch rêu hại, ốc và thuốc trừ sâu. Chỉ cần mở cốc và rửa sạch lớp gel dinh dưỡng. Nên để sẵn một bát nước ấm bên cạnh cho tiện.
• Ráy: lấy khỏi chậu, tách đôi khối bông khoáng (rockwool), gắp nốt phần bông còn sót bằng nhíp. Mỗi chậu có nhiều cây nên tách thành từng khóm nhỏ. Ráy từ nhà kính được trồng cạn, lá to hơn. Muốn ráy mọc thấp gọn thì cắt bỏ hết lá, chỉ trồng bộ rễ. Nhìn thì phũ, nhưng làm vậy sẽ không phải lo lá cạn cũ bị rữa, còn lá mọc mới dưới nước sẽ gọn hơn nhiều.
• Cây bám: dương xỉ Bolbitis mua kèm lũa thì gỡ nhẹ ra. Dán dương xỉ lên lũa bằng keo dạng gel. Keo phải là loại cyanoacrylate. Loại này gặp nước sẽ trơ hoàn toàn nên không hại cá tép.

Đổ nước vào bể

Đổ nước thật chậm và nhẹ tay. Trải vài tờ giấy ăn lên nền, đặt một cái cốc nhựa nhỏ lên trên rồi rót nước vào cốc. Nước tràn khỏi cốc, chảy qua giấy rồi mới xuống bể, nhờ vậy nền không bị xới và cây không nổi lên mặt nước.

Cài đặt hệ thống CO2

1. Lắp van vào bình CO2. Kiểm tra mọi van trên bộ điều áp đã đóng hết rồi mới mở bình.
2. Đổ nước vào bộ đếm giọt (bubble counter) và gắn dây CO2.
3. Bộ đếm giọt đã có van một chiều, nhưng nên gắn thêm một cái gần sủi (diffuser). Nước vẫn sẽ chảy ngược một ít vào sủi và dây, nhưng van đặt gần sủi giữ lượng này ở mức thấp nhất.
4. Hẹn giờ cho van điện: CO2 bật trước khi đèn sáng 2 tiếng và tắt sớm hơn đèn 1 tiếng. Ban đêm CO2 tắt hẳn.
5. Mở van, chỉnh áp làm việc khoảng 30 PSI (khoảng 2 bar).
6. Mở van kim, chỉnh khoảng 2 giọt mỗi giây.
7. Thả drop checker vào bể để kiểm tra CO2 có đủ không. Lúc đầu nó màu xanh dương. Sau vài tiếng, khi CO2 đủ, nó sẽ chuyển sang xanh lá nhạt.

Chăm bể trong mấy tuần đầu

Mấy tuần đầu là giai đoạn khó nhất của bể mới. Bể dùng phân nền phải thay nước nhiều, vì nền đang nhả dinh dưỡng và cả amoniac. Aquario khuyên thay 50% nước mỗi 2 ngày trong vài tuần đầu. Cũng có thể thay mỗi ngày trong tuần đầu tiên. Nghe thì cực, nhưng thực ra chỉ là rút nước cũ, châm nước mới, mất không quá 15 phút. Nên duy trì thay nước thường xuyên đến khi bể được 4 tuần. Muốn khỏi thay nhiều như vậy thì có thể làm dark start, tức là chạy chu trình cho bể và nền trước rồi mới trồng cây.

Thường thì mấy tuần đầu không cần châm phân nước vì nền đã nhả khá nhiều dinh dưỡng. Châm phân ngay từ ngày đầu cũng là một cách, có thể thử để so sánh.

Những chuyện hay gặp và cách xử lý:

• Nhớt trắng trên lũa: khoảng một tuần sau lũa bị phủ một lớp nhớt trắng. Đây là chuyện bình thường, nhưng nên làm sạch bớt. Lớp nhớt chắc chắn không hại cá và tép. Tuy vậy nó có thể làm rữa cây chạm vào. Trong bể này Ludwigia arcuata và Myriophyllum 'Guyana' trồng sát lũa bị rữa khá nhiều, nên lần sau đừng trồng cây quá sát lũa.
• Thả cá dọn bể: ngày thứ 10, test amoniac và nitrit đều bằng 0. Lúc đó có thể thả một nhóm nhỏ cá otto (Otocinclus) để ăn nhớt trắng. Thả sớm như vậy được vì lọc đã chạy vi sinh (cycle) đầy đủ từ trước. Bình thường nên chờ lâu hơn. Chỉ 2 ngày sau gần như hết sạch nhớt. Tép amano cũng rất thích ăn lớp nhớt này.
• Rêu xanh lam (blue green algae, BGA): mọc trên java fern thì phải xử lý ngay. Gỡ bằng tay càng nhiều càng tốt và theo dõi sát. Nếu nó cứ quay lại thì có thể phải dùng hóa chất để diệt.
• Lá rữa: java fern có khóm bị rữa nhẹ thì cắt bỏ những lá xấu nhất.

Sau hai tuần, thảm tiền cảnh bắt đầu bò ra, ráy ra lá mới và cây cắt cành đã lên màu. Bể thường cần thêm khoảng 2 tháng nữa mới ổn định hẳn. Chơi thủy sinh thì kiên nhẫn là chính.