Làm sao kiểm soát tảo mà không dùng thuốc diệt tảo?

Ảnh trên chụp sau tuần đầu của một bể mới set. Tảo nâu vừa bắt đầu xuất hiện, và nhiều lá đã bị rêu bám khá dày. Bể trồng cây mới set thường bị như vậy.

Ảnh dưới là cùng bể đó sau một tháng. Bể không dùng thuốc diệt rêu, cây vẫn đúng là những cây cũ, không trồng thêm cây nào. Thông số nước cũng không đổi. Vậy bể này đã được xử lý thế nào?

Vài tuần đầu là giai đoạn khó nhất

Bể thủy sinh thay đổi nhiều trong vài tuần đầu sau khi set. Ngay khi bể ngập nước, bên trong đã có những thay đổi lớn mà mắt không thấy được. Hệ vi sinh cần thời gian để ổn định. Nền cũng phải chuyển từ khô sang ngập nước, với một nhóm vi sinh khác hẳn, quen sống trong đất dưới nước. Đám vi sinh này làm những việc quan trọng như phân hủy chất thải hữu cơ và oxy hóa các chất độc như amoniac. Còn các vi sinh vật lớn hơn thì ăn rêu.

Cây mới trồng phải qua một giai đoạn sốc để thích nghi, vì chúng phải lập trình lại protein và enzym cho hợp với nguồn sống ở môi trường mới. Có những thay đổi nhìn thấy rõ. Chẳng hạn cây trồng dưới nước sẽ ra lá thủy sinh, trông khác hẳn lá cạn. Có những thay đổi khó thấy hơn, như cây chỉnh lại RuBisCO cho khớp với mức CO2 ở môi trường mới. RuBisCO là enzym lo bước lớn đầu tiên của quá trình cố định carbon. Sốc chuyển môi trường làm hệ miễn dịch của cây yếu đi. Rêu nhân cơ hội đó bùng lên, bám vào cây và ăn các chất chuyển hóa rỉ ra từ mép lá. Lúc bể mới set là lúc cây dễ bị rêu tấn công nhất.

Hay gặp nhất là tảo nâu, kèm theo rêu tóc, có khi cả rêu sừng hươu và tảo lam (BGA).

Cận cảnh bể nhìn từ trên xuống ở tuần thứ hai. Rêu sừng hươu, rêu đốm xanh và tảo nâu lẫn lộn, đang lan khắp bể.

Nhưng nhìn kỹ thì sẽ thấy nhiều chồi mới còn khá sạch rêu, trong khi phần già lại bị bám nặng. Chi tiết này quan trọng. Rêu không bám đều khắp bể. Chúng hay tấn công phần già của cây, còn lá non mới ra thì ít bị. Vì sao vậy?

Cây đang lên khỏe tiết ra nhiều chất kháng khuẩn như alkaloid, terpene, phenolic để chống mầm bệnh và vi sinh. Lá mới quý hơn nên cây ưu tiên bảo vệ chúng trước. Lá mới nhất đã quen với môi trường hiện tại và làm được nhiều việc nhất cho cây. Lá chỉ thay đổi được trong một giới hạn, nên lá già khó thích nghi với môi trường mới. Cùng lúc đó, cây có thể rút năng lượng và dưỡng chất dự trữ từ lá già để nuôi lá mới. Môi trường đổi càng nhiều thì chuyện này càng thấy rõ. Khi cây thôi bảo vệ lá già, chất chuyển hóa rỉ ra từ mép lá và kéo rêu tới sinh sôi.

Cơ chế tự vệ của cây và chuyện cái gì khiến rêu bùng lên có thể khá phức tạp. Nhưng điều rút ra được thì dễ dùng. Lá già hoặc lá yếu hút rêu, còn lá mới khỏe thì chống được rêu. Bể nào cho cây ra được thật nhiều chồi mới khỏe thì bể đó sẽ chống được rêu.

Giữ thông số ổn định để cây thích nghi

Thấy rêu đột ngột bùng lên, phản xạ đầu tiên của người chơi thường là chỉnh mạnh thông số bể, vì nghĩ rêu là do thừa hoặc thiếu phân, CO2 hay thông số nào đó. Đây là cách làm tệ nhất. Cây đang cố thích nghi với môi trường mới mà môi trường cứ đổi liên tục thì chỉ dẫn tới thảm họa. Chỉnh CO2 và phân cho nhanh lúc mới trồng cây, sau đó giữ mọi thứ ổn định.

Cắt bỏ phần già bị rêu bám

Khi cây đã thích nghi, phần mọc mới sẽ đẹp và khá sạch rêu, rêu chủ yếu bám ở lá già. Mục tiêu là bỏ đi phần già tệ nhất, đồng thời chừa chỗ cho lá mới mọc. Cách làm là kết hợp tỉa, nhổ cây lên và cắm lại phần ngọn.

Cắt lá già đi thì lá mới có chỗ mọc lên thay. Rêu mất một chỗ bám, còn chồi mới có thêm chỗ phát triển.

Dọn lá úa để nhường chỗ cho chồi mới sạch rêu thì cây khỏe lên thấy rõ, và cả bể cũng chống rêu tốt hơn hẳn.

Cắm lại ngọn, bỏ phần gốc

Với cây cắt cắm mọc nhanh, có thể bỏ hết phần thân già và chỉ cắm lại phần ngọn tươi. Muốn vậy thì phải nhổ cả cây lên, chỉ giữ khoảng 8 cm ngọn để cắm lại. Làm thế thì bể đầy chồi mới chống được rêu, còn phần già hút rêu thì bị bỏ đi.

Không phải lần nào muốn hạ chiều cao cây cắt cắm cũng phải làm vậy. Nếu phần gốc còn khá khỏe thì chỉ cần tỉa ngang, tức là cắt phần ngọn bỏ đi, để phần đã có rễ mọc lại.

Ngoài ra, khi thay nước nhớ hút sạch cặn hữu cơ đọng trên mặt nền. Cặn này chứa chất thải hữu cơ và bào tử rêu, hai thứ làm rêu bùng lên ở bể đèn mạnh.

Lặp lại vòng cắt phần già, cắm lại phần mới

Tuần 2: Hầu hết cây đã ra chồi mới. Nhưng vẫn còn nhiều phần già xấu cần bỏ đi. Tảo nâu đóng thành lớp thì vớt bỏ lúc thay nước để nó không phủ kín cây.

Tuần 3: Thảm cây phủ kín thêm. Ludwigia arcuata bắt đầu lên màu. Tiếp tục cắt lá già và cắm lại các thân cây ở bên phải bể. Mỗi lần thay nước hằng tuần thì gỡ bằng tay cặn nền và tảo nâu dư, càng nhiều càng tốt.

Tuần 4: Khi khối cây đã thích nghi lấn át, tảo nâu giảm dần. Lúc này thả tôm và cá vào. Chồi mới trông đẹp, mà cây cũng đã giữ được lá già sạch rêu. Đó là dấu hiệu hầu hết cây đã quen hẳn với môi trường bể hiện tại.

Tuần 5: Rêu đã lui, giờ có thể chuyển sang tạo dáng các bụi cây theo ý muốn. Lúc này có thể tăng đèn cho cây lên màu đậm hơn và thả thêm cá tép. Các bụi bên phải vẫn tiếp tục bấm ngọn và cắm lại để mấy loài đó lên dáng đẹp hơn.

Vài tấm ảnh dưới đây chụp mấy tuần sau đó. Bụi Rotala blood red đã được tỉa, còn bụi Ludwigia arcuata đã cắm lại. Chỉ cần cây (kể cả thảm HC) được thay mới dần theo thời gian thì bể vẫn giữ được dáng đẹp. Ai nhìn bể bây giờ chắc cũng không ngờ được giai đoạn đầu nó từng qua một đợt rêu như thế.

Kết luận

Cứ liên tục bỏ phần lá, thân già hút rêu và giữ lại phần mới chống rêu thì trong vòng một tháng, bể sẽ chuyển từ một đống rêu bừa bộn thành một bể khá sạch, trông tươi tắn, mà không cần thuốc diệt rêu. Cách này hợp nhất với bể mới set, khi cây đang sốc nặng vì chuyển môi trường. Nhưng nó cũng là cách làm chung cho mọi bể thủy sinh. Định kỳ phải bỏ phần già và thay bằng phần mới.

Bể ở trên lên kín chỉ trong chưa tới 2 tháng.