Nitrat tốt hay xấu cho bể cá? Kiến thức hóa học nước cơ bản

Lên mạng tìm hiểu về nitrat trong bể cá, bạn sẽ gặp ngay cả loạt bài cảnh báo nitrat cao nguy hiểm ra sao và chỉ cách hạ nó xuống. Nhưng nitrat bao nhiêu mới gọi là nguy hiểm? Nếu nitrat độc đến thế, sao nhiều loại phân nước cho cây thủy sinh lại làm nitrat tăng lên? Mấy loại phân này vốn được làm ra để an toàn cho cá, tép và ốc mà. Nitrat là một trong những chuyện khiến người chơi thủy sinh rối nhất, nên phần này sẽ nói kỹ về nó.

Nitrat là gì?

Cá và các con vật khác trong bể ăn rồi thải phân. Từ chất thải đó sinh ra các hợp chất nitơ độc như amoniac. Vi khuẩn có lợi tự mọc trong bể và ăn amoniac, nhờ vậy nước sạch lại và cá sống được. Có điều, nitrat lại là một trong những sản phẩm cuối mà vi khuẩn có lợi tạo ra. Nitrat ít độc hơn amoniac rất nhiều. Dù vậy, khi tích lại nhiều thì nó cũng bắt đầu gây hại cho các con vật trong bể. Muốn hiểu rõ hơn, bạn có thể đọc thêm về chu trình nitơ trong bể cá.

Cách đo nitrat

Nitrat không màu, không mùi, nhìn bằng mắt thường thì không biết được. Vì thế người chơi thường đo bằng que thử nước hoặc bộ test có hóa chất phản ứng với nitrat trong nước. Que thử đa năng đo được nitrat cùng năm chỉ số khác, chỉ mất chừng một phút.

1. Nhúng que vào nước bể cho tất cả các ô thử đều ngập, rồi khuấy nhẹ dưới nước trong 3 giây.
2. Nhấc que ra khỏi bể, đừng vẩy bớt nước thừa, rồi giữ que nằm ngang trong 60 giây.
3. Hết 60 giây thì so ngay với bảng màu đi kèm để đọc mức nitrat.

Nitrat bao nhiêu thì an toàn?

Amoniac và nitrit chỉ cần một chút xíu trong nước là đã độc với động vật. Nitrat thì nhẹ hơn nhiều. Có điều, hiện chưa có mấy nghiên cứu xem nitrat độc đến đâu với từng loài mà người chơi nuôi trong bể. Để có con số tham khảo, một nghiên cứu tên Nitrate toxicity to aquatic animals cho thấy nitrat phải lên tới khoảng 800 ppm mới làm chết cá bột bảy màu. Mức khuyên dùng là giữ nitrat dưới 80–100 ppm. Nếu bạn nuôi loài được biết là nhạy với nitrat thì giữ thấp hơn nữa.

Thấy có giới hạn trên như vậy, nhiều người nghĩ cứ hạ nitrat càng thấp thì cá càng khỏe. Thực ra cá, ốc và tép thiếu nitrat cũng chẳng sao cả. Cây thủy sinh thì khác. Cây bắt buộc phải có nitrat mới lên tốt được. Khi nitrat tụt xuống 0–20 ppm, lá cây có thể ngả vàng hoặc trong dần (hay bắt đầu từ chóp lá) rồi cuối cùng rữa mất. Lý do là cây phải rút dinh dưỡng từ các lá già bên dưới để nuôi lá mới trên ngọn. Vì vậy, với bể trồng cây, mức nitrat nên nhắm tới là khoảng 50 ppm.

Cách hạ nitrat trong bể nuôi dày

Ở bể thả nhiều cá hoặc ít cây, nitrat từ chất thải của cá có thể tự leo lên 80–100 ppm, thậm chí cao hơn. Muốn hạ nitrat ngay thì nhanh nhất là thay một phần nước để đưa nó ra khỏi bể. Bạn dùng ống siphon hút ra 30–50% lượng nước cũ đang nhiều nitrat, rồi châm lại nước mới, sạch. Thay quá nhiều nước một lúc thì cá dễ bị sốc. Nếu nitrat vượt xa mức 100 ppm, có thể bạn phải thay nước nhiều lần, rải ra trong vài ngày, để hạ nitrat xuống mà cá vẫn an toàn.

Chẳng mấy ai thích thay nước liên tục, nên tốt nhất là đừng để nitrat lên cao ngay từ đầu. Nitrat cao thường gặp ở bể có bioload lớn, tức là trong nước có nhiều phân cá, lá chết, thức ăn thừa và các chất hữu cơ đang phân hủy khác. Về lâu dài, cách dễ nhất để giảm nitrat là bớt cá, bớt lượng thức ăn cho vào bể, hoặc làm cả hai. Nếu không muốn bớt cá, bạn có thể chuyển chúng sang bể lớn hơn hoặc trồng thêm thật nhiều cây. Cây thủy sinh rất đáng trồng, vì chúng tự lấy nitrat làm thức ăn để ra thêm lá và rễ. Nhìn chung, cây mọc nhanh như gạc nai (water sprite) và Pogostemon stellatus hút nitrat nhanh hơn cây mọc chậm như ráy (anubias) và dương xỉ java.

Chỉ có phân cá thì cây có đủ ăn không?

Ngoài ánh sáng và nước, cây còn cần một hỗn hợp dinh dưỡng đúng tỷ lệ thì mới có đủ nguyên liệu để sống và phát triển. Dinh dưỡng đa lượng là những chất cây dùng nhiều, như nitơ, phốt pho và kali. Dinh dưỡng vi lượng là những chất cây chỉ cần một ít, như sắt, bo và mangan. Trước đây người ta vẫn nghĩ phân cá và thức ăn thừa là đủ nuôi cây. Thực tế thì chúng không có đủ mọi chất cây cần, cả về tỷ lệ lẫn số lượng. Người mới chơi mà trồng cây không châm phân thì thường chỉ vài tháng sau cây đã thiếu chất nặng.

Phân nước loại tất cả trong một là cách đơn giản để cây khỏe và đủ ăn. Loại phân này được pha chế để nâng nitrat (tức nitơ) và các chất khác lên, cho cây có đủ mà hấp thụ. Trong thành phần, nitrat, phosphat và kali chiếm tỷ lệ cao hơn các chất còn lại, vì đây là dinh dưỡng đa lượng mà cây cần nhiều. Thế nên sau khi châm phân, bạn đo bằng que thử hay bộ test sẽ thấy nitrat tăng lên. Thật ra mục tiêu chính là châm đủ phân cho tới khi nitrat đạt 50 ppm.

Giữ nitrat ở mức vừa đủ cho cây

Vậy làm sao để nitrat đạt mức lý tưởng, không thừa cũng không thiếu? Nếu bể cây của bạn lúc nào cũng dư nitrat, chắc bạn sẽ muốn ngưng châm phân, vì phân làm nitrat tăng thêm. Có điều, ngưng phân thì cây có thể thiếu luôn các chất thiết yếu khác ngoài nitrat. Để tránh chuyện đó, bạn làm theo các bước sau:

1. Nếu nitrat từ 50 ppm trở lên, thay 50% nước (hoặc thay 50% nhiều lần, mỗi lần cách nhau bốn ngày) cho tới khi nitrat còn tối đa 25 ppm.
2. Châm 1 lần bơm phân tất cả trong một cho mỗi 38 lít nước. Chờ vài tiếng rồi đo lại nước. Mục tiêu là nitrat đạt 50 ppm.
3. Nếu nitrat vẫn còn thấp quá, lặp lại bước 2 và châm tiếp cho tới khi đạt 50 ppm.
4. Chờ 3–4 ngày rồi đo lại. Nếu nitrat đã lên 75–100 ppm thì bạn sẽ phải thay 50% nước thêm một lần nữa. Đến lúc này thì nên tính chuyện bớt cá hoặc trồng thêm cây (nhất là cây mọc nhanh) để nitrat tích lại chậm hơn.

Ngược lại, nếu bể cây lúc nào cũng thiếu nitrat thì bạn cần châm phân đều đặn để cây khỏi đói. Lúc đầu, bạn châm 1 lần bơm cho mỗi 38 lít nước, với tần suất như sau:

• Bể đèn yếu thì châm mỗi tuần một lần.
• Bể đèn trung bình thì châm mỗi tuần hai lần.

Nếu lá cây vẫn thủng lỗ và rữa dần, có thể bạn cần một lịch châm riêng, dựa trên mức nitrat đo được:

1. Nếu nitrat trong khoảng 0–25 ppm, châm một liều đầy đủ (theo hướng dẫn ở trên). Chờ vài tiếng rồi đo lại. Nếu nitrat vẫn dưới 50 ppm, lặp lại bước 1 và châm tiếp cho tới khi đạt mức đó.
2. Chờ 3–4 ngày rồi đo nước. Nếu cần thì châm thêm cho nitrat đạt mục tiêu 50 ppm.

Bạn nhớ ghi lại ngày châm phân và lượng phân đã dùng. Chẳng bao lâu bạn sẽ tìm ra lịch châm hợp với bể mình. Nếu châm mãi mà nitrat vẫn không lên tới mục tiêu, bạn thử giảm đèn, giảm CO2, hoặc giảm cả hai, rồi làm lại các bước trên. Cũng cần nhớ rằng lượng nitrat bể cần sẽ thay đổi khi cây và cá lớn lên, hoặc khi bạn vớt bớt ra. Vì vậy, bạn cứ để ý cây lên thế nào và đo nước thường xuyên để chỉnh lại lịch châm khi cần.

Điều cần nhớ nhất là đo thấy nitrat trên 0 ppm thì đừng hoảng. Nitrat tốt cho cây, thậm chí cây không thể thiếu nó. Dùng một loại phân tất cả trong một dễ dùng thì bạn khỏi phải đong đếm nhiều loại phân lẻ. Bạn chỉ cần châm 1 lần bơm cho mỗi 38 lít nước rồi ngồi xem cây lên.

Bạn có thể đọc thêm về cách chọn phân bón phù hợp cho bể trồng cây và các dấu hiệu thiếu dinh dưỡng khiến cây thủy sinh chết dần.