Nước bể cá bị đục trắng, đục xanh: nguyên nhân và cách làm nước trong

Đục trắng và đục xanh là gì

Nước đục màu sữa thường do vi khuẩn bùng phát. Dân chơi hay gọi hiện tượng này là "vi sinh nở hoa" hoặc "bùng vi sinh". Bể mới gặp chuyện này rất thường xuyên, và nhìn chung nó không nguy hiểm.

Bể mới hay bị vì hệ vi sinh chưa ổn định. Lọc sinh học cần khoảng bốn đến sáu tuần mới chín. Còn muốn có một hệ vi khuẩn thật sự trưởng thành thì phải chờ lâu hơn sáu tháng rất nhiều.

Nước xanh là chuyện khác hẳn. Thủ phạm là tảo đơn bào trôi tự do trong nước. Loại tảo này sinh sôi rất nhanh. Khi tảo nở rộ, oxy hòa tan trong nước giảm xuống và sức khỏe của cá bị ảnh hưởng.

Dấu hiệu và cách phân biệt

• Bùng vi sinh. Nước đột ngột đục trắng như nước vo gạo. Nhiều người tưởng vi sinh có lợi trong bể đã chết, hay còn gọi là "chết vi sinh". Thực ra đây là hai chuyện khác nhau.
• Đục do nền, sỏi. Ở bể mới set, sỏi chưa rửa hoặc nền bị khuấy lên sẽ làm nước đục trắng hoặc xám. Kiểu đục này thường trong lại sau 1–2 ngày khi lọc chạy.
• Đục xanh. Nước ngả xanh hoặc đổi màu. Có khi các chỉ số đo đều bình thường mà nước vẫn xanh.

Nguyên nhân

Nước đục trắng thường do một trong mấy nguyên nhân sau:

• Cặn li ti quá nhỏ nên lọc không giữ lại được.
• Nước có tính axit làm khoáng chất trong đồ trang trí và nền tan ra.
• Vi khuẩn bùng phát.

Vi khuẩn hay bùng lên sau những chuyện sau:

• Bạn cho ăn quá nhiều, hoặc có cá chết trong bể mà không ai để ý.
• Bể lâu không thay nước, hoặc thông số nước dao động mạnh.
• Bạn vệ sinh lọc quá kỹ hay thay vật liệu lọc mới. Vi sinh có lợi mất đi, và vi khuẩn gây đục chiếm chỗ của chúng.
• Bạn dùng thuốc sát trùng hoặc kháng sinh. Các loại này giết vi sinh có lợi hoặc làm gãy chu trình nitơ, nhất là ở bể mới.
• Bạn thay nước đột ngột, dọn bể, thả thêm cá, hoặc nhiệt độ hay pH thay đổi đột ngột.

Nước xanh thường do thừa ánh sáng và thừa dinh dưỡng:

• Nắng chiếu thẳng vào bể, nhất là bể đặt cạnh cửa sổ hoặc ngoài trời.
• Đèn bật quá 8–12 tiếng mỗi ngày, đèn không phải loại dành cho bể cá, hoặc bể không có cây mà lại dùng đèn thủy sinh.
• Bể nuôi quá dày hoặc lâu không vệ sinh. Phosphate và nitrate tăng lên, mà đây chính là thức ăn của tảo.
• Cá thải ra nhiều hơn sức xử lý của lọc sinh học, hoặc bể đang trong giai đoạn chạy chu trình.

Làm gì ngay

1. Việc đầu tiên là đo ammonia. Chỉ số này phải bằng 0. Bạn kiểm tra luôn nhiệt độ nước.
2. Nếu chỉ là bùng vi sinh và ammonia bằng 0 thì bạn không cần làm gì cả. Bể sẽ tự cân bằng lại.
3. Ngưng cho ăn khoảng 7 ngày. Cá khỏe vẫn chịu được chừng đó.
4. Để yên bộ lọc ít nhất 7 ngày. Đừng vệ sinh và đừng thay đổi gì trong lọc.
5. Nếu ammonia hoặc nitrite trên 0, nhiều khả năng bể đang chạy lại một chu trình nhỏ. Chính chu trình này nuôi đám vi khuẩn gây đục. Trong lúc bể hồi lại, bạn nên đo nước mỗi ngày.

Các bước làm nước trong

Nếu nước vẫn đục, hoặc bạn đo thấy có vấn đề, có thể làm lần lượt như sau:

1. Đo nước để biết bể có đang chạy chu trình nitơ không và phosphate có cao không.
2. Thay 30% nước, dùng ống hút đáy để hút nền. Cạo sạch rêu bám trên kính và đồ trang trí.
3. Bổ sung vi sinh có lợi.
4. Nếu nước vẫn đục thì dùng chất keo tụ.
5. Về lâu dài, bạn trồng thêm cây để cây hút bớt dinh dưỡng. Nếu nước vẫn đục, hãy xem lại số lượng và kích cỡ cá so với thể tích bể. Đo nước và thay nước đều đặn.

Lưu ý. Các nguồn không thống nhất ở bước thay nước. Có nguồn cho rằng bùng vi sinh thường tự hết sau vài ngày, vì vậy không cần can thiệp mạnh như thay nhiều nước. Phần lớn trường hợp đục trắng ở bể mới, bạn chỉ cần kiên nhẫn chờ.

Bông lọc, chất keo tụ và đèn UV

Bông lọc mịn. Bạn lót thêm một lớp bông lọc để giữ những hạt cặn quá nhỏ mà vật liệu lọc thường để lọt. Khi xử lý nước xanh, bông lọc mịn cũng giữ lại xác tảo chết.

Chất keo tụ (chất làm trong nước). Loại này kết các hạt lơ lửng lại thành cụm. Cụm cặn sẽ lắng xuống cho bạn hút đáy, hoặc lọc sẽ giữ lại. Mỗi sản phẩm có liều khác nhau, vì vậy bạn làm đúng theo nhãn. Ví dụ, một sản phẩm phổ biến ghi liều 5 mL (một nắp) cho 80 L. Tính ra là 2,5 mL cho 40 L và 12,5 mL cho 200 L. Đừng lấy liều này áp cho sản phẩm khác. Nhà sản xuất cũng cho biết sau khi châm, nước có thể đục hơn một lúc. Chuyện này bình thường, và nước sẽ trong lại sau 1–2 tiếng. Khi nước đã trong, bạn nhớ vệ sinh bông lọc hoặc lõi lọc để bỏ chỗ cặn đã bị giữ lại.

Đèn UV. Đây là cách hiệu quả với nước xanh. Tia UV-C (200–280 nm) làm hỏng DNA của tảo và vi khuẩn trôi tự do, khiến chúng không sinh sản được nữa. Vài điểm bạn cần biết:

• Liều UV khuyến nghị cho tảo và vi khuẩn là 180.000 µWs/cm².
• Chọn đèn đúng với thể tích bể. Đèn nhỏ hơn bể sẽ không có tác dụng. Đèn lớn hơn bể thì không sao.
• Bóng UV cần thay sáu tháng một lần.
• UV không diệt được sinh vật bám trên bề mặt hay sống trong cơ thể cá.

Muốn trị nước xanh, bạn nên kết hợp lọc cơ học, lọc sinh học, lọc hóa học (than hoạt tính, zeolite) với một bộ lọc có đèn UV. Một số nhà sản xuất còn bán thuốc diệt tảo để làm trong nước xanh nhanh, và vi sinh bổ sung để vi khuẩn tranh dinh dưỡng với tảo.

Sai lầm hay gặp

• Thay nước nhiều và thất thường, kiểu một lần thay 75%. Bể dễ mất ổn định vì cách thay này.
• Vệ sinh bể và phụ kiện quá kỹ.
• Cho ăn nhiều, nuôi quá dày, cho sỏi chưa rửa vào bể.
• Thả cá khi chu trình nitơ chưa ổn định. Bể như vậy rất dễ bùng vi sinh.
• Đổ thuốc sát trùng hoặc kháng sinh vào bể. Vi sinh có lợi sẽ chết. Kháng sinh pha nước bán tự do thường không được cấp phép và có thể hại cá.
• Dùng hóa chất sai cách khi vệ sinh bể. Oxy hòa tan sẽ giảm và nước bị đục.

Phòng

• Thay nước đều đặn mỗi tuần. Mỗi nguồn khuyên một mức khác nhau. Có nguồn nói 10–25%, có nguồn nói 25–30%, có nguồn nói 10–50%. Nguồn nào cũng đồng ý là không bao giờ thay 100% nước.
• Nước mới nên có nhiệt độ và chất lượng gần với nước trong bể.
• Bật đèn khoảng 8–12 tiếng mỗi ngày.
• Đừng để nắng chiếu thẳng vào bể. Bạn có thể dùng rèm, cây che hoặc đổi chỗ đặt bể.
• Cho ăn vừa phải, nuôi số cá hợp với bể và sục khí đủ.
• Giữ nhiệt độ và pH ổn định.

Kiểm tra lại

Ở bể đã ổn định, ammonia và nitrite luôn bằng 0. Nitrate tăng chậm theo thời gian, còn pH và KH giảm chậm. Nếu thấy ammonia hoặc nitrite trên 0, bạn đo mỗi ngày cho đến khi cả hai về 0.

Ở Việt Nam

Nước ở mình ấm, vì vậy nhiệt độ thay đổi đột ngột là một nguyên nhân bùng vi sinh đáng để ý. Bể đặt cạnh cửa sổ hay ngoài hiên, nơi nắng chiếu thẳng vào, rất dễ bị nước xanh. Các cửa hàng cá cảnh trong nước bán nhiều loại men vi sinh để bể cân bằng lại sau khi bùng vi sinh.