Osteogaster rabauti và O. zygata: hai loài cá chuột đồng loạt khó phân biệt

Chi Osteogaster gồm nhóm cá mà dân chơi hay gọi là “cá chuột đồng” (bronze corys), tức các loài cùng nhánh với O. aenea (trước đây là Corydoras aeneus). Chi này có từ 7 đến 11 loài đã biết, cùng 13 mã CW. Con số loài dao động như vậy vì vị trí phân loại của vài loài vẫn còn tranh cãi. Phải đến năm 2025, O. oharai mới có bản mô tả khoa học. Loài này trông rất giống hai loài đã quen mặt từ lâu là O. rabauti và O. zygata. Hai loài này đã được nhập về từ Peru, Venezuela và Colombia suốt nhiều thập kỷ. Còn O. oharai thì đến từ Brazil, cụ thể là lưu vực sông Aripuanã (một nhánh của Rio Madeira) và lưu vực sông Juruena (một nhánh của Rio Tapajós). Trước đây loài này mang mã CW68. Cách dễ nhất để tách O. oharai khỏi hai loài kia là nhìn cá từ trên xuống. Ở O. rabauti và O. zygata, các sọc trên lưng chụm lại ở phía trước vây lưng, nhìn từ trên xuống thành hình chữ V. O. oharai thì không có hình chữ V này.

Dù vậy, nhân vật chính ở đây không phải loài mới mà là hai loài anh em họ đã có mặt trong giới khoa học từ năm 1941 và 1942. Osteogaster rabauti và O. zygata giống nhau đến mức dễ tưởng là một loài. Thật ra, cho tới khi cá đạt tổng chiều dài khoảng 2 cm, cá con của hai loài khác nhau rất rõ về màu sắc. Cá con O. rabauti thuộc hàng đẹp nhất trong tất cả các loài cá da trơn có giáp. Phần thân trước của chúng màu đỏ cam. Một dải rộng màu đen ánh xanh óng ánh chạy ngang thân, phủ kín cả chiều cao thân. Cuống đuôi màu sáng, còn vây lưng và vây bụng màu cam. O. rabauti được mô tả dựa trên đúng một cá thể con như thế. Gần như cùng thời điểm, O. zygata cũng được mô tả, nhưng mẫu dùng để mô tả là một cá thể trưởng thành. Cá con O. zygata có màu cát, lấm tấm vài đốm đen và vây trong suốt. Những người mô tả hai loài này hoàn toàn không biết đến công trình của nhau.

Trong giới chơi cá, từ lâu người ta vẫn tin rằng có thể dựa vào màu thân để phân biệt hai loài. Theo cách hiểu này, O. rabauti có màu nâu đỏ (“Rusty Armored Catfish”), còn O. zygata nhạt màu hơn nhiều (“False Rusty Armored Catfish”). Thực tế không phải vậy. Loài nào cũng có con màu nâu đỏ và có con rất nhạt. Độ ánh xanh lục kim loại cũng tùy từng con chứ không phải đặc trưng của loài. O. zygata lớn hơn một chút và thon hơn, nhưng phải đặt hai loài cạnh nhau mới thấy được khác biệt này. Màu ở nửa dưới vây đuôi thì được xem là đặc điểm phân biệt khá đáng tin. Ở O. zygata, mọi tia vây đuôi đều mờ nhạt và không màu như nhau. Ở O. rabauti, các tia vây ở nửa dưới vây đuôi có màu đen. Có điều bạn cần cẩn thận ở chỗ này. Cá bị stress có thể co các tế bào sắc tố đen lại đến mức không còn nhìn thấy. Vì vậy, chỉ dùng được đặc điểm này với cá đã quen bể, và kể cả khi đó cũng chỉ áp dụng cho cá đã trưởng thành hẳn. Cá con của cả hai loài đều có vây đuôi trong suốt. Thỉnh thoảng cũng gặp những quần thể O. zygata có sắc tố sẫm ở nửa dưới vây đuôi.

Bản mô tả gốc của O. oharai nhắc ở trên có nêu một đặc điểm phân biệt rất hữu ích. O. zygata có mõm tương đối dài, xương dưới ổ mắt phía trước chỉ che được một nửa mõm. O. rabauti thì mõm tương đối ngắn, xương dưới ổ mắt phía trước che gần hết mõm. Đặc điểm xương này cũng quan sát được trên cá sống, ít nhất là qua ảnh chụp. Chuyện còn khó hơn nữa vì có cả các dạng trung gian. Do đó, với một số cá thể và với cá còn nhỏ, lúc nào cũng còn chút nghi ngờ không biết đó là loài nào trong hai loài. May là hai loài cần điều kiện chăm sóc giống hệt nhau, nên xét về chuyện nuôi thì bạn có loài nào cũng như nhau.

• Kích thước tối đa: khoảng 6,5 cm (rabauti), khoảng 8,5 cm (zygata)
• Nhiệt độ: 22–28°C
• pH và độ cứng: không quan trọng khi nuôi (dùng nước máy được), khi cho sinh sản thì cần nước mềm và có tính axit
• Thức ăn: ăn tạp
• Tập tính: cá sống đàn, hiền lành

Tài liệu tham khảo:

Tencatt, L. F. C., V. de Carvalho, H. P. da Silva & M. R. Brito (2025): A new striped Osteogaster (Siluriformes: Callichthyidae) from the Madeira and Tapajós river basins, Brazil, with a new generic diagnosis and an identification key to the species of Osteogaster. Neotropical Ichthyology v. 23 (no. 2): e240134: 1-36.