Phân biệt Ambastaia sidthimunki với A. nigrolineata

Phân biệt Ambastaia sidthimunki với A. nigrolineata

Của Kamphol Udomritthiruj
Đăng lần đầu ngày 8 tháng 3 năm 2000.
Martin Thoene đã cập nhật các thay đổi danh pháp (Kottelat 2004) vào bài.

Sáu năm trước, nghe theo gợi ý của nhà ngư học Tyson Roberts, tôi và một người bạn đã lặn lội đến một con suối đầu nguồn gần ngôi làng Nam Wa ở tỉnh Nan, Đông Bắc Thái Lan. Lúc đó là tháng 12. Lội trong làn nước lạnh ngập đến đầu gối, chúng tôi thấy những tia lấp lánh và nghĩ rằng mình vừa gặp một quần thể Ambastaia sidthimunki chưa ai biết đến. Không mang theo lưới kéo, chúng tôi nhờ dân làng bắt giúp ít cá chạch. Điều đáng kinh ngạc là dân làng bắt bằng tay không, thò tay chụp cá dưới các hòn đá. Từ đó nảy ra nghề bắt những con "sidthimunki" này theo mùa (mùa đông), kéo dài cho đến tận bây giờ. Thực ra chúng rõ ràng không phải sidthimunki, xét theo ba điểm. Thứ nhất, phần lớn cá chạch từ Nan đều có sọc ngang thân rõ nét và ổn định ở mọi kích cỡ (2,5 đến 10 cm). Thứ hai, theo các mẫu chuẩn gốc của sidthimunki, và trước khi người ta bắt đầu bắt những con "khổng lồ Nan" cách đây 6 năm, sidthimunki chưa bao giờ lớn quá 5 đến 6,5 cm. Chúng béo tròn và mang trứng, tôi từng thấy những con già đến 10 tuổi, nhưng lúc nào chúng cũng là những con Botia lùn. Thứ ba, sidthimunki gốc đến từ tỉnh Kanchanaburi, thuộc hệ thống sông Kwai ở miền Tây Thái Lan. Các con đập trên hệ thống sông này đã làm dấy lên tin đồn loài cá này tuyệt chủng ngoài tự nhiên. Toàn bộ sidthimunki thật đang bán trên thị trường hiện nay đều đến từ một trại sinh sản thương mại duy nhất (cho đẻ bằng kích thích tố). Đó là lý do chúng hiếm thấy ngoài thị trường.

Những con "khổng lồ Nan" là cá bố mẹ trưởng thành, ngược dòng lên thượng nguồn vào mùa khô (mùa đông) để sinh sản. Vào thời điểm tôi viết bài này, kích thước của đám cá chạch này sắp giảm hẳn. Trong 2 đến 3 tuần tới, các chuyến hàng sang Mỹ sẽ là cá cỡ nhỏ hơn (5 cm), bắt ở đoạn xa hơn về phía hạ lưu.

Cá chạch từ Nan cũng khớp về địa lý động vật với vùng phân bố của Ambastaia nigrolineatus, loài được mô tả từ hệ thống sông Mekong. Khi chưa có xác minh khoa học, tốt nhất chỉ nên gọi chúng là Ambastaia cf. nigrolineata. Dù vậy, xét về hoa văn và kích thước, chúng chắc chắn không phải sidthimunki, nếu không muốn nói là cả về vùng phân bố. Cá chạch Nan cũng khó nuôi hơn nhiều ở chuyện giữ cho cá khỏi sút cân. Lúc mới bắt, đầu chúng nhỏ cân đối với thân tròn đầy và cuống đuôi dày. Nuôi trong bể một thời gian, chúng gầy dần, và đầu trông to quá khổ so với chiều cao thân. Nguyên nhân là cá chạch sống ở vùng nước mát, chảy xiết này có tốc độ trao đổi chất cao.

Còn về câu hỏi của Mike Ophir: đúng vậy. Khi kiểm tra các mẫu ngâm bảo quản của A. cf. nigrolineata từ Nan, tôi thấy có một đôi râu thứ tư rất thô sơ trên cằm, chỉ là một đôi mấu cụt.

Các ảnh bên dưới so sánh A. sidthimunki "thật" từ Kanchanaburi với A. cf. nigrolineata từ Nan (bài gốc ghi là Y. cf. nigrolineata) đã trưởng thành hoàn toàn, ở cỡ 4 cm, 5 cm và khi nhìn từ trên xuống. Qua đó có thể thấy sọc lưng của hai loài khác nhau một cách nhất quán.

Kamphol Udomritthiruj

(Ghi chú của biên tập viên) Chú thích ảnh dùng tên Botia cho các loài này, theo cách gọi vào thời điểm bài đăng lần đầu. Trong bài gốc, tên Yasuhikotakia cũng xuất hiện ở vài chỗ. Ở đây các tên đó được hiểu là Ambastaia theo danh pháp hiện hành.

Thông tin và hình ảnh bổ sung:

Của Anuratana Tejavej
Ngày 9 tháng 4 năm 2000

Dưới đây là vài tấm ảnh chất lượng không cao của Ambastaia cf. nigrolineata (bài gốc ghi là Yasuhikotakia cf. nigrolineata), bổ sung cho phần so sánh giữa loài này và cá chạch lùn.

Một con cá chạch Nan có nhiều hoa văn hơn. Một con cá chạch Nan có thân đầy đặn hơn. Hai con "xếp hàng" để so sánh kích thước và hoa văn: con cá chạch lùn "lớn" ở phía trước và con cá chạch Nan khoảng 9 cm ở phía sau.

Ảnh của Graeme Robson: A. sidthimunki (TRÊN), A. nigrolineata (DƯỚI)

Ảnh bổ sung của Dave Rinaldo: Một đàn lớn Ambastaia sidthimunki trưởng thành, vằn rất đậm. Một đàn lớn Ambastaia nigrolineata. Để ý sọc ngang thân đậm, bên dưới có rất ít sọc đứng, và kiểu vằn "mắt xích" nối giữa sọc ngang thân với sọc lưng mờ đi nhiều.