Rêu nhớt lam (BGA): nguyên nhân và cách xử lý trong bể thủy sinh

Rêu nhớt lam (blue-green algae, BGA) là loại rêu hại khá nhiều người chơi cây gặp phải. Thực ra nó là vi khuẩn lam (cyanobacteria) chứ không phải rêu. Có điều trông nó giống rêu hại nên dân chơi vẫn gọi chung là rêu.

Bài này chỉ cách nhận ra rêu nhớt lam và ba nguyên nhân hay làm nó mọc. Sau đó là các cách xử lý, đi từ cách nhẹ nhàng nhất tới cách nặng tay nhất. Cách đơn giản nhất là tăng phân đạm. Ít người nhắc tới cách này nhưng làm rất dễ.

Làm sao biết bể bị rêu nhớt lam

Cách nhanh nhất là ngửi. Rêu hại bình thường gần như không có mùi gì. Rêu nhớt lam thì có mùi khó chịu, giống mùi đầm lầy. Bạn vớt một ít lên ngửi là phân biệt được.

Loại này còn một đặc điểm nữa: nó quang hợp được như cây, tức là lấy ánh sáng làm nguồn năng lượng để lớn. Vì vậy nhiều người gặp BGA là khuyên tắt đèn ngay. Tắt đèn có tác dụng, nhưng không nên chọn cách này đầu tiên. Phần dưới sẽ nói lý do.

Vì sao rêu nhớt lam mọc

• Nền bị nén chặt. Rêu nhớt lam hay xuất hiện trước tiên trên mặt cát và mặt nền. Lớp nền nén chặt, ít khe hở và ít nước sạch lưu thông xuống là chỗ rất hợp cho nó bám.
• Nitrat quá thấp. Bể trồng cây đỏ rất hay gặp chuyện này. Nhiều người cắt bớt phân đạm cho cây đỏ lên màu đậm hơn. Cùng lúc đó, đất nền aquasoil cũng hút bớt nitrat trong nước. Kết quả là test nitrat ra rất thấp. Chỉ cần vài hôm không châm đạm là rêu nhớt lam bắt đầu lấm tấm vài chỗ. Đó là dấu hiệu bạn đã cắt đạm quá tay.
• Phosphat cao. Thủ phạm ở đây là khâu bảo dưỡng. Bể ít thay nước để chất thải hữu cơ tích lại thì phosphat tăng, và rêu nhớt lam có cơ hội mọc.

Trong video

• Xem video từ ▶ 1:49 Mặt cát nền bị rêu nhớt lam phủ thành từng mảng.
• Xem video từ ▶ 2:23 Thảm cây thủy sinh xanh mọc trên lớp đất nền đen.

Nước ấm cũng là điều kiện thuận lợi cho nó. Vào mùa hè, rêu nhớt lam hay lác đác xuất hiện hơn hẳn các mùa khác.

Cá, tép, ốc có ăn rêu nhớt lam không

Không. Cá, tép hay ốc đều không đụng tới loại này. Muốn dọn nó thì bạn phải tự làm.

Cách 1: tăng phân đạm lên khoảng 30 ppm

Nên thử cách này trước tiên vì nó dễ làm và ít xáo trộn bể nhất.

1. Test nitrat để biết mức hiện tại trong bể.
2. Nếu đang không châm đạm thì bắt đầu châm. Nếu đã châm rồi thì tăng liều lên.
3. Giữ nitrat quanh 30 ppm (30 mg/l) trong khoảng hai tuần. Giữa chừng nên test lại để chắc nitrat vẫn ở mức đó.
4. Sau hai tuần, nhiều khả năng rêu nhớt lam đã bắt đầu rút. Lúc đó bạn hạ nitrat về khoảng 20 mg/l để duy trì.

Nitrat dư nhẹ thì không sao, cá và cây vẫn chịu được. Nhưng đừng đẩy lên quá cao. Nitrat thừa nhiều sẽ thành thức ăn cho các loại rêu hại khác, và để lâu cũng không tốt cho cá tép.

Cách 2: hút nền

Nếu rêu nhớt lam mọc vì nền nén chặt và thiếu oxy, bạn có thể dùng ống hút nền (gravel vacuum) để hút đi phần lớn đám rêu. Cách này khá hiệu quả nhưng chỉ hợp với một số ít bể.

• Bể trồng cây dày thì gần như không có chỗ để hút.
• Bể có lớp phân nền giàu dinh dưỡng bên dưới thì hút nền sẽ làm hỏng lớp này.
• Bể nền cát hoặc sỏi, ít cây là hợp với cách này nhất.

Cách 3: kháng sinh, một cách chưa kiểm chứng

Rêu nhớt lam là vi khuẩn, nên về lý thuyết thuốc kháng sinh có thể diệt được nó. Có người dùng erythromycin, một loại kháng sinh trị bệnh cá, và kể lại là kết quả tốt. Tuy vậy, đây mới là thông tin nghe kể lại chứ chưa có ai thử trực tiếp, nên chưa thể nói chắc nó hiệu quả tới đâu.

Cách này cũng có rủi ro. Kháng sinh không phân biệt được vi khuẩn có hại với vi khuẩn có lợi. Hệ vi sinh trong lọc và trong nền, phần xử lý amoniac và nitrit, có thể bị ảnh hưởng theo. Nếu vẫn muốn thử thì bạn nên theo dõi sát amoniac và nitrit trong những ngày sau đó.

Cách 4: tắt đèn hoàn toàn (blackout)

Ba cách trên không ăn thua thì mới tới blackout. Rêu nhớt lam cần ánh sáng để sống, nên cắt sáng chắc chắn có tác dụng. Cái giá phải trả là cách này nặng tay và mất công. Bạn phải trùm kín cả bể và để nguyên vài ngày. Suốt thời gian đó góc phòng trông khá khó coi.

1. Tắt đèn bể rồi trùm kín toàn bộ bể bằng chăn, túi nilon hoặc thứ gì che được sáng.
2. Kiểm tra lại cho bể tối hẳn. Chỉ một vệt sáng lọt vào là mấy ngày chờ đợi coi như bỏ.
3. Bật máy sủi khí, hoặc nâng đầu ra của lọc lên sát mặt nước cho mặt nước xao động. Cây ngừng quang hợp khi tắt đèn, nên nước dễ thiếu oxy và cá cần được bù phần này.
4. Giữ nguyên như vậy 4–5 ngày rồi mới mở ra.

Làm sao để rêu nhớt lam không quay lại

• Giữ phosphat thấp. Thay nước đều đặn, dọn chất thải hữu cơ, đừng để cặn bẩn tích ở góc bể hay trong nền.
• Giữ nitrat vừa phải, khoảng 20 mg/l. Bể trồng cây đỏ thì cắt đạm từ từ và test thường xuyên.
• Giữ nước mát. Rêu nhớt lam ưa nước ấm. Phần lớn bể thủy sinh chạy ổn quanh 24–26°C. Mùa nóng có thể dùng quạt hoặc máy làm lạnh để nước không lên quá cao.

Bắt đầu từ đâu

1. Ngửi thử đám rêu nghi ngờ để chắc đó là rêu nhớt lam.
2. Test nitrat, phosphat và ghi lại nhiệt độ bể. Ba con số này cho bạn biết nguyên nhân nằm ở đâu.
3. Nitrat thấp thì châm đạm lên khoảng 30 ppm trong hai tuần. Phosphat cao thì tăng thay nước cùng lúc.