Tảo 101: điều gì thực sự kích hoạt tảo trong bể thủy sinh

Tảo phổ biến đến mức nhiều người chơi đã bỏ cuộc. Họ không cố diệt nữa mà chấp nhận nó như một phần bình thường của bể. Thật ra bạn hoàn toàn có thể giữ bể thủy sinh sạch tới mức không còn thấy tảo, nhất là tảo sợi xanh.

Muốn bể đạt tới mức đó thì phải kết hợp nhiều yếu tố. Tảo sẽ lợi dụng bất kỳ điểm yếu nào trong cách set bể. Hiểu theo nghĩa đó, tảo cũng là tín hiệu cho biết bạn đang làm đúng hay sai ở đâu.

Tảo là kẻ cơ hội

Quan hệ giữa tảo và cây trong bể thủy sinh khá phức tạp, nên cách dễ hiểu nhất là so sánh với chuyện trên cạn. Tảo giống cỏ dại. Nó sống cơ hội và sẽ bùng lên ngay khi có dịp. Thực vật bậc cao thắng cỏ dại trong cuộc tranh chỗ và tranh ánh sáng. Trong rừng rậm, tầng cây thấp phải nhường chỗ cho cây cao, vì tán lá dày của cây cao che hết ánh sáng. Khi có cây đổ, khoảng trống mở ra giữa rừng là cơ hội cho tầng cây thấp mọc lên, và cây non đua nhau vươn lên lấp chỗ trống trên tán.

Dưới nước, cây thủy sinh trong bể chính là những cây lớn trong rừng. Chúng chiếm phần lớn không gian sống. Nhiều loài cây thủy sinh còn mọc được trên cạn, lấy oxy ở mặt nước và che bóng cho vùng nước bên dưới. Trong hoàn cảnh đó, tảo ở thế yếu. Vì vậy tảo đã tiến hóa theo hướng chỉ bùng phát khi nhận ra hệ thống có một khoảng trống.

Thứ gì thật sự làm tảo bùng lên?

Nhìn bên ngoài thì cây đứng yên lặng lẽ, nhưng bên trong là cả một quá trình sinh hóa phức tạp. Qua quang hợp, cây tạo ra carbohydrate, đường và nhiều chất chuyển hóa khác. Cây là sinh vật hay "rỉ" chất ra ngoài. Cây thủy sinh thải một phần chất chuyển hóa dư thẳng qua bề mặt và mép lá, và tảo ăn chính chỗ chất thải hữu cơ này. Khi cây bị stress, chẳng hạn lúc đang thích nghi với môi trường mới, nó phải sắp xếp lại rất nhiều protein và enzym. Lúc đó lượng protein thải và chất chuyển hóa tiết ra tăng lên.

Ví dụ, khi bạn chuyển cây từ môi trường nhiều CO2 sang môi trường ít CO2, cây phải dồn thêm năng lượng cho khâu hấp thụ CO2 để bù cho lượng CO2 thấp hơn. Cây sẽ bật thêm các protein chuyên bắt CO2 và bỏ bớt các enzym, protein phụ trách tăng trưởng. Trong lúc cây sắp xếp lại bộ máy bên trong để tận dụng tốt nhất những gì môi trường mới có, protein và DNA cũ bị thải thẳng ra bề mặt lá.

Vì thế cây mới đưa vào bể từ một nguồn có điều kiện trồng khác thường hay bị tảo bám, nhất là ở lá già. Tảo ăn trực tiếp chỗ chất thải hữu cơ này, trong đó có cả amoniac và các chất thải chứa nitơ khác.

Amoniac và chất thải chứa nitơ là những thủ phạm kích tảo thường gặp. Trong bể, chúng còn đến từ các nguồn khác như châm nhiều phân nước gốc amoniac hoặc urê vào cột nước, chất thải của cá tép, hay xác cây đang phân hủy. Vì vậy lọc tốt và một bể đã ổn định vi sinh, nơi chất thải hữu cơ và amoniac bị phân hủy nhanh, sẽ giảm bớt các yếu tố kích tảo. Ánh sáng chỉ làm tảo mọc nhanh hơn. Giảm sáng thì tảo mọc chậm lại, nhưng ánh sáng hiếm khi là nguyên nhân gây ra tảo.

Ngược lại, cây khỏe sẽ tự tiết ra hóa chất kháng khuẩn và enzym phòng vệ để chống mầm bệnh và tảo. Một cây khỏe, còn dư năng lượng để tạo các chất phòng vệ này, kháng tảo rất tốt. Khi cây thiếu dinh dưỡng hoặc không đủ CO2, nó thường yếu và kém sức hơn. Cây không còn nhiều năng lượng để tạo chất phòng vệ, nên dễ bị tảo tấn công.

Trong bể thủy sinh, cây yếu là thủ phạm hàng đầu khiến tảo bùng lên. Vì vậy, gặp bất kỳ vấn đề tảo nào, bước đầu tiên là xem lại những yếu tố cây cần để lên tốt, gồm dinh dưỡng, CO2 và dòng chảy. Bạn cần chắc rằng cây nào cũng nhận đủ thứ nó cần để phát triển khỏe.

Xét về tiến hóa, bám vào một cây đang tổn thương, mọc kém là cách tảo có cơ hội sống sót cao nhất. Cây khỏe đang lên sẽ che bóng và chiếm chỗ xung quanh, còn cây đang chết thì không. Tảo đã "căn" rất chuẩn để bùng lên đúng lúc cây yếu.

Trong một bể trồng dày, toàn cây khỏe và sung, tảo sẽ khó tìm được chỗ bám.

Kiểm soát tảo bằng cách làm cho bể khó mọc tảo

Bể có phần lớn diện tích trồng kín cây sẽ chống tảo tốt hơn bể trồng thưa. Cũng giống như trên cạn, chỗ nào trồng dày thì cỏ dại khó bén rễ hơn. Một bể đầy cây khỏe đang lên là môi trường rất khắc nghiệt với tảo. Ở đó, cây nào cũng bảo vệ lá bằng chất kháng mầm bệnh và luôn chực che bóng khu xung quanh bằng chồi mới.

Cây càng nhạy cảm, càng khó tính thì càng dễ bị stress và kéo theo tảo. Bể trồng cây dễ, lá to, khỏe sẽ dễ giữ sạch tảo hơn nhiều so với bể trồng cây khó, mỏng manh, nhỏ. Nhìn chung cây mọc chậm cũng dễ dính tảo hơn cây mọc nhanh, vì cây mọc nhanh thích nghi nhanh hơn khi môi trường bể thay đổi. Muốn cây lên tốt và đều, bạn phải cân chỉnh ánh sáng, CO2 và phân bón như một tổng thể.

Chăm cây chiếm phần lớn công bảo dưỡng bể. Lá nào rồi cũng già và xuống cấp theo thời gian. Cây thường dồn năng lượng và dinh dưỡng để bảo vệ phần mới mọc, bỏ mặc lá già. Chuyện này càng rõ khi cây thiếu thứ để lớn. Nghĩa là bể đang lên lúc nào cũng có một lượng lá già và phần cây cũ đang mục. Chúng có thể làm bể chật chội, và phần cây cũ đang mục thường hút tảo đến. Vì vậy bạn phải thường xuyên dọn phần cây già. Cách làm là cắt bỏ lá già, nhất là những lá đã bị tảo bám. Với cây thân, muốn cây trẻ lại thì định kỳ phải nhổ cả cây lên, cắt lấy phần ngọn tươi khỏe để trồng lại, còn phần gốc già có rễ bên dưới thì bỏ đi.

Cây Lobelia cardinalis đang thích nghi sau khi chuyển bể. Cây bảo vệ các lá mới khỏi tảo, còn lá già thì bị bỏ mặc và bị tảo tấn công. Bạn nên tỉa lá già dính tảo để nhường chỗ cho lá mới mọc.

Định kỳ trồng lại phần ngọn tươi của cây thân và bỏ phần gốc già, yếu thì cây sẽ trẻ lại và không bị tảo.

Ngoài ra, các chất thải hữu cơ khác vẫn còn lại trong cột nước, và mảnh vụn hữu cơ sẽ dần tích lại trên nền. Nếu không dọn thường xuyên, chúng cũng gây tảo. Khi thay nước, mục tiêu là hút sạch mảnh vụn hữu cơ và bào tử tảo lắng trên nền bể. Làm như vậy sẽ giảm mạnh tốc độ sinh tảo trong bể.