Tự làm 3 loại lọc bể cá từ chai nhựa: lọc tinh, hút váng, lọc vi sinh

Không phải ai mới chơi cũng có sẵn tiền mua lọc thùng hay lọc treo xịn. Chỉ với vài cái chai nhựa, bông lọc, một máy bơm nhỏ hoặc máy sủi khí, bạn có thể tự làm được những bộ lọc chạy tốt. Điều quan trọng là hiểu mỗi loại làm được việc gì và dùng nó đúng lúc.

Bài này hướng dẫn làm ba loại lọc từ chai nhựa: lọc tinh làm trong nước, bộ hút váng mặt nước và lọc vi sinh chạy bằng sủi khí. Phần cuối giải thích vì sao lọc chai chạy vật liệu tầng sôi (K1) dù rất phổ biến lại gần như không hiệu quả ở kích cỡ nhỏ.

Lọc cơ học và lọc vi sinh khác nhau thế nào

Lọc cơ học giữ lại cặn, rác và những hạt lơ lửng trong nước để nước trong. Lọc vi sinh là nơi vi khuẩn có lợi sinh sống. Chúng xử lý chất thải của cá từ amoniac sang nitrit rồi sang nitrat. Một bể ổn định cần cả hai. Trong ba bộ lọc dưới đây, hai bộ đầu thuần cơ học, còn bộ thứ ba làm được cả hai việc.

Lọc tinh làm trong nước (water polisher)

Đây là loại dễ làm nhất mà lại rất hữu dụng.

1. Cắt đôi một chai nhựa.
2. Lắp nửa có cổ chai vào đầu hút của một máy bơm chìm hoặc đầu bơm vừa với cổ chai.
3. Nhồi bông lọc polyester vào trong chai.
4. Thả cả cụm vào bể và bật bơm. Nước bị hút qua lớp bông, hạt mịn bị giữ lại, nước trong chảy về bể.

Nếu không có máy bơm riêng, bạn có thể chụp nửa chai nhồi bông vào ống hút của lọc treo hoặc lọc thùng đang dùng. Cách này cũng làm nước trong nhanh.

Lưu ý quan trọng là bộ này chỉ dùng tạm thời. Bạn bật nó sau khi thay nước làm nền bị khuấy đục, hoặc sau bữa ăn của mấy con cá ăn nhiều. Cặn bẩn mắc trong bông vẫn nằm trong bể, bạn chỉ không nhìn thấy nó thôi. Để lâu, cặn đó phân hủy và làm bẩn nước trở lại. Vì vậy chỉ nên chạy khoảng 1–3 tiếng mỗi lần rồi lấy ra.

Bộ hút váng mặt nước (surface skimmer)

Bộ này cũng là lọc cơ học, nhưng nó lấy những thứ nổi trên mặt nước: váng đạm, bèo trôi bạn không muốn giữ, rác nổi.

1. Cắt bỏ khoảng 30% phần trên của chai.
2. Cắt các khía dọc miệng chai thành hình răng cưa. Bơm càng mạnh thì càng cần nhiều răng và răng càng to. Lần đầu sẽ phải thử vài lần mới ra kích thước hợp.
3. Nhồi bông lọc vào chai và gắn vào bơm.
4. Đặt chai úp ngược trong bể sao cho miệng chai nhô vừa chạm mặt nước.
5. Chỉnh độ cao để nước mặt tràn vào qua các răng, nhưng chai không bị hút cạn.

Từng có người gặp trường hợp cá kẹt vào khe răng hoặc bị hút xuống lọc. Cách xử lý đơn giản: cắt răng nhỏ lại, rồi úp phần đầu chai đã cắt bỏ lên trên làm nắp. Cá không chui vào từ trên được, còn nước vẫn tràn vào qua các khe bên hông.

Với bộ hút váng, lưu lượng bơm không quan trọng lắm. Mặt nước bể dù to cỡ nào cũng được hút sạch khá nhanh. Còn với lọc tinh thì bơm càng mạnh nước càng nhanh trong. Bộ hút váng có thể để chạy luôn trong bể, chỉ cần thay bông thường xuyên.

Lọc vi sinh chạy sủi khí trong chai

Đây là bộ đáng làm nhất nếu bạn cần một lọc chính cho bể nhỏ. Chuẩn bị:

• Một chai nhựa (loại 500 ml là vừa).
• Máy khoan với mũi 5 mm.
• Một hai giác hút loại có núm ở đầu.
• Ống dây khí đường kính khoảng 6 mm và máy sủi khí.
• Một miếng mút lọc thô, khoảng 30 PPI.
• Vật liệu lọc vi sinh: sứ lọc hoặc đá nham thạch (lava rock) đập nhỏ. Đá nham thạch rẻ mà hiệu quả tương đương.

Mũi khoan 5 mm và ống khí 6 mm là có chủ ý. Ống to hơn lỗ một chút nên nhét vào sẽ khít và không tuột.

1. Khoan ít nhất năm lỗ trên nắp chai.
2. Khoan một lỗ ở cổ chai để luồn ống khí.
3. Khoan lỗ ở thân chai để gắn giác hút.
4. Khoan thật nhiều lỗ ở phần đáy chai, phần này sẽ quay lên trên khi lắp vào bể.
5. Nhét núm giác hút vào lỗ bên thân chai.
6. Đổ đầy sứ lọc hoặc đá nham thạch vào chai rồi vặn nắp lại.
7. Cắm ống khí vào lỗ ở cổ chai.
8. Khoét một lỗ trên miếng mút để nắp chai cắm sâu được khoảng nửa miếng mút.
9. Dán chai vào thành bể, nối ống khí với máy sủi và bật lên.

Khí bơm vào cổ chai sẽ nổi lên qua lớp vật liệu và tạo lực hút phía sau. Nước bị kéo qua miếng mút trước để lọc cơ học, sau đó đi qua lớp sứ để lọc vi sinh, rồi thoát ra từ các lỗ phía trên. Bọt khí lên tới mặt nước thì vỡ, làm xáo động mặt nước nên trao đổi oxy cũng tốt hơn.

Bảo dưỡng rất nhẹ. Mỗi tuần, thường là lúc thay nước, bạn tháo miếng mút ra bóp vài cái trong nước bể cũ. Phần vật liệu trong chai chỉ cần đổ ra rửa bằng nước bể khoảng 6 tháng đến một năm một lần, mất chưa tới 5 phút.

Vì sao không nên làm lọc chai chạy K1

Vật liệu tầng sôi kiểu K1 (Kaldnes) là những hạt nhựa gần như lơ lửng trong nước. Khi vi khuẩn bám lên, hạt nặng thêm và trôi lơ lửng nên rất dễ bị dòng nước đảo liên tục. Vì cọ xát với nhau suốt, lớp vi khuẩn già bị bong ra, chỉ còn lớp vi khuẩn trẻ và làm việc hiệu quả. Bên trong hạt có phần được che chắn cho vi sinh sống. Nhờ vậy vật liệu này gần như không phải vệ sinh. Nó vốn dùng trong xử lý nước thải, rồi sang hồ koi, sau mới vào giới chơi cá cảnh.

Vấn đề nằm ở quy mô. Một lít K1 chạy tầng sôi xử lý được khoảng 3 g thức ăn (loại khoảng 40% đạm) mỗi 24 giờ. Muốn K1 đảo được, bạn chỉ nạp khoảng 60% vật liệu và 40% nước. Một chai nhỏ vì thế chỉ chứa khoảng một phần tư lít K1, tức là gánh được chừng nửa gam thức ăn mỗi ngày.

Kể cả loại hạt nhỏ hơn như K1 Micro, giả sử nó gánh được gấp đôi K1 thường, bạn vẫn cần hai ba chai mới bằng một chai sứ. Ưu điểm tự làm sạch ở quy mô chai nhựa gần như vô nghĩa, vì chai sứ cũng chỉ rửa mỗi năm một hai lần.

Nhiều người gắn lọc chai K1 vào bể đã chạy ổn định rồi thấy nước vẫn tốt và nghĩ lọc đang làm việc. Thật ra bể đó đã có sẵn vi sinh, và miếng mút gắn dưới chai nhiều khả năng còn lọc được nhiều hơn chính lớp K1. Lọc tầng sôi vẫn là công nghệ tốt, nhưng nó chỉ phát huy khi làm ở quy mô lớn như trong sump hay lọc thùng phuy cho bể lớn và hồ.

Bắt đầu từ đâu

• Nếu bể nhỏ cần lọc chính, làm ngay bộ lọc vi sinh chạy sủi khí, nhồi đầy đá nham thạch đập nhỏ thay vì mua K1.
• Làm sẵn một nửa chai nhồi bông để chụp vào bơm hoặc ống hút lọc mỗi lần nước đục, chạy 1–3 tiếng rồi tháo ra.
• Bể hay có váng mặt nước thì làm thêm bộ hút váng, nhớ cắt răng nhỏ và có nắp chặn nếu nuôi cá nhỏ.
• Tập thói quen bóp mút lọc trong nước bể cũ mỗi lần thay nước hàng tuần.